अध्याय 17: प्रह्लाद की विष्णुभक्ति और पिता के प्रहार

मैत्रेय श्वूयतां सम्यक् चरितं तस्य धीमतः ।
प्रह्लादस्य सदोदारचीरितस्य महात्मनः

maitreya śvūyatāṃ samyak caritaṃ tasya dhīmataḥ |
prahlādasya sadodāracīritasya mahātmanaḥ

दितेः पुत्रो महावीर्य्यो हिरण्यकशिपुः पुरा ।
त्रैलोक्यं वशमानिन्ये ब्रह्मणो वरदर्पितः

diteḥ putro mahāvīryyo hiraṇyakaśipuḥ purā |
trailokyaṃ vaśamāninye brahmaṇo varadarpitaḥ

इन्दत्वमकरोदू दैत्यः स चासीत् सविता स्वयम् ।
वायुरग्रिरपां नाथः सोमस्चाभूनूमहासुरः

indatvamakarodū daityaḥ sa cāsīt savitā svayam |
vāyuragrirapāṃ nāthaḥ somascābhūnūmahāsuraḥ

धनानामधिपः सोऽभूत् स एवासीत् खयं यमः ।
यज्ञभागानशेषांस्तु स स्वयं बुभुजेऽसुरः

dhanānāmadhipaḥ so'bhūt sa evāsīt khayaṃ yamaḥ |
yajñabhāgānaśeṣāṃstu sa svayaṃ bubhuje'suraḥ

देवाः सर्गं परित्यज्य ततूत्रासान्मुनिसत्तम ।
विचेरुरवनौ सर्वं बिब्राणा मानुषीं तनुम्

devāḥ sargaṃ parityajya tatūtrāsānmunisattama |
viceruravanau sarvaṃ bibrāṇā mānuṣīṃ tanum

जिताव त्रिभुव्रनं सर्व्वं त्रैलोक्यैश्वर्य्यदर्पितः ।
उपगीयामानो गन्धर्वैर्बुभुजे विषयान् प्रियान्

jitāva tribhuvranaṃ sarvvaṃ trailokyaiśvaryyadarpitaḥ |
upagīyāmāno gandharvairbubhuje viṣayān priyān

पानासक्तं महात्मानं हिरणंयकशिपु तदा ।
उपासाञ्चकिरे सर्व्वै सिद्धगन्धर्वपन्नगाः

pānāsaktaṃ mahātmānaṃ hiraṇaṃyakaśipu tadā |
upāsāñcakire sarvvai siddhagandharvapannagāḥ

अवादयञ्जगुश्चान्ये जयशब्दानथापरे ।
दैत्यराजस्य पुरतश्चक्रुः सिद्धा मुदन्विताः

avādayañjaguścānye jayaśabdānathāpare |
daityarājasya purataścakruḥ siddhā mudanvitāḥ

तत्र प्रनृत्याप्सरसि स्फटिकाभ्रमयेऽमुरः ।
पपौ पानं मुदा युक्तः प्रासादे सुमनोहरे

tatra pranṛtyāpsarasi sphaṭikābhramaye'muraḥ |
papau pānaṃ mudā yuktaḥ prāsāde sumanohare

तस्य पुत्रो महाभागः प्रह्लादो नाम नामतः ।
पपाठ बालपाठयानि गुरुगेहे गतोऽर्भकः

tasya putro mahābhāgaḥ prahlādo nāma nāmataḥ |
papāṭha bālapāṭhayāni gurugehe gato'rbhakaḥ

एकदा तुस धर्म्मात्मा जगाम गुरुणा सह ।
पानासक्तस्य पुरतः पितुर्दैत्यपतेस्तदा

ekadā tusa dharmmātmā jagāma guruṇā saha |
pānāsaktasya purataḥ piturdaityapatestadā

पादप्रणामावनतं तमुत्थाप्य पिता सुतम् ।
हिरण्यकशिपुः प्राह प्रह्लादममितोजसम्

pādapraṇāmāvanataṃ tamutthāpya pitā sutam |
hiraṇyakaśipuḥ prāha prahlādamamitojasam

