अध्याय 7: ऊपर के लोक और ब्रह्माण्ड का आवरण

कथितं भूतलं ब्रह्मन्ममैतदखिलं त्वया ।
भुवर्लोकादिकाँ ल्लोकाञ्छ्रोतुमिच्छाम्यहं मुने

kathitaṃ bhūtalaṃ brahmanmamaitadakhilaṃ tvayā |
bhuvarlokādikām̐ llokāñchrotumicchāmyahaṃ mune

तथैव ग्रहसंस्थानं प्रमाणानि यथा तथा ।
समाचक्ष्व महाभाग तन्मह्यं परिपृच्छते

tathaiva grahasaṃsthānaṃ pramāṇāni yathā tathā |
samācakṣva mahābhāga tanmahyaṃ paripṛcchate

रविचन्द्र मसोर्यावन्मयूखैरवभास्यते ।
ससमुद्र सरिच्छैला तावती पृथिवी स्मृता

ravicandra masoryāvanmayūkhairavabhāsyate |
sasamudra saricchailā tāvatī pṛthivī smṛtā

यावत्प्रमाणा पृथिवी विस्तारपरिमण्डलात् ।
नभस्तावन्प्रमाणं वै व्यासमण्डलतो द्विज

yāvatpramāṇā pṛthivī vistāraparimaṇḍalāt |
nabhastāvanpramāṇaṃ vai vyāsamaṇḍalato dvija

भूमेर्यो जनलक्षे तु सौरं मैत्रेय मण्डलम् ।
लक्षाद्दिवाकरस्यापि मण्डलं शशिनः स्थितम्

bhūmeryo janalakṣe tu sauraṃ maitreya maṇḍalam |
lakṣāddivākarasyāpi maṇḍalaṃ śaśinaḥ sthitam

पूर्णे शतसहस्रे तु योजनानां निशाकरात् ।
नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नमुपरिष्टात्प्रकाशते

pūrṇe śatasahasre tu yojanānāṃ niśākarāt |
nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnamupariṣṭātprakāśate

द्वे लक्षे चोत्तरे ब्रह्मन् बुधो नक्षत्रमण्डलात् ।
तावत्प्रमाणभागे तु बुधस्याप्युशनाः स्थितः

dve lakṣe cottare brahman budho nakṣatramaṇḍalāt |
tāvatpramāṇabhāge tu budhasyāpyuśanāḥ sthitaḥ

अङ्गारकोपि शुक्रस्य तत्प्रमाणे व्यवस्थितः ।
लक्षद्वये तु भौमस्य स्थितो देवपुरोहितः

aṅgārakopi śukrasya tatpramāṇe vyavasthitaḥ |
lakṣadvaye tu bhaumasya sthito devapurohitaḥ

सौरिर्बृहस्पतेश्चोर्ध्वं द्विलक्षे समवस्थितः ।
सप्तर्षिमण्डलं तस्माल्लक्षमेकं द्विजोत्तम

saurirbṛhaspateścordhvaṃ dvilakṣe samavasthitaḥ |
saptarṣimaṇḍalaṃ tasmāllakṣamekaṃ dvijottama

ऋषिभ्यस्तु सहस्राणां शतादूर्ध्वं व्यवस्थितः ।
मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः

ṛṣibhyastu sahasrāṇāṃ śatādūrdhvaṃ vyavasthitaḥ |
meḍhībhūtaḥ samastasya jyotiścakrasya vai dhruvaḥ

त्रैलोक्यमेतत्कथितमुत्सेधेन महामुने ।
इज्याफलस्य भूरेषा इज्या चात्र प्रतिष्ठिता

trailokyametatkathitamutsedhena mahāmune |
ijyāphalasya bhūreṣā ijyā cātra pratiṣṭhitā

ध्रुवादूर्ध्वं महर्लोको यत्र ते कल्पवासिनः ।
एकयोजनकोटिस्तु यत्र ते कल्पवासिनः

dhruvādūrdhvaṃ maharloko yatra te kalpavāsinaḥ |
ekayojanakoṭistu yatra te kalpavāsinaḥ

द्वे कोटी तु जनो लोको यत्र ते ब्रह्मणः सुताः ।
सनन्दनाद्याः प्रथिता मैत्रेयामलचेतसः

dve koṭī tu jano loko yatra te brahmaṇaḥ sutāḥ |
sanandanādyāḥ prathitā maitreyāmalacetasaḥ

चतुर्गणोत्तरे चोर्ध्वं जनलोकात्तपः स्थितः ।
वैराजा यत्र ते देवाः स्थिता दाहविर्जिताः

caturgaṇottare cordhvaṃ janalokāttapaḥ sthitaḥ |
vairājā yatra te devāḥ sthitā dāhavirjitāḥ

षड्गुणेन तपोलोकात्सत्यलोको विराजते ।
अपुनर्मारका यत्र ब्रह्मलोको हि संस्मृतः

ṣaḍguṇena tapolokātsatyaloko virājate |
apunarmārakā yatra brahmaloko hi saṃsmṛtaḥ

