अध्याय 5: सात पाताल और पृथ्वी धारण करने वाले शेष

विस्तार एष कथितः पृथिव्या भवतो मया
सप्ततिस्तु सहस्राणि द्विजोच्छ्रायोपि कथ्यते

vistāra eṣa kathitaḥ pṛthivyā bhavato mayā
saptatistu sahasrāṇi dvijocchrāyopi kathyate

दशसाहस्रमेकैकं पातालं मुनिसत्तम
अतलं वितलं चैव नितलं च गभस्तिमत्
महाख्यं सुतलं चाग्र्यं पातालं चापि सप्तमम्

daśasāhasramekaikaṃ pātālaṃ munisattama
atalaṃ vitalaṃ caiva nitalaṃ ca gabhastimat
mahākhyaṃ sutalaṃ cāgryaṃ pātālaṃ cāpi saptamam

शुक्लाकृष्णारुणाः पीताः शर्कराः शैलकांचनाः
भूमयो यत्र मैत्रेय वरप्रासादमंडिताः

śuklākṛṣṇāruṇāḥ pītāḥ śarkarāḥ śailakāṃcanāḥ
bhūmayo yatra maitreya varaprāsādamaṃḍitāḥ

तेषु दानवदैतेया यक्षाश्च शतशस्तथा
निवसन्ति महानागजातयश्च महामुने

teṣu dānavadaiteyā yakṣāśca śataśastathā
nivasanti mahānāgajātayaśca mahāmune

स्वर्लोकादपि रम्याणि पातालानीति नारदः
प्राह स्वर्गसदां मध्ये पातालाभ्यागतो दिवि

svarlokādapi ramyāṇi pātālānīti nāradaḥ
prāha svargasadāṃ madhye pātālābhyāgato divi

आह्लादकारिणः शुभ्रा मणयो यत्र सुप्रभाः
नागाभरणभूषासु पातालं केन तत्समम्

āhlādakāriṇaḥ śubhrā maṇayo yatra suprabhāḥ
nāgābharaṇabhūṣāsu pātālaṃ kena tatsamam

दैत्यदानवकन्याभिरितश्चेतश्च शोभिते
पाताले कस्य न प्रीतिर्विमुक्तस्यापि जायते

daityadānavakanyābhiritaścetaśca śobhite
pātāle kasya na prītirvimuktasyāpi jāyate

दिवार्करश्मयो यत्र प्रभां तन्वन्ति नातपम्
शशिरश्मिर्न शीताय निशि द्योताय केवलम्

divārkaraśmayo yatra prabhāṃ tanvanti nātapam
śaśiraśmirna śītāya niśi dyotāya kevalam

भक्ष्यभोज्यमहापानमुदितैरपि भोगिभिः
यत्र न ज्ञायते कालो गतोपि दनुजादिभिः

bhakṣyabhojyamahāpānamuditairapi bhogibhiḥ
yatra na jñāyate kālo gatopi danujādibhiḥ

वनानि नद्यो रम्याणि सरांसि कमलाकराः
पुंस्कोकिलाभिलापाश्च मनोज्ञान्यम्बराणि च

vanāni nadyo ramyāṇi sarāṃsi kamalākarāḥ
puṃskokilābhilāpāśca manojñānyambarāṇi ca

भूषणान्यतिशुभ्राणि गन्धाढ्यं चानुलेपनम्
वीणावेणुमृदंगानां स्वनैरापूरितानि च

bhūṣaṇānyatiśubhrāṇi gandhāḍhyaṃ cānulepanam
vīṇāveṇumṛdaṃgānāṃ svanairāpūritāni ca

एतान्यन्यानि चोदारभाग्यभोग्यानि दानवैः
दैत्योरगैश्च भुज्यन्ते पातालान्तरगोचरैः

etānyanyāni codārabhāgyabhogyāni dānavaiḥ
daityoragaiśca bhujyante pātālāntaragocaraiḥ

पातालानामधश्चास्ते विष्णोर्या तामसी तनुः
शेषाख्या यद्गुणान्वक्तुं न शक्ता दैत्यदानवाः

pātālānāmadhaścāste viṣṇoryā tāmasī tanuḥ
śeṣākhyā yadguṇānvaktuṃ na śaktā daityadānavāḥ

योनन्तः पठ्यते सिद्धैर्दैवो देवर्षिपूजितः
स सहस्रशिरा व्यक्तस्वस्तिकामलभूषणः

yonantaḥ paṭhyate siddhairdaivo devarṣipūjitaḥ
sa sahasraśirā vyaktasvastikāmalabhūṣaṇaḥ