पठयतां भवता वत्स सारभूतं सुभाषितम् ।
कालेनैतावता यत् ते सदोद्यु क्तने शिक्षितम्

paṭhayatāṃ bhavatā vatsa sārabhūtaṃ subhāṣitam |
kālenaitāvatā yat te sadodyu ktane śikṣitam

श्वूयतां तात वक्ष्यामि सारभूतं तवाज्ञया ।
समाहितमना भूत्वा यन्मे चेतस्यवस्थितम्

śvūyatāṃ tāta vakṣyāmi sārabhūtaṃ tavājñayā |
samāhitamanā bhūtvā yanme cetasyavasthitam

अनादिमध्यान्तमजमवृद्धिक्षयमच्युतम् ।
प्रणातोऽस्मि महात्मानं सर्व्वकारणकारणम्

anādimadhyāntamajamavṛddhikṣayamacyutam |
praṇāto'smi mahātmānaṃ sarvvakāraṇakāraṇam

एवं निशम्य दैन्येन्द्रः क्रोधसंरक्तलोचनः ।
विलोक्य तदूगुरुं प्राह स्फुरिताधरपल्लवः

evaṃ niśamya dainyendraḥ krodhasaṃraktalocanaḥ |
vilokya tadūguruṃ prāha sphuritādharapallavaḥ

ब्रह्मबन्धो किमेतत् ते विपक्षस्तुतिसहितम् ।
असारं ग्राहितो बालो मामवज्ञाय दुर्मते

brahmabandho kimetat te vipakṣastutisahitam |
asāraṃ grāhito bālo māmavajñāya durmate

दैत्येश्वर न कोपस्य वशमागन्तुमर्हसि ।
ममोपदेशजनितं नायं वदति ते सुतः

daityeśvara na kopasya vaśamāgantumarhasi |
mamopadeśajanitaṃ nāyaṃ vadati te sutaḥ

अनुशास्तोसि केनेदृगु वत्स प्रह्लाद कथ्यताम् ।
ममोपदिष्ट नेत्येष प्रब्रवीति गुरुस्तव

anuśāstosi kenedṛgu vatsa prahlāda kathyatām |
mamopadiṣṭa netyeṣa prabravīti gurustava

शास्ता विष्णुरशेषस्य जगतो यो ह्टदि स्थितः ।
तमृते परमात्मानं तात कः केन शास्यते

śāstā viṣṇuraśeṣasya jagato yo hṭadi sthitaḥ |
tamṛte paramātmānaṃ tāta kaḥ kena śāsyate

कोऽय विष्णुः सुदुर्बुद्ध यं ब्रवीषि पुनः पुनः ।
जगतामीश्वरस्येह पुरतः प्रसभं मम

ko'ya viṣṇuḥ sudurbuddha yaṃ bravīṣi punaḥ punaḥ |
jagatāmīśvarasyeha purataḥ prasabhaṃ mama

न शह्दगोचरे यस्य योगिध्येयं परं पदम् ।
यतो यश्व स्वयं विश्वं स विष्णुः परमेश्वरः

na śahdagocare yasya yogidhyeyaṃ paraṃ padam |
yato yaśva svayaṃ viśvaṃ sa viṣṇuḥ parameśvaraḥ

परमेश्वरसंज्ञोऽज्ञ किमन्यो मययवस्थिते ।
तवास्ति मर्त्तुकामस्त्व प्रब्रवीषि पुनः पुनः

parameśvarasaṃjño'jña kimanyo mayayavasthite |
tavāsti marttukāmastva prabravīṣi punaḥ punaḥ

न केवलं तात मम प्रजानां स ब्रह्मभूतो भवतश्व विष्णुः ।
धाता विधाता परमेश्वरश्च प्रसीद कोपं कुरुषे किमर्थम

na kevalaṃ tāta mama prajānāṃ sa brahmabhūto bhavataśva viṣṇuḥ |
dhātā vidhātā parameśvaraśca prasīda kopaṃ kuruṣe kimarthama

