अध्याय 23: द्वारका-निर्माण और मुचुकुन्द द्वारा कालयवन का दाह

गार्ग्यं गोष्ठ्यां द्विजं श्यालष्षंड इत्युक्तवान्द्विज
यदूनां सन्निधौ सर्वे जहसुर्यादवास्तदा

gārgyaṃ goṣṭhyāṃ dvijaṃ śyālaṣṣaṃḍa ityuktavāndvija
yadūnāṃ sannidhau sarve jahasuryādavāstadā

ततः कोपपरीतात्मा दक्षिणापथमेत्य सः
सुतमिच्छंस्तपस्तेपे यदुचक्रभयावहम्

tataḥ kopaparītātmā dakṣiṇāpathametya saḥ
sutamicchaṃstapastepe yaducakrabhayāvaham

आराधयन्महादेवं लोहचूर्णमभक्षयत्
ददौ वरं च तुष्टोऽस्मै वर्षे तु द्वादशो हरः

ārādhayanmahādevaṃ lohacūrṇamabhakṣayat
dadau varaṃ ca tuṣṭo'smai varṣe tu dvādaśo haraḥ

संतोषयामास च तं यवनेशो ह्यनात्मजः
तद्योषित्संगमाच्चास्य पुत्रोऽभूदलिसन्निभः

saṃtoṣayāmāsa ca taṃ yavaneśo hyanātmajaḥ
tadyoṣitsaṃgamāccāsya putro'bhūdalisannibhaḥ

तं कालयवनं नाम राये स्वे यवनेश्वरः
अभिषिच्य वनं यातो वज्राग्रकठिनोरसम्

taṃ kālayavanaṃ nāma rāye sve yavaneśvaraḥ
abhiṣicya vanaṃ yāto vajrāgrakaṭhinorasam

स तु वीर्यमदोन्मत्तः पृथिव्यां बलिनो नृपान्
अपृच्छन्नारदस्तस्मै कथयामास यादवान्

sa tu vīryamadonmattaḥ pṛthivyāṃ balino nṛpān
apṛcchannāradastasmai kathayāmāsa yādavān

म्लेच्छकोटिसहस्राणां सहस्रैस्सोभिसंवृतः
गजाश्वरथसंपन्नैश्चकार परमोद्यमम्

mlecchakoṭisahasrāṇāṃ sahasraissobhisaṃvṛtaḥ
gajāśvarathasaṃpannaiścakāra paramodyamam

प्रययौ स व्यवच्छिन्नं छिन्नयानो दिनेदिने
यादवान्प्रति सामर्षो मैत्रेय मथुरां पुरीम्

prayayau sa vyavacchinnaṃ chinnayāno dinedine
yādavānprati sāmarṣo maitreya mathurāṃ purīm

कृष्णोऽपि चिंतयामास क्षपितं यादवं बलम्
यवनेन रणे गम्यं मागधस्य भविष्यति

kṛṣṇo'pi ciṃtayāmāsa kṣapitaṃ yādavaṃ balam
yavanena raṇe gamyaṃ māgadhasya bhaviṣyati

मागधस्य बलं क्षीणं स कालयवनो बली
हंतैतदेवमायातं यदूनां व्यसनं द्विधा

māgadhasya balaṃ kṣīṇaṃ sa kālayavano balī
haṃtaitadevamāyātaṃ yadūnāṃ vyasanaṃ dvidhā

तस्माद्दुर्गं करिष्यामि यदूनामरिदुर्जयम्
स्त्रियोऽपि यत्र युद्धेयुः किं पुनर्वृष्णिपुंगवाः

tasmāddurgaṃ kariṣyāmi yadūnāmaridurjayam
striyo'pi yatra yuddheyuḥ kiṃ punarvṛṣṇipuṃgavāḥ

