प्रथम अंश

अध्याय 16: मैत्रेय प्रह्लाद की परीक्षाओं के बारे में पूछते हैं

16 श्लोक · 16 में से 22

इस अध्याय में क्या होता है

मैत्रेय प्रह्लाद की परीक्षाओं के बारे में पूछते हैं

यह छोटा अध्याय केवल प्रश्न है। मैत्रेय ने पराशर से प्रह्लाद का उल्लेख सुना है, वह दैत्य राजकुमार जिसे अग्नि, शस्त्र, समुद्र और पर्वत नहीं मार सके। अब वे पूरी कथा सुनना चाहते हैं। ऐसे भक्त पुत्र पर उसके अपने कुल ने प्रहार क्यों किया? उसे शस्त्रों से क्यों काटा गया, पर्वत की चोटी से क्यों गिराया गया, महानागों से क्यों डसवाया गया, दिग्गजों से क्यों रौंदवाया गया, विष क्यों दिया गया, और वायु, शम्बर की हज़ार मायाएँ और दैत्य पुरोहितों की कृत्या उस पर क्यों छोड़ी गईं? उसका बचना आश्चर्य नहीं, क्योंकि विष्णु में अनन्य मन वाले को कोई नहीं गिरा सकता; आश्चर्य यह है कि ऐसे साधु पर प्रहार हुआ।

मैत्रेय उवाच

16.1

कथितो भवता वंशो मानवानां महामुने ।
काणञ्चास्य जगतो विष्णुरेव सनातनः

kathito bhavatā vaṃśo mānavānāṃ mahāmune |
kāṇañcāsya jagato viṣṇureva sanātanaḥ

16.2

यच्चैतदू भगवानाह प्रह्लादं दैत्यसत्तमम् ।
ददाह नाग्निर्नस्त्रैश्व क्षण्णस्तत्याज जीवितम्

yaccaitadū bhagavānāha prahlādaṃ daityasattamam |
dadāha nāgnirnastraiśva kṣaṇṇastatyāja jīvitam

16.3

जगाम वसुधा क्षोभं प्रह्लादे सलिले स्थिते ।
बन्धबद्ध विचलति विक्षिप्ताङू गैः समाहता

jagāma vasudhā kṣobhaṃ prahlāde salile sthite |
bandhabaddha vicalati vikṣiptāṅū gaiḥ samāhatā

16.4

शैलैराक्रान्तदेहोऽपि न ममार च यः पुरा ।
त्वयैवातीव माहात्म्यां कथितं यस्य धीमतः

śailairākrāntadeho'pi na mamāra ca yaḥ purā |
tvayaivātīva māhātmyāṃ kathitaṃ yasya dhīmataḥ

16.5

तस्य प्रभावमतुलं विष्णोर्भक्तिमतो मुने ।
श्वोतुमिच्छामि यस्योतच्चरितं दीप्ततेजसः

tasya prabhāvamatulaṃ viṣṇorbhaktimato mune |
śvotumicchāmi yasyotaccaritaṃ dīptatejasaḥ

16.6

किं निमित्तमसौ शस्त्रैर्विक्षतो दितिजैर्मुने ।
किममर्थञ्चाब्धिसलिले निक्षिप्ते धर्म्मतत्परः

kiṃ nimittamasau śastrairvikṣato ditijairmune |
kimamarthañcābdhisalile nikṣipte dharmmatatparaḥ

16.7

आक्रान्तः पर्व्वतैः कस्मात् कस्मादृष्टो महोरगैः ।
क्षिप्तः किमद्रिशिखरात् किं वा पावकसञ्चये

ākrāntaḥ parvvataiḥ kasmāt kasmādṛṣṭo mahoragaiḥ |
kṣiptaḥ kimadriśikharāt kiṃ vā pāvakasañcaye

16.8

दिग्दन्तिनां दन्तबूमिं स च कस्मान्नरूपितः ।
संशोषकोऽनिलश्चास्य प्रयुक्तः किं मुहासुरैः

digdantināṃ dantabūmiṃ sa ca kasmānnarūpitaḥ |
saṃśoṣako'nilaścāsya prayuktaḥ kiṃ muhāsuraiḥ

16.9

कृत्याञ्च दैत्यगुरवो युयुजुस्तत्र किं मुने ।
शम्बरश्चापि मायानां सहस्त्रं कि प्रयुक्तवान्

kṛtyāñca daityaguravo yuyujustatra kiṃ mune |
śambaraścāpi māyānāṃ sahastraṃ ki prayuktavān

16.10

हालाहलं विषमहो दैत्यसूदैर्महात्मनः ।
कस्माद् दत्त विनाशाय यद जीर्णा तेन धीमता

hālāhalaṃ viṣamaho daityasūdairmahātmanaḥ |
kasmād datta vināśāya yada jīrṇā tena dhīmatā

16.11

एतत् सर्व्वं महाभाग प्रह्लादस्य महात्मनः ।
चरितं श्वोतुमिच्छामि महामाहात्म्यसूचकम्

etat sarvvaṃ mahābhāga prahlādasya mahātmanaḥ |
caritaṃ śvotumicchāmi mahāmāhātmyasūcakam

16.12

न हि कौतूहलं तत्र यदू दैत्यैर्न हतो हि सः ।
अनन्यमनसो विष्णौ कः शक्नोति निपातने

na hi kautūhalaṃ tatra yadū daityairna hato hi saḥ |
ananyamanaso viṣṇau kaḥ śaknoti nipātane

16.13

तस्मिन धर्म्मपरे नित्यं केशावरधानोद्य.ते ।
स्ववंशप्रभवैर्दैत्येः कर्त्तु द्रषोऽतिदुष्करः

tasmina dharmmapare nityaṃ keśāvaradhānodya.te |
svavaṃśaprabhavairdaityeḥ karttu draṣo'tiduṣkaraḥ

16.14

दर्म्मात्मनि महाभागे विष्णुभक्ते विमत्सरे ।
दैतेयैः प्रह्टतं यस्मात् तन्ममाख्यातुमर्हसि

darmmātmani mahābhāge viṣṇubhakte vimatsare |
daiteyaiḥ prahṭataṃ yasmāt tanmamākhyātumarhasi

16.15

प्रहरन्ति महात्मानो विपक्षा अपि नेदृशे ।
गुणौः समन्विते साचधौ किं पुनयः खपक्षजः

praharanti mahātmāno vipakṣā api nedṛśe |
guṇauḥ samanvite sācadhau kiṃ punayaḥ khapakṣajaḥ

16.16

तदेतत् कथ्यतां सर्व्व विस्तरान्मुनिसत्तम ।
दैत्येश्वरस्य चरितं श्वोतुमिच्छाम्यशेषतः

tadetat kathyatāṃ sarvva vistarānmunisattama |
daityeśvarasya caritaṃ śvotumicchāmyaśeṣataḥ

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)