प्रविचष्टः कोऽस्य ह्टदये दुर्बुद्धेरतिपापकृत् ।
येनेदृशान्यसाधूनि वदत्याविष्टमानसः

pravicaṣṭaḥ ko'sya hṭadaye durbuddheratipāpakṛt |
yenedṛśānyasādhūni vadatyāviṣṭamānasaḥ

न केवलं मदूह्टदयं स विष्णु--राक्रम्य लोकान् सकलानवस्थितः ।
स मां त्वदादींश्च पितः समस्तान् समस्तचेष्टासु युनक्ति सर्वगः

na kevalaṃ madūhṭadayaṃ sa viṣṇu--rākramya lokān sakalānavasthitaḥ |
sa māṃ tvadādīṃśca pitaḥ samastān samastaceṣṭāsu yunakti sarvagaḥ

निष्काम्यतामयं दुष्टः शास्यताञ्च गुरोगृ हे ।
योजितो दुर्म्मतिः केन विपक्षवितथस्तुतौ

niṣkāmyatāmayaṃ duṣṭaḥ śāsyatāñca gurogṛ he |
yojito durmmatiḥ kena vipakṣavitathastutau

इत्युक्तोऽसौ तदा दैत्यैर्नीतो गुरुगृहं पुनः ।
जग्राह विद्यामनिशं गुरुशुश्वू षणोद्यतः

ityukto'sau tadā daityairnīto gurugṛhaṃ punaḥ |
jagrāha vidyāmaniśaṃ guruśuśvū ṣaṇodyataḥ

कालेऽतीते च महति प्रह्लादमसुरेश्वरः ।
समाहूयाब्रवीत् पुत्र गाध काचित् प्रगीयताम्

kāle'tīte ca mahati prahlādamasureśvaraḥ |
samāhūyābravīt putra gādha kācit pragīyatām

यतः प्रधानपुरुषौ यतश्चैतज्वराचरम् ।
कारणां सकलस्यास्य स नो विष्णुः प्रसीदतु

yataḥ pradhānapuruṣau yataścaitajvarācaram |
kāraṇāṃ sakalasyāsya sa no viṣṇuḥ prasīdatu

दुरात्मा वध्यतामेष ननिनार्थोऽस्ति जीवता ।
खपक्षहानिकर्त्तृ त्वाद यः कुलाङ्गारतां गतः

durātmā vadhyatāmeṣa naninārtho'sti jīvatā |
khapakṣahānikarttṛ tvāda yaḥ kulāṅgāratāṃ gataḥ

इत्याज्ञप्तास्ततस्तेन प्रगृहीतमहायुधाः ।
उद्यतास्तस्य नाशाय दैत्याः शतसहस्त्रशः

ityājñaptāstatastena pragṛhītamahāyudhāḥ |
udyatāstasya nāśāya daityāḥ śatasahastraśaḥ

विष्णूः शस्त्रेषु युष्माकं मयि चासौ यथा स्थितः ।
दैतेयास्तेन सत्येन मा क्रामन्त्वायुधानि मे

viṣṇūḥ śastreṣu yuṣmākaṃ mayi cāsau yathā sthitaḥ |
daiteyāstena satyena mā krāmantvāyudhāni me

ततस्तैः शतशो धैत्यैः सस्त्रौघैराहतोऽपि सन् ।
नावाप वेदनामल्पामभूज्व वै पुनर्नवः

tatastaiḥ śataśo dhaityaiḥ sastraughairāhato'pi san |
nāvāpa vedanāmalpāmabhūjva vai punarnavaḥ

दुर्बुद्ध विनिवर्त्तस्व वैरिपक्षस्तवादतः ।
अभयं ते प्रयच्छामि मातिमूढ़मतिर्भव

durbuddha vinivarttasva vairipakṣastavādataḥ |
abhayaṃ te prayacchāmi mātimūr̤hamatirbhava