मयि मत्ते प्रमत्ते वा सुप्ते प्रवसितेऽपि वा
यादवाभिभवं दुष्टा मा कुर्वंस्त्वरयोधिकाः

mayi matte pramatte vā supte pravasite'pi vā
yādavābhibhavaṃ duṣṭā mā kurvaṃstvarayodhikāḥ

इति संचिंत्य गोविंदो योजनानां महोदधिम्
ययाचे द्वादशपुरीं द्वारकां तत्र निर्ममे

iti saṃciṃtya goviṃdo yojanānāṃ mahodadhim
yayāce dvādaśapurīṃ dvārakāṃ tatra nirmame

महोद्यानां महावप्रां तटाकशतशोभिताम्
प्रासादगृहसंबाधामिंद्रस्येवामरावतीम्

mahodyānāṃ mahāvaprāṃ taṭākaśataśobhitām
prāsādagṛhasaṃbādhāmiṃdrasyevāmarāvatīm

मथुरावासिनं लोकं तत्रानीय जनार्दनः
आसन्ने कालयवने मथुरां च स्वयं ययौ

mathurāvāsinaṃ lokaṃ tatrānīya janārdanaḥ
āsanne kālayavane mathurāṃ ca svayaṃ yayau

बहिरावासिते सैन्ये मथुराया निरायुधः
निर्जगाम च गोविंदो ददर्श यवनश्च तम्

bahirāvāsite sainye mathurāyā nirāyudhaḥ
nirjagāma ca goviṃdo dadarśa yavanaśca tam

स ज्ञात्वा वासुदेवं तं बाहुप्रहरणं नृपः
अनुयातो महायोगी चेतोभिः प्राप्यते न यः

sa jñātvā vāsudevaṃ taṃ bāhupraharaṇaṃ nṛpaḥ
anuyāto mahāyogī cetobhiḥ prāpyate na yaḥ

तेनानुयातः कृष्णोऽपि प्रविवेश महागुहाम्
यत्र शेते महावीर्यो मुचुकुंदो नरेश्वरः

tenānuyātaḥ kṛṣṇo'pi praviveśa mahāguhām
yatra śete mahāvīryo mucukuṃdo nareśvaraḥ

सोऽपि प्रविष्टो यवनो दृष्ट्वा शय्यागतं नृपम्
पादेन ताडयामास मत्वा कृष्णं सुदुर्मतिः

so'pi praviṣṭo yavano dṛṣṭvā śayyāgataṃ nṛpam
pādena tāḍayāmāsa matvā kṛṣṇaṃ sudurmatiḥ

उत्थाय मुचुकुंदोऽपि ददर्श यवनं नृपः

utthāya mucukuṃdo'pi dadarśa yavanaṃ nṛpaḥ

दृष्टमात्रश्च तेनाऽसौ जज्वाल यवनोग्निना
तत्क्रोधजेन मैत्रेय भस्मीभूतश्च तत्क्षणात्

dṛṣṭamātraśca tenā'sau jajvāla yavanogninā
tatkrodhajena maitreya bhasmībhūtaśca tatkṣaṇāt

स हि देवासुरे युद्धे गतो हत्वा महासुरान्
निद्रा र्त्तस्सुमहाकालं निद्रा ं वव्रे वरं सुरान्

sa hi devāsure yuddhe gato hatvā mahāsurān
nidrā rttassumahākālaṃ nidrā ṃ vavre varaṃ surān

प्रोक्तश्च देवैस्संसुप्तं यस्त्वामुत्थापयिष्यति
देहजेनाग्निना सद्यस्स तु भस्मीभविष्यति

proktaśca devaissaṃsuptaṃ yastvāmutthāpayiṣyati
dehajenāgninā sadyassa tu bhasmībhaviṣyati

एवं दग्ध्वा स तं पापं दृष्ट्वा च मधुसूदनम्
कस्त्वमित्याह सोऽप्याह जातोहं शशिनः कुले
वसुदेवस्य तनयो यदोर्वंशसमुद्भवः

evaṃ dagdhvā sa taṃ pāpaṃ dṛṣṭvā ca madhusūdanam
kastvamityāha so'pyāha jātohaṃ śaśinaḥ kule
vasudevasya tanayo yadorvaṃśasamudbhavaḥ

