अध्याय 6: नरक और एकमात्र निश्चित प्रायश्चित्त

ततश्च नरका विप्र भुवोधः सलिलस्य च ।
पापिनो येषु पात्यन्ते ताञ्छृणुष्वमहामुने

tataśca narakā vipra bhuvodhaḥ salilasya ca |
pāpino yeṣu pātyante tāñchṛṇuṣvamahāmune

रौरवः सूकरो रोधस्तालो विशसनस्तथा ।
महाज्वालस्तप्तकुम्भो लवणेथ विलोहितः

rauravaḥ sūkaro rodhastālo viśasanastathā |
mahājvālastaptakumbho lavaṇetha vilohitaḥ

रुधिराम्भो वैतरणिः क्रिमिशः क्रिमिभोजनः ।
असिपत्रवनं कृष्णो लालाभक्षश्च दारुणः

rudhirāmbho vaitaraṇiḥ krimiśaḥ krimibhojanaḥ |
asipatravanaṃ kṛṣṇo lālābhakṣaśca dāruṇaḥ

तथा पूयवहः पापो वह्निज्वालो ह्यधः शिराः ।
संदंशः कालसूत्रश्च तमश्चावीचिरेव च

tathā pūyavahaḥ pāpo vahnijvālo hyadhaḥ śirāḥ |
saṃdaṃśaḥ kālasūtraśca tamaścāvīcireva ca

श्वभोजनोथाप्रतिष्ठश्चाप्रचिश्च तथा परः ।
इत्येवमादयश्चान्ये नरका भृशदारुणाः

śvabhojanothāpratiṣṭhaścāpraciśca tathā paraḥ |
ityevamādayaścānye narakā bhṛśadāruṇāḥ

यमस्य विषये घोराः शस्त्राग्निभयदायिनः ।
पतन्ति येषु पुरुषाः पापकर्मरतास्तु ये

yamasya viṣaye ghorāḥ śastrāgnibhayadāyinaḥ |
patanti yeṣu puruṣāḥ pāpakarmaratāstu ye

कूटसाक्षी तथासम्यक्पक्षपातेन यो वदेत् ।
यश्चान्यदनृतं वक्ति स नरो याति रौरवम्

kūṭasākṣī tathāsamyakpakṣapātena yo vadet |
yaścānyadanṛtaṃ vakti sa naro yāti rauravam

भ्रूणहा पुरहन्ता च गौघ्नश्च मुनिसत्तम ।
यान्ति ते नरकं रोधं यश्चोच्छ्वासनिरोधकः

bhrūṇahā purahantā ca gaughnaśca munisattama |
yānti te narakaṃ rodhaṃ yaścocchvāsanirodhakaḥ

सुरापो ब्रह्महा हर्ता सुवर्णस्य च सूकरे ।
प्रयान्ति नरके यश्च तैः संसर्गमुपैति वै

surāpo brahmahā hartā suvarṇasya ca sūkare |
prayānti narake yaśca taiḥ saṃsargamupaiti vai

राजन्यवैश्यहन्ता च तथैव गुरुतल्पगः ।
तप्तकुण्डेस्वसृगामी हन्ति राजभटांश्च यः

rājanyavaiśyahantā ca tathaiva gurutalpagaḥ |
taptakuṇḍesvasṛgāmī hanti rājabhaṭāṃśca yaḥ

साध्वीविक्रयकृद्बन्धपालः केसरिविक्रयी ।
तप्तलोहे पतन्त्येते यश्च च भक्तं परित्यजेत्

sādhvīvikrayakṛdbandhapālaḥ kesarivikrayī |
taptalohe patantyete yaśca ca bhaktaṃ parityajet

स्नुषां सुतां चापि गत्वा महाज्वाले निपात्यते ।
अवमन्ता गुरूणां यो यश्चाक्रोष्टा नराधमः

snuṣāṃ sutāṃ cāpi gatvā mahājvāle nipātyate |
avamantā gurūṇāṃ yo yaścākroṣṭā narādhamaḥ