भयं भयानामपहारिणि स्थिते मनस्यनन्ते मम कुत्र तिष्ठति ।
यस्मिन् स्मते जन्मजरान्तकादिभयानि सर्व्वाणयपयान्ति तात

bhayaṃ bhayānāmapahāriṇi sthite manasyanante mama kutra tiṣṭhati |
yasmin smate janmajarāntakādibhayāni sarvvāṇayapayānti tāta

भोभोः सर्पा दुराचारमेनमत्यन्तदुर्मतिम् ।
विषज्वालाकुलैर्व्वक्तूः सद्यो नयत संक्षयम्

bhobhoḥ sarpā durācāramenamatyantadurmatim |
viṣajvālākulairvvaktūḥ sadyo nayata saṃkṣayam

इत्युक्तास्तेन ते सर्पाः कुहकास्तक्षकान्धकाः ।
अदशन्त समस्तेषु गात्रेष्वतिविषोल्वणाः

ityuktāstena te sarpāḥ kuhakāstakṣakāndhakāḥ |
adaśanta samasteṣu gātreṣvativiṣolvaṇāḥ

स त्वासक्तमतिः कृष्णो दश्यमानो महोरगैः ।
न विवेदात्मनो गात्रं तत्स्मृत्याह्लादसंस्थितः

sa tvāsaktamatiḥ kṛṣṇo daśyamāno mahoragaiḥ |
na vivedātmano gātraṃ tatsmṛtyāhlādasaṃsthitaḥ

दंष्ट्रा विशीर्णा मणयः स्फुटन्ति फणेषु तापो हृदयेषु कम्पः ।
नास्य त्वचः स्वल्पमपीह भिन्न प्रशाधि दैत्येश्वर कार्य्यमन्यत्

daṃṣṭrā viśīrṇā maṇayaḥ sphuṭanti phaṇeṣu tāpo hṛdayeṣu kampaḥ |
nāsya tvacaḥ svalpamapīha bhinna praśādhi daityeśvara kāryyamanyat

हे दिग्गजाः सङ्कटदन्तमिशाव ध्नतैनमस्मद्रिपुपक्षभिन्नम् ।
तज्जा विनाशाय भवन्ति तस्य यथारणोः प्रज्वलितो हुताशाः

he diggajāḥ saṅkaṭadantamiśāva dhnatainamasmadripupakṣabhinnam |
tajjā vināśāya bhavanti tasya yathāraṇoḥ prajvalito hutāśāḥ

ततः स दिग्गजैर्बालो भूभृच्छिखरसन्निभैः ।
पातितो धरणीपृष्ठ विषाणैरवपीड़ितः

tataḥ sa diggajairbālo bhūbhṛcchikharasannibhaiḥ |
pātito dharaṇīpṛṣṭha viṣāṇairavapīr̤itaḥ

स्मरतस्तस्य गोविन्दमिभदन्ताः सहस्त्रशः ।
शीर्णा वक्षःस्थलं प्राप्य स प्राह पितरं ततः

smaratastasya govindamibhadantāḥ sahastraśaḥ |
śīrṇā vakṣaḥsthalaṃ prāpya sa prāha pitaraṃ tataḥ

दन्ता गजानां कुलिशाग्रनिष्ठुराः शीर्णा यदेते न बलं ममैतत् ।
महाविपत्पापविनाशनोऽयं जनार्दनानुस्मरणानुभावः

dantā gajānāṃ kuliśāgraniṣṭhurāḥ śīrṇā yadete na balaṃ mamaitat |
mahāvipatpāpavināśano'yaṃ janārdanānusmaraṇānubhāvaḥ