मुचुकुंदोऽपि तत्राऽसौ वृद्धगार्ग्यवचोऽस्मरत्

mucukuṃdo'pi tatrā'sau vṛddhagārgyavaco'smarat

संस्मृत्य प्रणिपत्यैनं सर्वं सर्वेश्वरं हरिम्
प्राह ज्ञानो भवान्विष्णोरंशस्त्वं परमेश्वर

saṃsmṛtya praṇipatyainaṃ sarvaṃ sarveśvaraṃ harim
prāha jñāno bhavānviṣṇoraṃśastvaṃ parameśvara

पुरा गार्ग्येण कथितमष्टाविंशतिमे युगे
द्वापरांते हरेर्जन्म यदुवंशो भविष्यति

purā gārgyeṇa kathitamaṣṭāviṃśatime yuge
dvāparāṃte harerjanma yaduvaṃśo bhaviṣyati

स त्वं प्राप्तो न संदेहो मर्त्त्यानामुपकारकृत्

sa tvaṃ prāpto na saṃdeho marttyānāmupakārakṛt

तथाहि सुमहत्तेजो नालं सोढुमहं तव
तथाहि सजलांभोदनादधीरतरं तव
वाक्यं नमति चैवोर्वी युष्मत्पादप्रपीडिता

tathāhi sumahattejo nālaṃ soḍhumahaṃ tava
tathāhi sajalāṃbhodanādadhīrataraṃ tava
vākyaṃ namati caivorvī yuṣmatpādaprapīḍitā

देवासुरमहायुद्धे दैत्यसैन्यमहाभटाः
न सेहुर्मम तेजस्ते त्वत्तेजो न सहाम्यहम्

devāsuramahāyuddhe daityasainyamahābhaṭāḥ
na sehurmama tejaste tvattejo na sahāmyaham

संसारपतितस्यैको जंतोस्त्वं शरणं परम्
प्रसीद त्वं प्रपन्नार्त्तिहर नाशय मेऽशुभम्

saṃsārapatitasyaiko jaṃtostvaṃ śaraṇaṃ param
prasīda tvaṃ prapannārttihara nāśaya me'śubham

त्वं पयो निधयश्शैलसरितस्त्वं वनानि च
मेदिनी गगनं वायुरापोग्निस्त्वं तथा मनः

tvaṃ payo nidhayaśśailasaritastvaṃ vanāni ca
medinī gaganaṃ vāyurāpognistvaṃ tathā manaḥ

बुद्धिरव्याकृतप्राणाः प्राणेशस्त्वं तथा पुमान्
पुंसः परतरं यच्च व्याप्य जन्म विकारवत्

buddhiravyākṛtaprāṇāḥ prāṇeśastvaṃ tathā pumān
puṃsaḥ parataraṃ yacca vyāpya janma vikāravat

शब्दादिहीनमजरममेयं क्षयवर्जितम्
अवृद्धिनाशं तद्ब्रह्म त्वमाद्यंतविवर्जितम्

śabdādihīnamajaramameyaṃ kṣayavarjitam
avṛddhināśaṃ tadbrahma tvamādyaṃtavivarjitam

त्वत्तोऽमरास्सपितरो यक्षगंधर्वकिन्नराः
सिद्धाश्चाप्सरसस्त्वत्तो मनुष्याः पशवः खगाः

tvatto'marāssapitaro yakṣagaṃdharvakinnarāḥ
siddhāścāpsarasastvatto manuṣyāḥ paśavaḥ khagāḥ