पादगम्यन्तु यत्किञ्चिद्वस्त्वस्ति पृथिवीमयम् ।
स भूर्लोकः समाख्यातो विस्तरोस्य मयोदितः

pādagamyantu yatkiñcidvastvasti pṛthivīmayam |
sa bhūrlokaḥ samākhyāto vistarosya mayoditaḥ

भूमिसूर्यान्तरं यच्च सिद्धादिमुनिसेवितम् ।
भुवर्लोकस्तु सोप्युक्तो द्वितीयो मुनिसत्तम

bhūmisūryāntaraṃ yacca siddhādimunisevitam |
bhuvarlokastu sopyukto dvitīyo munisattama

ध्रुवसूर्यान्तरं यच्च नियुतानि चतुर्दश ।
स्वर्लोकः सोपि गदितो लोकसंस्थानचिन्तकैः

dhruvasūryāntaraṃ yacca niyutāni caturdaśa |
svarlokaḥ sopi gadito lokasaṃsthānacintakaiḥ

त्रैलोक्यमेतत्कृतकं मैत्रेय परिपठ्यते ।
जनस्तपस्तथा सत्यमिति चाकृतकं त्रयम्

trailokyametatkṛtakaṃ maitreya paripaṭhyate |
janastapastathā satyamiti cākṛtakaṃ trayam

कृतकाकृतयोर्मध्ये महर्लोक इति स्मृतः ।
शून्यो भवति कल्पान्ते योत्यन्तं न विनश्यति

kṛtakākṛtayormadhye maharloka iti smṛtaḥ |
śūnyo bhavati kalpānte yotyantaṃ na vinaśyati

एते सप्त मया लोका मैत्रेय कथितास्तव ।
पातालानि च सप्तैव ब्रह्माण्डस्यैष विस्तरः

ete sapta mayā lokā maitreya kathitāstava |
pātālāni ca saptaiva brahmāṇḍasyaiṣa vistaraḥ

एतदण्डकटाहेन तिर्यक् चोर्ध्वमधस्तथा ।
कपित्थस्य यथा बीजं सर्वतो वै समावृतम्

etadaṇḍakaṭāhena tiryak cordhvamadhastathā |
kapitthasya yathā bījaṃ sarvato vai samāvṛtam

दशोत्तरेण पयसा मैत्रेयांडं च तद्वृतम् ।
सर्वोम्बुपरिधानोसौ वह्निना वेष्टितो बहिः

daśottareṇa payasā maitreyāṃḍaṃ ca tadvṛtam |
sarvombuparidhānosau vahninā veṣṭito bahiḥ

वह्निश्च वायुना वायुर्मैत्रेय नभसा वृतः ।
भूतादिना नभः सोपि महता परहिवेष्टितः ।
देशोत्तराण्यश्षोआ णि मैत्रेयैतानि सप्त वै

vahniśca vāyunā vāyurmaitreya nabhasā vṛtaḥ |
bhūtādinā nabhaḥ sopi mahatā parahiveṣṭitaḥ |
deśottarāṇyaśṣoā ṇi maitreyaitāni sapta vai

महान्तं च समावृत्य प्रधानं समवस्थितम् ।
अनन्तस्य न तस्यान्तः संख्यानं चापि विद्यते

mahāntaṃ ca samāvṛtya pradhānaṃ samavasthitam |
anantasya na tasyāntaḥ saṃkhyānaṃ cāpi vidyate

तदन्तमसंख्यातप्रमाणं चापि वै यतः ।
हेतुभूतमसेषस्य प्रकृतिः सा परा मुने

tadantamasaṃkhyātapramāṇaṃ cāpi vai yataḥ |
hetubhūtamaseṣasya prakṛtiḥ sā parā mune

अंडानां तु सहस्राणां सहस्राण्ययुतानि च ।
ईदृशानां तथा तत्र कोटिकोटिशतानि च

aṃḍānāṃ tu sahasrāṇāṃ sahasrāṇyayutāni ca |
īdṛśānāṃ tathā tatra koṭikoṭiśatāni ca

हारुण्यग्निर्यथा तैलं तिले तद्वत्पुमानपि ।
प्रधानेऽवस्थितो व्यापी चेतनात्मात्मवेदनः

hāruṇyagniryathā tailaṃ tile tadvatpumānapi |
pradhāne'vasthito vyāpī cetanātmātmavedanaḥ

प्रधानं च पुमांश्चैव सर्वभूतात्मभूतया ।
विष्णुशक्त्या महाबुद्धे वृतौ संश्रयधर्मिणौ

pradhānaṃ ca pumāṃścaiva sarvabhūtātmabhūtayā |
viṣṇuśaktyā mahābuddhe vṛtau saṃśrayadharmiṇau