फणामणिसहस्रेण यः स विद्योतयन्दिशः
सर्वान्करोति निर्वीर्यान् हिताय जगतोऽसुरान्

phaṇāmaṇisahasreṇa yaḥ sa vidyotayandiśaḥ
sarvānkaroti nirvīryān hitāya jagato'surān

मदाघूर्णितनेत्रोसौ यः सदैवैककुण्डलः
किरीटी स्रग्धरो भाति साग्निः श्वेत इवाचलः

madāghūrṇitanetrosau yaḥ sadaivaikakuṇḍalaḥ
kirīṭī sragdharo bhāti sāgniḥ śveta ivācalaḥ

नीलवासा मदोत्सिक्तः श्वेतहारोपशोभितः
साभ्रगङ्गाप्रवाहोसौ कैलासाद्रिरिवापरः

nīlavāsā madotsiktaḥ śvetahāropaśobhitaḥ
sābhragaṅgāpravāhosau kailāsādririvāparaḥ

लाङ्गलासक्तहस्ताग्रो बिभ्रन्मुसलमुत्तमम्
उपास्यते स्वयं कान्त्या यो वारुण्या च मूर्त्तया

lāṅgalāsaktahastāgro bibhranmusalamuttamam
upāsyate svayaṃ kāntyā yo vāruṇyā ca mūrttayā

कल्पान्ते यस्य वक्त्रेभ्यो विषानलशिखोज्ज्वलः
संकर्षणात्मको रुद्रो निष्क्रम्यात्ति जगत्त्रयम्

kalpānte yasya vaktrebhyo viṣānalaśikhojjvalaḥ
saṃkarṣaṇātmako rudro niṣkramyātti jagattrayam

स बिभ्रच्छेखरीभूतमशेषं क्षितिमण्डलम्
आस्ते पातालमूलस्थः शेषोऽशेषसुरार्चितः

sa bibhracchekharībhūtamaśeṣaṃ kṣitimaṇḍalam
āste pātālamūlasthaḥ śeṣo'śeṣasurārcitaḥ

तस्य वीर्यं प्रभावश्च स्वरूपं रूपमेव च
न हि वर्णयितुं शक्यं ज्ञातुं च त्रिदशैरपि

tasya vīryaṃ prabhāvaśca svarūpaṃ rūpameva ca
na hi varṇayituṃ śakyaṃ jñātuṃ ca tridaśairapi

यस्यैषा सकला पृथ्वी फणामणिशिखारुणा
आस्ते कुसुममालेव कस्तद्वीर्यं वदिष्यति

yasyaiṣā sakalā pṛthvī phaṇāmaṇiśikhāruṇā
āste kusumamāleva kastadvīryaṃ vadiṣyati

यदा विजृम्भतेनन्तो मदाघूर्णितलोचनः
तदा चलति भूरेषा साब्धितोया सकानना

yadā vijṛmbhatenanto madāghūrṇitalocanaḥ
tadā calati bhūreṣā sābdhitoyā sakānanā

गन्धर्वाप्सरसः सिद्धाः किन्नरोरगचारणाः
नान्तं गुणानां गच्छन्ति तेनानन्तोयमव्ययः

gandharvāpsarasaḥ siddhāḥ kinnaroragacāraṇāḥ
nāntaṃ guṇānāṃ gacchanti tenānantoyamavyayaḥ

यस्य नागवधूहस्तैर्लगितं हरिचन्दनम्
मुहुः श्वासानिलापास्तं याति दिक्क्षोदवासताम्

yasya nāgavadhūhastairlagitaṃ haricandanam
muhuḥ śvāsānilāpāstaṃ yāti dikkṣodavāsatām

यमाराध्य पूराणर्षिर्गर्गो ज्योतींषि तत्त्वतः
ज्ञातवान्सकलं चैव निमित्तपठितं फलम्

yamārādhya pūrāṇarṣirgargo jyotīṃṣi tattvataḥ
jñātavānsakalaṃ caiva nimittapaṭhitaṃ phalam

तेनेयं नागवर्येण शिरसा विधृता मही
बिभर्ति मालां लोकानां सदेवासुरमानुषाम्

teneyaṃ nāgavaryeṇa śirasā vidhṛtā mahī
bibharti mālāṃ lokānāṃ sadevāsuramānuṣām