वेददूषयितायश्च वेदविक्रयकश्च यः ।
अगम्यगामी यश्च स्यात्ते यान्ति लवणं द्विज

vedadūṣayitāyaśca vedavikrayakaśca yaḥ |
agamyagāmī yaśca syātte yānti lavaṇaṃ dvija

चोरो विलोहे पतति मर्यादादूषकस्तथा

coro vilohe patati maryādādūṣakastathā

देवद्विजपितृद्वेष्टा रत्नदूषयिता च यः ।
स याति क्रिमिभक्षे वै क्रिमीशे च दुरिष्टकृत्

devadvijapitṛdveṣṭā ratnadūṣayitā ca yaḥ |
sa yāti krimibhakṣe vai krimīśe ca duriṣṭakṛt

पितृदेवातिथींस्त्यक्त्वा पर्यश्नाति नराधमः ।
लालाभक्षे स यात्युग्रे शरकर्ता च वेधके

pitṛdevātithīṃstyaktvā paryaśnāti narādhamaḥ |
lālābhakṣe sa yātyugre śarakartā ca vedhake

करोति कर्णिनो यश्च यश्च खङ्गादिकृन्नरः ।
प्रयान्त्येते विशसने नरके भृशदरुणे

karoti karṇino yaśca yaśca khaṅgādikṛnnaraḥ |
prayāntyete viśasane narake bhṛśadaruṇe

असत्प्रतिगृहीता तु नरके यात्यधोमुखे ।
अयाज्ययाजकश्चैव तथा नक्षत्रसूचकः

asatpratigṛhītā tu narake yātyadhomukhe |
ayājyayājakaścaiva tathā nakṣatrasūcakaḥ

वेगी पूयवहे चैको याति मष्टान्नभुङ्गरः

vegī pūyavahe caiko yāti maṣṭānnabhuṅgaraḥ

लाक्षामासरसानां च तिलानां लवणस्य च ।
विक्रेता ब्रह्मणो याति तमेव नरकं द्विज

lākṣāmāsarasānāṃ ca tilānāṃ lavaṇasya ca |
vikretā brahmaṇo yāti tameva narakaṃ dvija

मार्जारकुक्कुटच्छाग श्ववराहविहङ्गमान् ।
पोषयन्नरकं याति तमेव द्विजसत्तम

mārjārakukkuṭacchāga śvavarāhavihaṅgamān |
poṣayannarakaṃ yāti tameva dvijasattama

रङ्गोपजीवी कैवर्तः कुम्डाशी गरदस्तथा ।
सूची माहिषकश्चैव पर्वकारी च यो द्विजः

raṅgopajīvī kaivartaḥ kumḍāśī garadastathā |
sūcī māhiṣakaścaiva parvakārī ca yo dvijaḥ

अगारदाही मित्रघ्नः शाकुनिर्ग्रमयाजकः ।
रुधिरान्धे पतन्त्येते सोमं विक्रीणते च ये

agāradāhī mitraghnaḥ śākunirgramayājakaḥ |
rudhirāndhe patantyete somaṃ vikrīṇate ca ye

मखहा ग्रामहन्ता च याति वैतरणीं नरः

makhahā grāmahantā ca yāti vaitaraṇīṃ naraḥ

रेतः पातादिकर्तारो मर्यादाभेदिनो हि ये ।
ते कृष्णे यान्त्यशौचाश्च कुहकाजीविनश्च ये

retaḥ pātādikartāro maryādābhedino hi ye |
te kṛṣṇe yāntyaśaucāśca kuhakājīvinaśca ye

असिपत्रवनं याति वनच्छेदी वृथैव यः ।
औरभ्रिको मृगव्याधो वह्निज्वाले पतन्ति वै

asipatravanaṃ yāti vanacchedī vṛthaiva yaḥ |
aurabhriko mṛgavyādho vahnijvāle patanti vai

यान्त्येते द्विज तत्रैव ये चापाकेषु वह्निदाः

yāntyete dvija tatraiva ye cāpākeṣu vahnidāḥ

व्रतानां लोपको यश्चस्वाश्रमाद्विच्युतश्च यः ।
सन्दंशयातनामध्ये पततस्तावुभावपि

vratānāṃ lopako yaścasvāśramādvicyutaśca yaḥ |
sandaṃśayātanāmadhye patatastāvubhāvapi