सरीसृपा मृगास्सर्वे त्वत्तस्सर्वे महीरुहाः
यच्च भूतं भविष्यं च किंचिदत्र चराचरम्

sarīsṛpā mṛgāssarve tvattassarve mahīruhāḥ
yacca bhūtaṃ bhaviṣyaṃ ca kiṃcidatra carācaram

मूर्त्तामूर्त्तं तथा चापि स्थूलं सूक्ष्मतरं तथा
तत्सर्वं त्वं जगत्कर्त्ता नास्ति किंचित्त्वया विना

mūrttāmūrttaṃ tathā cāpi sthūlaṃ sūkṣmataraṃ tathā
tatsarvaṃ tvaṃ jagatkarttā nāsti kiṃcittvayā vinā

मया संसारचक्रेऽस्मिन्भ्रमता भगवंस्तदा
तापत्रयाभिभूतेन न प्राप्ता निर्वृतिः क्वचित्

mayā saṃsāracakre'sminbhramatā bhagavaṃstadā
tāpatrayābhibhūtena na prāptā nirvṛtiḥ kvacit

दुःखान्येव सुखानीति मृगतृष्णाजलाशयाः
मया नाथ गृहीतानि तानि तापाय मेऽभवन्

duḥkhānyeva sukhānīti mṛgatṛṣṇājalāśayāḥ
mayā nātha gṛhītāni tāni tāpāya me'bhavan

राज्यमुर्वी बलं कोशो मित्रपक्षस्तथात्मजाः
भार्या भृत्य जनो ये च शब्दाद्या विषयाः प्रभो

rājyamurvī balaṃ kośo mitrapakṣastathātmajāḥ
bhāryā bhṛtya jano ye ca śabdādyā viṣayāḥ prabho

सुखबुद्ध्या मया सर्वं गृहीतमिदमव्ययम्
परिणामे तदेवेश तापात्मकमभून्मम

sukhabuddhyā mayā sarvaṃ gṛhītamidamavyayam
pariṇāme tadeveśa tāpātmakamabhūnmama

देवलोकगतिं प्राप्तो नाथ देवगणोऽपि हि
मत्तस्साहाय्यकामोभूच्छाश्वती कुत्र निर्वृतिः

devalokagatiṃ prāpto nātha devagaṇo'pi hi
mattassāhāyyakāmobhūcchāśvatī kutra nirvṛtiḥ

त्वामनाराध्य जगतां सर्वेषां प्रभवास्पदम्
शाश्वती प्राप्यते केन परमेश्वर निर्वृतिः

tvāmanārādhya jagatāṃ sarveṣāṃ prabhavāspadam
śāśvatī prāpyate kena parameśvara nirvṛtiḥ

त्वन्मायामूढमनसो जन्ममृत्युजरादिकान्
अवाप्य तापान्पश्यंति प्रेतराजमनंतरम्

tvanmāyāmūḍhamanaso janmamṛtyujarādikān
avāpya tāpānpaśyaṃti pretarājamanaṃtaram

ततो निजक्रियासूतिनरकेष्वतिदारुणम्
प्राप्नुवंति नरा दुःखमस्वरूपविदस्तव

tato nijakriyāsūtinarakeṣvatidāruṇam
prāpnuvaṃti narā duḥkhamasvarūpavidastava

अहमत्यंतविषयी मोहितस्तव मायया
ममत्वगर्वगर्त्तांतर्भ्रमामि परमेश्वर

ahamatyaṃtaviṣayī mohitastava māyayā
mamatvagarvagarttāṃtarbhramāmi parameśvara

सोऽहं त्वां शरणमपारमप्रमेयं संप्राप्तः परमपदं यतो न किंचित्
संसारभ्रमपरितापतप्तचेतानिर्वाणे परिणतधाम्नि साभिलाषः

so'haṃ tvāṃ śaraṇamapāramaprameyaṃ saṃprāptaḥ paramapadaṃ yato na kiṃcit
saṃsārabhramaparitāpataptacetānirvāṇe pariṇatadhāmni sābhilāṣaḥ