तयोः सैव पृथग्भावकारणं संश्रयस्य च ।
क्षोभकारणभूता च सर्गकाले महामते

tayoḥ saiva pṛthagbhāvakāraṇaṃ saṃśrayasya ca |
kṣobhakāraṇabhūtā ca sargakāle mahāmate

यथा सक्तं जले वातो बिभर्त्ति कणिकाशतम् ।
शक्तिः सापि तथा विष्णोः प्रधानपुरुषात्मकम्

yathā saktaṃ jale vāto bibhartti kaṇikāśatam |
śaktiḥ sāpi tathā viṣṇoḥ pradhānapuruṣātmakam

यथा च पादयोर्मूलस्कन्धशाखादिसंयुतः ।
आदिबीजात्प्रभवति बीजान्यन्यानि वै ततः

yathā ca pādayormūlaskandhaśākhādisaṃyutaḥ |
ādibījātprabhavati bījānyanyāni vai tataḥ

प्रभवन्ति ततस्तेभ्यः सम्भवन्त्यपरे द्रु माः ।
तेपि तल्लक्षणद्र व्यकारणानुगता मुने

prabhavanti tatastebhyaḥ sambhavantyapare dru māḥ |
tepi tallakṣaṇadra vyakāraṇānugatā mune

एवमव्याकृतात्पूर्वं जायन्ते महदादयः ।
विशेषान्तास्ततस्तेभ्यः संभवंत्यसुरादयः ।
तेभ्यश्च पुत्रास्तेषां च पुत्राणामपरे सुताः

evamavyākṛtātpūrvaṃ jāyante mahadādayaḥ |
viśeṣāntāstatastebhyaḥ saṃbhavaṃtyasurādayaḥ |
tebhyaśca putrāsteṣāṃ ca putrāṇāmapare sutāḥ

बीजाद्वृक्षप्ररोहेण यथा नापचयस्तरोः ।
भूतानां भूतसर्गेण नैवास्त्यपचयस्तथा

bījādvṛkṣapraroheṇa yathā nāpacayastaroḥ |
bhūtānāṃ bhūtasargeṇa naivāstyapacayastathā

सन्निधानाद्यथाकाशकालाद्याः कारणं तरोः ।
तथैवापरिणामेव विश्वस्य भगवान्हरिः

sannidhānādyathākāśakālādyāḥ kāraṇaṃ taroḥ |
tathaivāpariṇāmeva viśvasya bhagavānhariḥ

व्रीहिबीजे यथा मूलं नालं पत्राङ्कुरौ तथा ।
काण्डकोषस्तु पुष्पं च क्षीरं तद्वच्च तण्डुलाः

vrīhibīje yathā mūlaṃ nālaṃ patrāṅkurau tathā |
kāṇḍakoṣastu puṣpaṃ ca kṣīraṃ tadvacca taṇḍulāḥ

तुषाः कणाश्च सन्तो वै यान्त्याविर्भावमात्मनः ।
प्ररोहहेतुसामग्र्यमासाद्य मुनिसत्तम

tuṣāḥ kaṇāśca santo vai yāntyāvirbhāvamātmanaḥ |
prarohahetusāmagryamāsādya munisattama

तथा कर्मस्वनेकेषु देवाद्याः समवस्थिताः ।
विष्णुशक्तिं समासाद्य प्ररोहमुपयान्ति वै

tathā karmasvanekeṣu devādyāḥ samavasthitāḥ |
viṣṇuśaktiṃ samāsādya prarohamupayānti vai

स च विष्णुः परं ब्रह्म यतः सर्वमिदं जगत् ।
जगच्च यो यत्र चेदं यस्मिंश्च लयमेष्यति

sa ca viṣṇuḥ paraṃ brahma yataḥ sarvamidaṃ jagat |
jagacca yo yatra cedaṃ yasmiṃśca layameṣyati

तद्ब्रह्म तत्परं धाम सदसत्परमं पदम् ।
यस्य सर्वमभेदेन यतश्चैतच्चराचरम्

tadbrahma tatparaṃ dhāma sadasatparamaṃ padam |
yasya sarvamabhedena yataścaitaccarācaram

स एव मूलप्रकृतिर्व्यक्तरूपी जगच्च सः ।
तस्मिन्नेव लयं सर्वं याति तत्र च तिष्ठति

sa eva mūlaprakṛtirvyaktarūpī jagacca saḥ |
tasminneva layaṃ sarvaṃ yāti tatra ca tiṣṭhati

कर्त्ता क्रियाणां स च इज्यते क्रतुः स एवतत्कर्मफलं च तस्य ।
स्रुगादियत्साधनमप्यश्षॐ हरेर्न किञ्चिद्व्यतिरिक्तमस्ति

karttā kriyāṇāṃ sa ca ijyate kratuḥ sa evatatkarmaphalaṃ ca tasya |
srugādiyatsādhanamapyaśṣaoṃ harerna kiñcidvyatiriktamasti