दिवा स्वप्ने च स्कन्दन्ते ये नरा ब्रह्मचारिणः ।
पुत्रैरध्यापिता ये च ते पतन्ति श्वभोजने

divā svapne ca skandante ye narā brahmacāriṇaḥ |
putrairadhyāpitā ye ca te patanti śvabhojane

एते चान्ये च नरकाः शतशोथ सहस्रशः ।
येषु दुष्कृतकर्माणः पच्यन्ते यातनागताः

ete cānye ca narakāḥ śataśotha sahasraśaḥ |
yeṣu duṣkṛtakarmāṇaḥ pacyante yātanāgatāḥ

यथैव पापान्येतानि तथान्यानि सहस्रशः ।
भुज्यन्ते तानि पुरुषैर्नरकान्तरगोचरैः

yathaiva pāpānyetāni tathānyāni sahasraśaḥ |
bhujyante tāni puruṣairnarakāntaragocaraiḥ

वर्णाश्रमविरुद्धं च कर्म कुर्वन्ति ये नराः ।
कर्मणा मनसा वाचा निरयेषु पतन्ति ते

varṇāśramaviruddhaṃ ca karma kurvanti ye narāḥ |
karmaṇā manasā vācā nirayeṣu patanti te

अधः शिरोभिदृश्यन्ते नारकैर्दिवि देवताः ।
देवाश्चाधोमुखान्सर्वानधः पश्यन्ति नारकान्

adhaḥ śirobhidṛśyante nārakairdivi devatāḥ |
devāścādhomukhānsarvānadhaḥ paśyanti nārakān

स्थावराः क्रिमयोब्जाश्च पक्षिणः पशवो नराः ।
धार्मिकास्त्रिदशास्तद्धन्मोक्षिणश्च यथाक्रमम्

sthāvarāḥ krimayobjāśca pakṣiṇaḥ paśavo narāḥ |
dhārmikāstridaśāstaddhanmokṣiṇaśca yathākramam

सहस्रभागप्रथमा द्वितीयानुक्रमास्तथा ।
सर्वे ह्येते महाभागा यावन्मुक्तिसमाश्रयाः

sahasrabhāgaprathamā dvitīyānukramāstathā |
sarve hyete mahābhāgā yāvanmuktisamāśrayāḥ

यावन्तो जन्तवः स्वर्गे तावन्तो नरकौकसः ।
पापकृद्याति नरकं प्रायाश्चित्तपराङ्मुखः

yāvanto jantavaḥ svarge tāvanto narakaukasaḥ |
pāpakṛdyāti narakaṃ prāyāścittaparāṅmukhaḥ

पापानामनुरूपाणि प्रायश्चित्तानि यद्यथा ।
तथा तथैव संस्मृत्य प्रोक्तानि परमर्षिभिः

pāpānāmanurūpāṇi prāyaścittāni yadyathā |
tathā tathaiva saṃsmṛtya proktāni paramarṣibhiḥ

पापे गुरूणि गुरुणि स्वल्पान्यल्पे च तद्विदः ।
प्रायश्चित्तानि मैत्रेय जगुः स्वायंभुवादयः

pāpe gurūṇi guruṇi svalpānyalpe ca tadvidaḥ |
prāyaścittāni maitreya jaguḥ svāyaṃbhuvādayaḥ

प्रायश्चित्तान्यशेषाणि तपःकर्मात्मकानि वै ।
यानि तेषामशेषाणां कृष्णानुस्मरणम्परम्

prāyaścittānyaśeṣāṇi tapaḥkarmātmakāni vai |
yāni teṣāmaśeṣāṇāṃ kṛṣṇānusmaraṇamparam

कृते पापेऽनुतापो वै यस्य पुंसः प्रजायते ।
प्रायश्चित्तं तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परम्

kṛte pāpe'nutāpo vai yasya puṃsaḥ prajāyate |
prāyaścittaṃ tu tasyaikaṃ harisaṃsmaraṇaṃ param