ज्वाल्यतामसुरा वह्निरपसर्पत दिग्गजाः ।
वायो समेधयाग्निं त्वं दह्मतामेष पापकृत्
महाकाष्ठच्छन्नमसुरेन्द्रसुतं ततः ।
प्रज्वाल्य दानवा वह्नि ददहुः खामिनोदिताः

jvālyatāmasurā vahnirapasarpata diggajāḥ |
vāyo samedhayāgniṃ tvaṃ dahmatāmeṣa pāpakṛt
mahākāṣṭhacchannamasurendrasutaṃ tataḥ |
prajvālya dānavā vahni dadahuḥ khāminoditāḥ

तातैष वह्निः पवनेरितोऽपि न मां दहत्यत्र समन्ततोऽहम् ।
पश्यामि पह्मास्तरणास्तृतानि शीतानि सर्व्वाणि दिशां मुखानि

tātaiṣa vahniḥ pavanerito'pi na māṃ dahatyatra samantato'ham |
paśyāmi pahmāstaraṇāstṛtāni śītāni sarvvāṇi diśāṃ mukhāni

अथ दैत्येश्वरं प्रोचुर्भार्गवस्यात्मजाद्रिजाः ।
पुरोहिता महात्मानः साचम्ना संस्तूय वाग्मिनः

atha daityeśvaraṃ procurbhārgavasyātmajādrijāḥ |
purohitā mahātmānaḥ sācamnā saṃstūya vāgminaḥ

राजन् नियम्यतां कोपो बालेऽत्र तनयेऽनुजे ।
कोपो देवनिकायेषु यत्र ते सफलो यतः

rājan niyamyatāṃ kopo bāle'tra tanaye'nuje |
kopo devanikāyeṣu yatra te saphalo yataḥ

तथा तथैनं बालं ते शासितारो भविष्यति

tathā tathainaṃ bālaṃ te śāsitāro bhaviṣyati

बालत्वं सर्व्वदोषाणां दैत्यराजास्पदं यतः ।
ततोऽत्र कोपमत्यर्थं योक्तुमर्हसि नार्भके

bālatvaṃ sarvvadoṣāṇāṃ daityarājāspadaṃ yataḥ |
tato'tra kopamatyarthaṃ yoktumarhasi nārbhake

न त्यक्ष्यति हरेः पक्षमस्माकं वचनाद् यदि ।
ततः कृत्यां वधायास्य करिष्यामो निवर्त्तिनीम्

na tyakṣyati hareḥ pakṣamasmākaṃ vacanād yadi |
tataḥ kṛtyāṃ vadhāyāsya kariṣyāmo nivarttinīm

एवमभ्यर्थितस्तैस्तु दैत्यराजः पुरोहितैः ।
दैत्यैर्निष्काशयामास पुत्रं पावकसञ्चयात्

evamabhyarthitastaistu daityarājaḥ purohitaiḥ |
daityairniṣkāśayāmāsa putraṃ pāvakasañcayāt

तो गुरुगृहे बालः सवसन् बालदानवान् ।
अध्यापयामास मुहुरुपदेशान्तरे गुरोः

to gurugṛhe bālaḥ savasan bāladānavān |
adhyāpayāmāsa muhurupadeśāntare guroḥ

श्वूयतां परमार्थो मे दैतेया दितिजात्मजाः ।
न चान्यथैतन्मन्तव्यं नात्र लोभादिकारणम्

śvūyatāṃ paramārtho me daiteyā ditijātmajāḥ |
na cānyathaitanmantavyaṃ nātra lobhādikāraṇam

जन्म बाल्यं ततः सर्वो जन्तुः प्राप्नोति यौवनम् ।
अव्याहतैव भवति ततोऽनुदिवसं जरा

janma bālyaṃ tataḥ sarvo jantuḥ prāpnoti yauvanam |
avyāhataiva bhavati tato'nudivasaṃ jarā

ततश्यच मृत्युमभ्येति जन्तुर्दैत्येश्वरात्मजाः ।
प्रत्यक्षं दृश्यते चैतदस्माकं भवतां तथा

tataśyaca mṛtyumabhyeti janturdaityeśvarātmajāḥ |
pratyakṣaṃ dṛśyate caitadasmākaṃ bhavatāṃ tathā

मृतस्य च पुनर्जन्म भवत्येतज्व नान्यथा ।
आगमोऽयं तथा तत्र नोपादानं विनोद्भवः

mṛtasya ca punarjanma bhavatyetajva nānyathā |
āgamo'yaṃ tathā tatra nopādānaṃ vinodbhavaḥ

गर्भवासादि यावत् तु पुनर्जन्मोपपादनम् ।
समस्तावस्थकं तावदू दुः खमेवावगम्यताम्

garbhavāsādi yāvat tu punarjanmopapādanam |
samastāvasthakaṃ tāvadū duḥ khamevāvagamyatām

क्षुतूतृषअमोपशमं तदूच्छीताद्यु पशमं सुखम् ।
मन्यते बालबुद्धित्वादू दुः खमेव हि तत् पुनः

kṣutūtṛṣaamopaśamaṃ tadūcchītādyu paśamaṃ sukham |
manyate bālabuddhitvādū duḥ khameva hi tat punaḥ

अत्यन्तस्तिमिताङ्गानां व्यायामेन सुखैषिणाम् ।
भ्रान्तिज्ञानावृताक्षाणां प्रहारोऽपि सूखायते

atyantastimitāṅgānāṃ vyāyāmena sukhaiṣiṇām |
bhrāntijñānāvṛtākṣāṇāṃ prahāro'pi sūkhāyate

क शरीरमशेषाणां श्लैष्मादीनां महाचयः ।
क कान्ति-शोभा-शौरभ्य-कमनीयादयो गुणाः

ka śarīramaśeṣāṇāṃ ślaiṣmādīnāṃ mahācayaḥ |
ka kānti-śobhā-śaurabhya-kamanīyādayo guṇāḥ

मांसाऽसृकूपूयविणूमूत्रस्नायुमज्जाऽस्थिसंहतौ ।
देहे चेत् प्रीतिमान् मूढ़ो नरके भवितापि सः

māṃsā'sṛkūpūyaviṇūmūtrasnāyumajjā'sthisaṃhatau |
dehe cet prītimān mūr̤ho narake bhavitāpi saḥ

अग्नेः शीतेन तोयस्य तषा भक्तस्य च क्षुधा ।
क्रियते सुखकर्त्तृ त्वं तदू विलोमस्य चेतदरैः

agneḥ śītena toyasya taṣā bhaktasya ca kṣudhā |
kriyate sukhakarttṛ tvaṃ tadū vilomasya cetadaraiḥ

करोति हे दैत्यसुता यावन्मात्रं परिग्रहम् ।
तावन्मात्रं, स एवास्य दुः स्वं चेतसि यच्छति

karoti he daityasutā yāvanmātraṃ parigraham |
tāvanmātraṃ, sa evāsya duḥ svaṃ cetasi yacchati

यावतः कुरुते जन्तुः सम्बन्धान् मनसः प्रियान् ।
तावन्तोऽस्य निखन्यन्ते ह्टदये शोकशङ्गवः

yāvataḥ kurute jantuḥ sambandhān manasaḥ priyān |
tāvanto'sya nikhanyante hṭadaye śokaśaṅgavaḥ

यदू यदू गृहे तन्मनसि यत्र तत्रावतिष्ठतः ।
नाशदाहापहरणां तत्र तस्यैव तिष्ठति

yadū yadū gṛhe tanmanasi yatra tatrāvatiṣṭhataḥ |
nāśadāhāpaharaṇāṃ tatra tasyaiva tiṣṭhati

जन्मन्यत्र महदू दुःखं म्रियमाणस्य चापि तत् ।
यातनासु यमस्योग्र गर्भसंक्रमणेषु च

janmanyatra mahadū duḥkhaṃ mriyamāṇasya cāpi tat |
yātanāsu yamasyogra garbhasaṃkramaṇeṣu ca

गर्भै च सुखलेशोऽपि भवद्भिरनुमीयते ।
यदि तत् कथ्यतामेवं सर्वं दुः खमयं जगत्

garbhai ca sukhaleśo'pi bhavadbhiranumīyate |
yadi tat kathyatāmevaṃ sarvaṃ duḥ khamayaṃ jagat

तदेवमतिदुः खानामास्पदेऽत्र भवार्णावे ।
बवतां कथ्यते सत्यं विष्णुरेकः परायणम्

tadevamatiduḥ khānāmāspade'tra bhavārṇāve |
bavatāṃ kathyate satyaṃ viṣṇurekaḥ parāyaṇam

मा जानीत वयं बाला देही देहेषु शाशवतः ।
जरा-यौवन-जन्माद्या धर्म्मा देहस्य नात्मनः

mā jānīta vayaṃ bālā dehī deheṣu śāśavataḥ |
jarā-yauvana-janmādyā dharmmā dehasya nātmanaḥ

बालोऽहं तावदिच्छातो यतिष्ये श्रेयसे युवा ।
युवाहं वार्द्धके प्राप्त करिष्याम्यात्मनो हितम्

bālo'haṃ tāvadicchāto yatiṣye śreyase yuvā |
yuvāhaṃ vārddhake prāpta kariṣyāmyātmano hitam

वृद्धोऽहं मम कर्म्माणि समस्तानि न गोचरे ।
किं करिष्यामि मन्दात्मा समर्थेन न यत् कृतम्

vṛddho'haṃ mama karmmāṇi samastāni na gocare |
kiṃ kariṣyāmi mandātmā samarthena na yat kṛtam

एवं दुराशायक्षिप्तमानसः पुरुषः सदा ।
श्रेयसोऽभिमुखं याति न कदाचित् पिपसितः

evaṃ durāśāyakṣiptamānasaḥ puruṣaḥ sadā |
śreyaso'bhimukhaṃ yāti na kadācit pipasitaḥ

बाल्ये क्रीड़नकासक्ता यौवने विषयोन्मुखाः ।
अज्ञा नयन्त्यशत्तया च वार्द्ध कं समुपस्थितम्

bālye krīr̤anakāsaktā yauvane viṣayonmukhāḥ |
ajñā nayantyaśattayā ca vārddha kaṃ samupasthitam

तस्माद् बाल्ये विवेकात्मा यतेत श्रेयस् सदा ।
बाल्य-यौवन-वृद्धाद्यर्दैहभावैरसंयुतः

tasmād bālye vivekātmā yateta śreyas sadā |
bālya-yauvana-vṛddhādyardaihabhāvairasaṃyutaḥ

तदेतदू वो मयाख्यातं यदि जानीत नानृतम् ।
तदस्मत्प्रीतये विष्णाः स्मर्य्यतां बन्धमुक्तिदः

tadetadū vo mayākhyātaṃ yadi jānīta nānṛtam |
tadasmatprītaye viṣṇāḥ smaryyatāṃ bandhamuktidaḥ

आयासः स्मरणो कोऽस्य स्मृतो यच्छति शोभनम्
पापक्षयश्च भवति स्मरतां तमपनिंशम्

āyāsaḥ smaraṇo ko'sya smṛto yacchati śobhanam
pāpakṣayaśca bhavati smaratāṃ tamapaniṃśam

सर्व्वभूतस्थिते तस्मिन् मतिर्मैत्री दिवानिशम् ।
बवतां जायतामेवं सर्वक्ल शोन् प्रहास्यथ

sarvvabhūtasthite tasmin matirmaitrī divāniśam |
bavatāṃ jāyatāmevaṃ sarvakla śon prahāsyatha

तापत्रयेणाभिहतं यदेतदखिलं जगत् ।
तदा शोच्येषु भूतेषु द्रे षं प्राज्ञः करोति कः

tāpatrayeṇābhihataṃ yadetadakhilaṃ jagat |
tadā śocyeṣu bhūteṣu dre ṣaṃ prājñaḥ karoti kaḥ

अथ भद्राणि भूतानि हीनशक्तिरहं परम् ।
मुदं तथापि कुर्व्वीत् हानिर्द्रेषफलं यतः

atha bhadrāṇi bhūtāni hīnaśaktirahaṃ param |
mudaṃ tathāpi kurvvīt hānirdreṣaphalaṃ yataḥ

बद्धवैराणि भूतानि द्र षं कुर्व्वन्ति चेत् ततः ।
शोच्यान्यहोऽतिमोहेन व्याप्तानीति मनीषिणा

baddhavairāṇi bhūtāni dra ṣaṃ kurvvanti cet tataḥ |
śocyānyaho'timohena vyāptānīti manīṣiṇā

एते बिन्नदृशा दैत्या विकल्पाः कथिता मया ।
कृत्वाभ्युपगमं तत्र संक्षेपः श्वूयतां मम

ete binnadṛśā daityā vikalpāḥ kathitā mayā |
kṛtvābhyupagamaṃ tatra saṃkṣepaḥ śvūyatāṃ mama

विस्तारः सर्व्वभूतस्य विष्णोर्विश्वमिदं जगत् ।
द्रष्टव्यमात्मवत् तस्मादभेदेन विचक्षणौः

vistāraḥ sarvvabhūtasya viṣṇorviśvamidaṃ jagat |
draṣṭavyamātmavat tasmādabhedena vicakṣaṇauḥ

समुत्सृज्यासुरं भावं तस्मादे यूयं तथा वयम् ।
तथा यत्ना करिष्यामोयथाप्राप्स्याम निर्वृतिम्

samutsṛjyāsuraṃ bhāvaṃ tasmāde yūyaṃ tathā vayam |
tathā yatnā kariṣyāmoyathāprāpsyāma nirvṛtim

या नाग्निना न वार्केण नेन्दुना नैव वायुना ।
पर्ज्जन्यवरुणाभ्यां वा न सिद्धर्न च राक्षसेः

yā nāgninā na vārkeṇa nendunā naiva vāyunā |
parjjanyavaruṇābhyāṃ vā na siddharna ca rākṣaseḥ

न यक्षैर्न च दैत्येन्द्रैर्नोरगैर्न च किन्नरैः ।
न मनुष्यैर्न पशुभिर्दोषैर्नैवात्मसम्भवेः

na yakṣairna ca daityendrairnoragairna ca kinnaraiḥ |
na manuṣyairna paśubhirdoṣairnaivātmasambhaveḥ

ज्वराक्षिरोगाऽतीसारःप्लीह-गुल्मादिकैस्तथा ।
दूषेर्ष्यामतूसराद्यैर्वा रागलोभादिभिः क्षयम्

jvarākṣirogā'tīsāraḥplīha-gulmādikaistathā |
dūṣerṣyāmatūsarādyairvā rāgalobhādibhiḥ kṣayam

न चान्यैर्नीयते कैश्विन्नित्या ह्मत्यन्तनिर्म्मला ।
तामाप्नोति मलं त्यक्ता केशवे ह्टदि संस्थिते

na cānyairnīyate kaiśvinnityā hmatyantanirmmalā |
tāmāpnoti malaṃ tyaktā keśave hṭadi saṃsthite

असारससारविवर्त्तनेषु मा यात तोषं प्रसभं ब्रवीमि ।
सर्व्वत्र दैत्याः समतामुपेत समत्वमाराधनमच्युतस्य

asārasasāravivarttaneṣu mā yāta toṣaṃ prasabhaṃ bravīmi |
sarvvatra daityāḥ samatāmupeta samatvamārādhanamacyutasya

तस्मिन् प्रसन्ने किमिहास्त्यलभ्यं धर्म्मर्थकामैरलमल्पकास्ते ।
समाश्वितादू ब्रह्मतरोरनन्तान्निसं शयं प्राप्स्यथ वै महत् फलम्

tasmin prasanne kimihāstyalabhyaṃ dharmmarthakāmairalamalpakāste |
samāśvitādū brahmataroranantānnisaṃ śayaṃ prāpsyatha vai mahat phalam