प्रातर्निशि तथा सन्ध्यामध्याह्नादिषु संस्मरन् ।
नारायणमवाप्नोति सद्यः पापक्षयन्नरः ।
विष्णुसंस्मरणात्क्षीणसमस्तक्लेशसञ्चयः ।
मुक्तिं प्रयाति स्वर्गाप्तिस्तस्य विघ्नोनुमीयते

prātarniśi tathā sandhyāmadhyāhnādiṣu saṃsmaran |
nārāyaṇamavāpnoti sadyaḥ pāpakṣayannaraḥ |
viṣṇusaṃsmaraṇātkṣīṇasamastakleśasañcayaḥ |
muktiṃ prayāti svargāptistasya vighnonumīyate

वासुदेवे मनो यस्यजपहोमार्चनादिषु ।
तस्यान्तरायो मैत्रेय देवेन्द्रत्वादिकं फलम्

vāsudeve mano yasyajapahomārcanādiṣu |
tasyāntarāyo maitreya devendratvādikaṃ phalam

क्व नाकपृष्ठगमनं पुनरावृत्तिलक्षणम् ।
क्व जपो वासुदेवेति मुक्तिबीजमनुत्तमम्

kva nākapṛṣṭhagamanaṃ punarāvṛttilakṣaṇam |
kva japo vāsudeveti muktibījamanuttamam

तस्मादहर्निशं विष्णुं संस्मरन्पुरुषो मुने ।
न याति नरकं मर्त्यः संक्षीणाखिलपातकः

tasmādaharniśaṃ viṣṇuṃ saṃsmaranpuruṣo mune |
na yāti narakaṃ martyaḥ saṃkṣīṇākhilapātakaḥ

मनः प्रीतिकरः स्वर्गो नरकस्तद्विपर्ययः ।
नरकस्वर्गसंज्ञे वै पापपुण्ये द्विजोत्तम

manaḥ prītikaraḥ svargo narakastadviparyayaḥ |
narakasvargasaṃjñe vai pāpapuṇye dvijottama

वस्त्वेकमेव दुःखाय सुखायेर्ष्यागमाय च ।
कोपाय च यतस्तस्माद्वस्तु वस्त्वात्मकं कुतः

vastvekameva duḥkhāya sukhāyerṣyāgamāya ca |
kopāya ca yatastasmādvastu vastvātmakaṃ kutaḥ

तदेव प्रीतये भूत्वा पुनर्दुःखाय जायते ।
तदेव कोपाय यतः प्रसादाय च जायते

tadeva prītaye bhūtvā punarduḥkhāya jāyate |
tadeva kopāya yataḥ prasādāya ca jāyate

तस्माद्दुःखात्मकं नास्ति न च किञ्चित्सुखात्मकम् ।
मनसः परिणामोयं सुखदुःखादिलक्षणः

tasmādduḥkhātmakaṃ nāsti na ca kiñcitsukhātmakam |
manasaḥ pariṇāmoyaṃ sukhaduḥkhādilakṣaṇaḥ

ज्ञानमेव परं ब्रह्म ज्ञानं बन्धाय चेष्यते ।
ज्ञानात्मकमिदं विश्वं न ज्ञानाद्विद्यते परम्

jñānameva paraṃ brahma jñānaṃ bandhāya ceṣyate |
jñānātmakamidaṃ viśvaṃ na jñānādvidyate param

विद्याविद्येति मैत्रेय ज्ञानमेवोपधारय

vidyāvidyeti maitreya jñānamevopadhāraya

एवमेतन्मयाख्यातं भवतो मण्डलं भुवः ।
पातालानि च सर्वाणि तथैव नरका द्विज

evametanmayākhyātaṃ bhavato maṇḍalaṃ bhuvaḥ |
pātālāni ca sarvāṇi tathaiva narakā dvija

समुद्राः पर्वताश्चैव द्वीपा वर्षाणि निम्नगाः ।
संक्षेपात्सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

samudrāḥ parvatāścaiva dvīpā varṣāṇi nimnagāḥ |
saṃkṣepātsarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi