अध्याय 15: मारिषा, दक्ष और सृष्टि भरने वाली कन्याएँ

तपश्चरत्सु पृथिवीं प्रचेतःसु महीरुहाः ।
अरक्ष्यमाणामावव्रुर्बभूवाथ प्रजाक्षयः

tapaścaratsu pṛthivīṃ pracetaḥsu mahīruhāḥ |
arakṣyamāṇāmāvavrurbabhūvātha prajākṣayaḥ

नाशकन्मरुतो वातुं वृतं खमभवद्द्रुमैः ।
दशवर्षसहस्राणि न शकुश्चेष्टितुं प्रजाः

nāśakanmaruto vātuṃ vṛtaṃ khamabhavaddrumaiḥ |
daśavarṣasahasrāṇi na śakuśceṣṭituṃ prajāḥ

तान्दृष्ट्वा जलनिष्क्रान्ताः सर्वे क्रुद्धाः प्रचेतसः ।
मुखेभ्यो वायुमग्निं च तेऽसृजन् जातमन्यवः

tāndṛṣṭvā jalaniṣkrāntāḥ sarve kruddhāḥ pracetasaḥ |
mukhebhyo vāyumagniṃ ca te'sṛjan jātamanyavaḥ

उन्मूलानथ तान्वृक्षान्कृत्वा वायुरशोषयत् ।
तानग्निरदहद्घोरस्तत्राभूद्द्रुमसंक्षयः

unmūlānatha tānvṛkṣānkṛtvā vāyuraśoṣayat |
tānagniradahadghorastatrābhūddrumasaṃkṣayaḥ

द्रुमक्षयमथो दृष्ट्वा किञ्चिच्छिष्टेषु शाखिषु ।
उपगम्याब्रवीदेतान्राजा सोमः प्रजापतीन्

drumakṣayamatho dṛṣṭvā kiñcicchiṣṭeṣu śākhiṣu |
upagamyābravīdetānrājā somaḥ prajāpatīn

कोपं यच्छत राजानः शृणुध्वञ्च वचो मम ।
सन्धानं वः करिष्यामि सह क्षितिरुहैरहम्

kopaṃ yacchata rājānaḥ śṛṇudhvañca vaco mama |
sandhānaṃ vaḥ kariṣyāmi saha kṣitiruhairaham

रत्नभूता च कन्येयं वार्क्षेयी वरवर्णिनी ।
भविष्यज्जानता पूर्वं मया गोभिर्विवर्धिता

ratnabhūtā ca kanyeyaṃ vārkṣeyī varavarṇinī |
bhaviṣyajjānatā pūrvaṃ mayā gobhirvivardhitā

मारिषा नाम नाम्नैषा वृक्षाणामिति निर्मिता ।
भार्या वोऽस्तु महाभागा ध्रुवं वंशविवर्धिनी

māriṣā nāma nāmnaiṣā vṛkṣāṇāmiti nirmitā |
bhāryā vo'stu mahābhāgā dhruvaṃ vaṃśavivardhinī

युष्माकं तेज सोर्धेन मम चार्धेन तेजसः ।
अस्यामुत्पत्स्यते विद्वान्दक्षोनाम प्रजापतिः

yuṣmākaṃ teja sordhena mama cārdhena tejasaḥ |
asyāmutpatsyate vidvāndakṣonāma prajāpatiḥ

मम चांशेन संयुक्तो युष्मत्तेजोमयेन वै ।
तेजसाग्निसमो भूयः प्रजाः संवर्धयिष्यति

mama cāṃśena saṃyukto yuṣmattejomayena vai |
tejasāgnisamo bhūyaḥ prajāḥ saṃvardhayiṣyati

कण्डुर्नाम मुनिः पूर्वमासीद्वेदविदां वरः ।
मुरम्ये गोमतीतीरे म तेपे परमं तपः

kaṇḍurnāma muniḥ pūrvamāsīdvedavidāṃ varaḥ |
muramye gomatītīre ma tepe paramaṃ tapaḥ

तत्क्षोभाय सुरेन्द्रेण प्रम्लोचाख्या वराप्सराः ।
प्रयुक्ता क्षोभयामास तमृषिं सा शुचिस्मिता

tatkṣobhāya surendreṇa pramlocākhyā varāpsarāḥ |
prayuktā kṣobhayāmāsa tamṛṣiṃ sā śucismitā

क्षोभितः स तया सार्धं वर्षाणामधिकं शतम् ।
अतिष्ठन्मन्दरद्रोण्यां विषयासक्तमानसः

kṣobhitaḥ sa tayā sārdhaṃ varṣāṇāmadhikaṃ śatam |
atiṣṭhanmandaradroṇyāṃ viṣayāsaktamānasaḥ

तं सा प्राह महाभाग गन्तुमिच्छाम्यहं दिवम् ।
प्रसादसुमुखो ब्रह्मन्ननुज्ञां दातुमर्हसि

taṃ sā prāha mahābhāga gantumicchāmyahaṃ divam |
prasādasumukho brahmannanujñāṃ dātumarhasi

तयैवमुक्तः स मुनिस्तस्यामासक्तमानसः ।
दिनानि कतिचिद्भद्रे स्थीयतामित्यभाषत

tayaivamuktaḥ sa munistasyāmāsaktamānasaḥ |
dināni katicidbhadre sthīyatāmityabhāṣata

एवमुक्ता ततस्तेन साग्रं वर्षशतं पुनः ।
बुभुजे विषयांस्तन्वी तेन साकं महात्मना

evamuktā tatastena sāgraṃ varṣaśataṃ punaḥ |
bubhuje viṣayāṃstanvī tena sākaṃ mahātmanā

अनुज्ञां देहि भगवन् व्रजामि त्रिदशालयम् ।
उक्तस्तथेति स पुनः स्थीयतामित्यभाषत

anujñāṃ dehi bhagavan vrajāmi tridaśālayam |
uktastatheti sa punaḥ sthīyatāmityabhāṣata

पुनर्गते वर्षशते साधिक सा शुभानना ।
यामीत्याह दिवं ब्रह्मन्प्रणयस्मितशोभनम्

punargate varṣaśate sādhika sā śubhānanā |
yāmītyāha divaṃ brahmanpraṇayasmitaśobhanam

उक्तस्तयैवं स मुनिरुपगुह्यायते क्षणाम् ।
इहास्यतां क्षणं सुभु चिरकालं गमिष्यसि

uktastayaivaṃ sa munirupaguhyāyate kṣaṇām |
ihāsyatāṃ kṣaṇaṃ subhu cirakālaṃ gamiṣyasi

सा क्रीडमाना सुश्रोणी सह तेनर्षिणा पुनः ।
शतद्वयं किञ्चिदूनं वर्षणामन्वतिष्ठत

sā krīḍamānā suśroṇī saha tenarṣiṇā punaḥ |
śatadvayaṃ kiñcidūnaṃ varṣaṇāmanvatiṣṭhata

गमनाय महाभाग देवराजनिवेशनम् ।
प्रोक्तः प्रोक्तस्तया तन्व्या स्थीयतामित्यभाषत

gamanāya mahābhāga devarājaniveśanam |
proktaḥ proktastayā tanvyā sthīyatāmityabhāṣata

तस्य शापभयाद्भीता दाक्षिण्येन च दक्षिणा ।
प्रोक्ता प्रणयभङ्गर्तिवेदिनी न जहौ मुनिम्

tasya śāpabhayādbhītā dākṣiṇyena ca dakṣiṇā |
proktā praṇayabhaṅgartivedinī na jahau munim

तया च रमतस्तस्य परमर्षेरहर्निशम् ।
नवंनवमभूत्प्रम मन्मथाविष्टचेतसः

tayā ca ramatastasya paramarṣeraharniśam |
navaṃnavamabhūtprama manmathāviṣṭacetasaḥ

एकदा तु त्वरायुक्तो निश्चक्रामोटजान्मुनिः ।
निष्क्रामन्तं च कुत्रेति गम्यते प्राह सा शुभा

ekadā tu tvarāyukto niścakrāmoṭajānmuniḥ |
niṣkrāmantaṃ ca kutreti gamyate prāha sā śubhā

इत्युक्तः स तया प्राह परिवृत्तमहः शुभे ।
सन्ध्योपास्तिं करिष्यामि क्रियालोपोन्यथा भवेत्

ityuktaḥ sa tayā prāha parivṛttamahaḥ śubhe |
sandhyopāstiṃ kariṣyāmi kriyāloponyathā bhavet

ततः प्रहस्य सुददी तं सा प्राह महामुनिम् ।
किमद्य सर्वधर्मज्ञ परिवृत्तमहस्तव

tataḥ prahasya sudadī taṃ sā prāha mahāmunim |
kimadya sarvadharmajña parivṛttamahastava

बहूनां विप्र वर्षाणां परिवृत्तम हस्तव ।
गतमेतन्न कुरुते विस्मयं कस्य कथ्यताम्

bahūnāṃ vipra varṣāṇāṃ parivṛttama hastava |
gatametanna kurute vismayaṃ kasya kathyatām

प्रातस्त्वमागता भद्रे नदीतीरमिदं शुभम् ।
मया दृष्टासि तन्वङ्गि प्रविष्टासि ममाश्रमम्

prātastvamāgatā bhadre nadītīramidaṃ śubham |
mayā dṛṣṭāsi tanvaṅgi praviṣṭāsi mamāśramam

इयं च वर्तते सन्ध्या परिणाममहर्गतम् ।
उपहासः किमर्थोयं सद्भावः कथ्यतां मम

iyaṃ ca vartate sandhyā pariṇāmamahargatam |
upahāsaḥ kimarthoyaṃ sadbhāvaḥ kathyatāṃ mama

प्रत्यूषस्यागता ब्रह्मन् सत्यमेतन्न तन्मृषा ।
नन्वस्य तस्य कालस्य गतान्यब्दशतानि ते

pratyūṣasyāgatā brahman satyametanna tanmṛṣā |
nanvasya tasya kālasya gatānyabdaśatāni te

ततः स साध्वसो विप्रस्तां पप्रच्छायतेक्षणाम् ।
कथ्यतां भीरु कः कालस्त्वया मे रमतः सह

tataḥ sa sādhvaso viprastāṃ papracchāyatekṣaṇām |
kathyatāṃ bhīru kaḥ kālastvayā me ramataḥ saha

सप्तोत्तराम्यतीतानि नववर्षशतानि ते ।
मासाश्च षट्तथैवान्यत्समतीतं दिनत्रयम्

saptottarāmyatītāni navavarṣaśatāni te |
māsāśca ṣaṭtathaivānyatsamatītaṃ dinatrayam

सत्यं भीरु वदस्येतत्परिहासोऽथवा शुभे ।
दिनमेकमहं मन्येत्वया सार्धमिहासितम्

satyaṃ bhīru vadasyetatparihāso'thavā śubhe |
dinamekamahaṃ manyetvayā sārdhamihāsitam

वदिष्याम्यनृतं ब्रह्मन्कथमत्र तवान्तिके ।
विशेषेणाद्य भवता पृष्टा मार्गानुवर्तिना

vadiṣyāmyanṛtaṃ brahmankathamatra tavāntike |
viśeṣeṇādya bhavatā pṛṣṭā mārgānuvartinā

निशम्य तद्वचः सत्यं स मुनिर्नृपनन्दनाः ।
धिक्धिक्मामित्यतीवेत्थं निनिन्दात्मानमात्मना

niśamya tadvacaḥ satyaṃ sa munirnṛpanandanāḥ |
dhikdhikmāmityatīvetthaṃ ninindātmānamātmanā

तपांसि मम नष्टनि हतं ब्रह्मविदां धनम् ।
हतो विवेकः केनापि योषिन्मोहाय निर्मिताः

tapāṃsi mama naṣṭani hataṃ brahmavidāṃ dhanam |
hato vivekaḥ kenāpi yoṣinmohāya nirmitāḥ

ऊर्मिषट्कातिगं ब्रह्म ज्ञेयमात्मजयेन मे ।
मतिरेषा हृता येन धिक्तं कामं महाग्रहम्

ūrmiṣaṭkātigaṃ brahma jñeyamātmajayena me |
matireṣā hṛtā yena dhiktaṃ kāmaṃ mahāgraham

व्रतानि वेदवेद्याप्तिकाराणान्यखिलानि च ।
नरकग्राममर्गेण सङ्गेनापहृतानि मे

vratāni vedavedyāptikārāṇānyakhilāni ca |
narakagrāmamargeṇa saṅgenāpahṛtāni me

विनिन्द्येत्थं स धर्मज्ञः स्वयमात्मानमात्मना ।
तामप्सरसमासीनामिदं वचनमब्रवीत्

vinindyetthaṃ sa dharmajñaḥ svayamātmānamātmanā |
tāmapsarasamāsīnāmidaṃ vacanamabravīt

गच्छ पापे यथाकामं यत्कार्यं तत्कृतं त्वया ।
देवराजस्य मत्क्षोभं कुर्वन्त्या भावचेष्टितैः

gaccha pāpe yathākāmaṃ yatkāryaṃ tatkṛtaṃ tvayā |
devarājasya matkṣobhaṃ kurvantyā bhāvaceṣṭitaiḥ

न त्वां करोण्यहं भस्म क्रोधतीव्रेण वह्निना ।
सतां सप्तपदं मैत्रुमुषि तोहं त्वया सह

na tvāṃ karoṇyahaṃ bhasma krodhatīvreṇa vahninā |
satāṃ saptapadaṃ maitrumuṣi tohaṃ tvayā saha

अथ वा तव को दोषः किं वा कुप्याम्यहं तव ।
ममैव दोषो नितरां येनाहमजितेन्द्रियः

atha vā tava ko doṣaḥ kiṃ vā kupyāmyahaṃ tava |
mamaiva doṣo nitarāṃ yenāhamajitendriyaḥ

यया शक्रप्रियार्थिन्या कृतो मे तपसो व्ययः ।
त्वया धिक्तां महामोहमञ्जृषां सुजुगुप्सिताम्

yayā śakrapriyārthinyā kṛto me tapaso vyayaḥ |
tvayā dhiktāṃ mahāmohamañjṛṣāṃ sujugupsitām

यावदित्थं स विप्रर्षिस्तां ब्रवीति समुध्यमाम् ।
तावद्गलत्स्वेदजला साबभूवातिवेपथुः

yāvaditthaṃ sa viprarṣistāṃ bravīti samudhyamām |
tāvadgalatsvedajalā sābabhūvātivepathuḥ

प्रवेपमानां सततं खिन्नगात्रलतां सतीम् ।
गच्छ गच्छेति सक्रोधमुवाच मुनिसत्तमः

pravepamānāṃ satataṃ khinnagātralatāṃ satīm |
gaccha gaccheti sakrodhamuvāca munisattamaḥ

सा तु निर्भर्त्सिता तेन विनाष्क्रम्य तदाश्रमात् ।
आकाशगामिनी स्वेदं ममार्ज तरुपल्लवैः

sā tu nirbhartsitā tena vināṣkramya tadāśramāt |
ākāśagāminī svedaṃ mamārja tarupallavaiḥ

निर्मार्जमाना गात्राणि गलत्स्वेदजलानि वै ।
वृक्षाद्धृक्षं ययौ बाला तदग्रारुणपल्लवैः

nirmārjamānā gātrāṇi galatsvedajalāni vai |
vṛkṣāddhṛkṣaṃ yayau bālā tadagrāruṇapallavaiḥ

ऋषिणा यस्तदा गर्भस्तस्या देहे समाहितः ।
निर्जगाम स रोमाञ्चस्वेदरूपी तदङ्गतः

ṛṣiṇā yastadā garbhastasyā dehe samāhitaḥ |
nirjagāma sa romāñcasvedarūpī tadaṅgataḥ

तं वृक्षा जगृहुर्गर्भमेकं चक्रे तु मारुतः ।
मया चाप्यायितो गोभिः स तदा ववृधे शनैः

taṃ vṛkṣā jagṛhurgarbhamekaṃ cakre tu mārutaḥ |
mayā cāpyāyito gobhiḥ sa tadā vavṛdhe śanaiḥ

वृक्षाग्रगर्भसम्भूता मारिषाख्या वरानना ।
तां प्रदास्यन्ति वो वृक्षाः कोप एष प्रशाम्यताम्

vṛkṣāgragarbhasambhūtā māriṣākhyā varānanā |
tāṃ pradāsyanti vo vṛkṣāḥ kopa eṣa praśāmyatām

कण्डोरपत्यमेवं सा वृक्षेभ्यश्च समुद्गता ।
ममापत्यं तथा वायोः प्रम्लोचातनया च सा

kaṇḍorapatyamevaṃ sā vṛkṣebhyaśca samudgatā |
mamāpatyaṃ tathā vāyoḥ pramlocātanayā ca sā

स चापि भगवान् कण्डुः क्षीणे तपसि सत्तमः ।
पुरुषोत्तमाख्यं मैत्रेय विष्णोरायतनं ययौ

sa cāpi bhagavān kaṇḍuḥ kṣīṇe tapasi sattamaḥ |
puruṣottamākhyaṃ maitreya viṣṇorāyatanaṃ yayau

तत्रैकाग्रमतिर्भूत्वा चकाराराधनं हरेः ।
ब्रह्मपारमयं कुर्वञ्जपमेकाग्रमानसः ।
ऊर्ध्वबाहुर्महायोगी स्थित्वासौ भूपनन्दनाः

tatraikāgramatirbhūtvā cakārārādhanaṃ hareḥ |
brahmapāramayaṃ kurvañjapamekāgramānasaḥ |
ūrdhvabāhurmahāyogī sthitvāsau bhūpanandanāḥ

ब्रह्मपारं मुने श्रोतुमिच्छामः परमं स्तवम् ।
जपता कण्डुना देवो येनाराध्यत केशवः

brahmapāraṃ mune śrotumicchāmaḥ paramaṃ stavam |
japatā kaṇḍunā devo yenārādhyata keśavaḥ

पारं परं विष्णुरपारपारः परः परेभ्यः पामारथरूपी ।
सब्रह्पारः परपारभूतः परः पराणामपि पारपारः

pāraṃ paraṃ viṣṇurapārapāraḥ paraḥ parebhyaḥ pāmāratharūpī |
sabrahpāraḥ parapārabhūtaḥ paraḥ parāṇāmapi pārapāraḥ

स कारणं कारणतस्ततोपि तस्यापि हेतुः ।
कार्येषु चैवं सह कर्मकर्तृरूपैरशेषैरवतीह सर्वम्

sa kāraṇaṃ kāraṇatastatopi tasyāpi hetuḥ |
kāryeṣu caivaṃ saha karmakartṛrūpairaśeṣairavatīha sarvam

ब्रह्म प्रभुर्ब्रह्म स सर्वभूतो ब्रह्म प्रजानां पतिरच्युतोऽसौ ।
ब्रह्माव्ययं नित्यमजं स विष्णुरपक्षयाद्यैरखिलैरसङ्गि

brahma prabhurbrahma sa sarvabhūto brahma prajānāṃ patiracyuto'sau |
brahmāvyayaṃ nityamajaṃ sa viṣṇurapakṣayādyairakhilairasaṅgi

ब्रह्माक्षरमजं नित्यं यथासौ पुरुषोत्तमः ।
तथा रागादयो दोषः प्रयान्तु प्रशमं मम

brahmākṣaramajaṃ nityaṃ yathāsau puruṣottamaḥ |
tathā rāgādayo doṣaḥ prayāntu praśamaṃ mama

एतद्ब्रह्म पराख्यं वै संस्तवं परमं जपन् ।
अवाप परमां सिद्धिं स तमाराध्य केशवम्

etadbrahma parākhyaṃ vai saṃstavaṃ paramaṃ japan |
avāpa paramāṃ siddhiṃ sa tamārādhya keśavam

इमं स्तवं यः पठति शृणुयाद्वापि नित्यशः ।
स कामदेषैरशिलैर्मुक्तः प्राप्रोति वाञ्छितम्

imaṃ stavaṃ yaḥ paṭhati śṛṇuyādvāpi nityaśaḥ |
sa kāmadeṣairaśilairmuktaḥ prāproti vāñchitam

इयं च मारीषा पूर्वमासीद्य तां ब्रवीमि वः ।
कार्यगौरवमेतस्याः कथने फलदायि वः

iyaṃ ca mārīṣā pūrvamāsīdya tāṃ bravīmi vaḥ |
kāryagauravametasyāḥ kathane phaladāyi vaḥ

अपुत्रा प्रागियं विष्णुं मृते भर्तरि सत्तमाः ।
भीपपत्नी महाभागा तोषयामास भक्तितः

aputrā prāgiyaṃ viṣṇuṃ mṛte bhartari sattamāḥ |
bhīpapatnī mahābhāgā toṣayāmāsa bhaktitaḥ

आराधितस्तया विष्णुः प्राह प्रत्यक्षतां गतः ।
वरं वृणीष्वेति शुभे सा च प्राहात्मवाञ्छितम्

ārādhitastayā viṣṇuḥ prāha pratyakṣatāṃ gataḥ |
varaṃ vṛṇīṣveti śubhe sā ca prāhātmavāñchitam

भगवन्बालवैधव्याद्वृथाजन्माहमीदृशी ।
मन्दभाग्या समुद्भुता विफला च जगत्पते

bhagavanbālavaidhavyādvṛthājanmāhamīdṛśī |
mandabhāgyā samudbhutā viphalā ca jagatpate

भवन्तु पतयः श्लाघ्या मम जन्मनि जन्मनि ।
त्वत्प्रसादात्तथा पुत्रः प्रजापतिसमोस्तु मे

bhavantu patayaḥ ślāghyā mama janmani janmani |
tvatprasādāttathā putraḥ prajāpatisamostu me

कुलं शीलं वयः सत्यं दाक्षिण्यं क्षिप्रकारिता ।
अविसंवादिता सत्त्वं वृद्धसेवा कृतज्ञता

kulaṃ śīlaṃ vayaḥ satyaṃ dākṣiṇyaṃ kṣiprakāritā |
avisaṃvāditā sattvaṃ vṛddhasevā kṛtajñatā

रूपसम्पत्समायुक्ता सर्वस्य प्रियदर्शना ।
अयोनिजा च जायेयं त्वन्प्रसादादाधेक्षज

rūpasampatsamāyuktā sarvasya priyadarśanā |
ayonijā ca jāyeyaṃ tvanprasādādādhekṣaja

तयैवमुक्तो देवेशो हृषीकेश उवाच ताम् ।
प्रणामनम्रामुत्थाप्य वरदः परमेश्वरः

tayaivamukto deveśo hṛṣīkeśa uvāca tām |
praṇāmanamrāmutthāpya varadaḥ parameśvaraḥ

भविष्यन्ति महावीर्या एकस्मिन्नेव जन्मनि ।
प्रख्यातोदारकर्णाणो भवत्याः पतयो दश

bhaviṣyanti mahāvīryā ekasminneva janmani |
prakhyātodārakarṇāṇo bhavatyāḥ patayo daśa

पुत्रञ्च सुमहावीर्यं महाबलपराक्रमम् ।
प्रजापतिगुणैर्युक्तं त्वमवाप्स्यसि शोभने

putrañca sumahāvīryaṃ mahābalaparākramam |
prajāpatiguṇairyuktaṃ tvamavāpsyasi śobhane

वंशानां तस्य कर्तृत्वं जगत्यस्मिन्भविष्यति ।
त्रैलोक्यमखिला सूतिस्तस्य चापूरयिष्यति

vaṃśānāṃ tasya kartṛtvaṃ jagatyasminbhaviṣyati |
trailokyamakhilā sūtistasya cāpūrayiṣyati

त्वं चाप्ययोनिजा साध्वी रूपौदार्यगुणान्विता ।
मनः प्रीतिकरी नॄणां मत्प्रसादाद्भविष्यसि

tvaṃ cāpyayonijā sādhvī rūpaudāryaguṇānvitā |
manaḥ prītikarī nṝṇāṃ matprasādādbhaviṣyasi

इत्युक्त्वान्तर्दधे देवस्तां विशालविलोचनाम् ।
सा चेयं मारिषा जाता युष्मत्पत्नी नृपात्मजाः

ityuktvāntardadhe devastāṃ viśālavilocanām |
sā ceyaṃ māriṣā jātā yuṣmatpatnī nṛpātmajāḥ

ततः सोमस्य वचनाज्जगृहुस्ते प्रचेतसः ।
संहृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीधर्मोण मारीषाम्

tataḥ somasya vacanājjagṛhuste pracetasaḥ |
saṃhṛtya kopaṃ vṛkṣebhyaḥ patnīdharmoṇa mārīṣām

दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारीषायां प्रजापतिः ।
जज्ञे दक्षो महाभागो यः पूर्वं ब्रह्मणोऽभवत्

daśabhyastu pracetobhyo mārīṣāyāṃ prajāpatiḥ |
jajñe dakṣo mahābhāgo yaḥ pūrvaṃ brahmaṇo'bhavat

स तु दक्षो महाभागःसृष्ट्यर्थं सुमहामते ।
पुत्रानुत्पादयामास प्रजासृष्ट्यर्थमात्मनः

sa tu dakṣo mahābhāgaḥsṛṣṭyarthaṃ sumahāmate |
putrānutpādayāmāsa prajāsṛṣṭyarthamātmanaḥ

अवरांश्च वरांश्चैव द्विपदोथ चतुष्पदान् ।
आदेशं ब्रह्मणः कुर्वन् सृष्ट्यर्थं समुपस्थितः

avarāṃśca varāṃścaiva dvipadotha catuṣpadān |
ādeśaṃ brahmaṇaḥ kurvan sṛṣṭyarthaṃ samupasthitaḥ

स सृष्ट्वा मनसा दक्षः पश्चादसृजत स्त्रियः ।
ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश ।
कालस्य नयने युक्ताः सप्तविंशतिमिन्दवे

sa sṛṣṭvā manasā dakṣaḥ paścādasṛjata striyaḥ |
dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa |
kālasya nayane yuktāḥ saptaviṃśatimindave

तासु देवास्तथा दैत्या नागा गावस्तथा खगाः ।
गन्धर्वाप्सरसश्चैव दानवाद्याश्च जज्ञिरे

tāsu devāstathā daityā nāgā gāvastathā khagāḥ |
gandharvāpsarasaścaiva dānavādyāśca jajñire

ततः प्रभृति मैत्रेय प्रजा मैथुनसम्भवाः ।
संकल्पाद्दर्शनात्स्पर्शात्पूर्वेषामभवन् प्रजाः ।
तपोविशेषैः सिद्धानां तदात्यन्ततपस्विनाम्

tataḥ prabhṛti maitreya prajā maithunasambhavāḥ |
saṃkalpāddarśanātsparśātpūrveṣāmabhavan prajāḥ |
tapoviśeṣaiḥ siddhānāṃ tadātyantatapasvinām

अङ्गुष्ठाद्दक्षिणाद्दक्षः पूर्वं जातो मया श्रुतः ।
कथं प्राचेतसो भूयः समुत्पन्नो महामुने

aṅguṣṭhāddakṣiṇāddakṣaḥ pūrvaṃ jāto mayā śrutaḥ |
kathaṃ prācetaso bhūyaḥ samutpanno mahāmune

एष मे संशयो ब्रह्मन्सुमहान्हृदि वर्तते ।
यद्दैहित्रश्च सोमस्य पुनः श्वशुरतां गतः

eṣa me saṃśayo brahmansumahānhṛdi vartate |
yaddaihitraśca somasya punaḥ śvaśuratāṃ gataḥ

उत्पत्तिश्च निरोधश्च नित्यो भूतेषु सर्वाद ।
ऋषयोत्र न सुह्यन्ति ये चान्ये दिव्यचक्षुषः

utpattiśca nirodhaśca nityo bhūteṣu sarvāda |
ṛṣayotra na suhyanti ye cānye divyacakṣuṣaḥ

युगेयुगे भवन्त्येते दक्षाद्या मुनिसत्तम ।
पुनश्चैवं निरुद्ध्यन्ते विद्वांस्तत्र न मुह्यति

yugeyuge bhavantyete dakṣādyā munisattama |
punaścaivaṃ niruddhyante vidvāṃstatra na muhyati

कानिष्ठ्यं ज्यैष्ठ्यमप्येषां पूर्वं नाभूद्द्द्विजोत्तम ।
तप एव गरीयोभूत्प्रभा वश्चैव कारणम्

kāniṣṭhyaṃ jyaiṣṭhyamapyeṣāṃ pūrvaṃ nābhūdddvijottama |
tapa eva garīyobhūtprabhā vaścaiva kāraṇam

देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।
उत्पत्तिं विस्तरेणेह मम ब्रह्मन्प्रकीर्तय

devānāṃ dānavānāṃ ca gandharvoragarakṣasām |
utpattiṃ vistareṇeha mama brahmanprakīrtaya

प्रजाः सृजेति व्यादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयंभुवा ।
यथा ससर्ज भूतानि तथा शृणु महामुने

prajāḥ sṛjeti vyādiṣṭaḥ pūrvaṃ dakṣaḥ svayaṃbhuvā |
yathā sasarja bhūtāni tathā śṛṇu mahāmune

मानसान्येव भूतानि पूर्वं दक्षोऽसृजत्तदा ।
देवानृषीन्सगन्धर्वानसुरान्पन्नगांस्तथा

mānasānyeva bhūtāni pūrvaṃ dakṣo'sṛjattadā |
devānṛṣīnsagandharvānasurānpannagāṃstathā

यदास्य सृजमानस्य न व्यवर्धन्त ताः प्रजाः ।
ततः संचिन्त्य स पुनः सृष्टिहेतोः प्रजापतिः

yadāsya sṛjamānasya na vyavardhanta tāḥ prajāḥ |
tataḥ saṃcintya sa punaḥ sṛṣṭihetoḥ prajāpatiḥ

मैथुनेनैव धर्मेण सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः ।
असक्नीमावहत्कन्यां वीरणस्य प्रजापतेः ।
सुतां सुतपसा युक्तां महतीं लोकधारिणीम्

maithunenaiva dharmeṇa sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ |
asaknīmāvahatkanyāṃ vīraṇasya prajāpateḥ |
sutāṃ sutapasā yuktāṃ mahatīṃ lokadhāriṇīm

अथ पुत्रसहस्राणै वैरुण्यां पञ्च वीर्यवान् ।
असिक्न्यां जनयामास सर्गहेतोः प्रजापतिः

atha putrasahasrāṇai vairuṇyāṃ pañca vīryavān |
asiknyāṃ janayāmāsa sargahetoḥ prajāpatiḥ

तान्दृष्ट्वा नारदो विप्र संविवर्धयिषून्प्रजाः ।
संगम्य प्रियसंवादो देवर्षिरिदमब्रवीत्

tāndṛṣṭvā nārado vipra saṃvivardhayiṣūnprajāḥ |
saṃgamya priyasaṃvādo devarṣiridamabravīt

हे हर्यश्वा महावीर्याः प्रजा यूयं करिष्यथ ।
ईदृशो दृश्यते यत्नो भवतां श्रूयतामीदम्

he haryaśvā mahāvīryāḥ prajā yūyaṃ kariṣyatha |
īdṛśo dṛśyate yatno bhavatāṃ śrūyatāmīdam

बालिश बत यूयं वै नास्या जानीत वै भुवः ।
अन्तरूर्ध्वमधश्चैव कथं सृक्ष्यथ वै प्रजाः

bāliśa bata yūyaṃ vai nāsyā jānīta vai bhuvaḥ |
antarūrdhvamadhaścaiva kathaṃ sṛkṣyatha vai prajāḥ

ऊर्ध्वं तिर्यगधश्चैव यदाप्रतिहता गतिः ।
तदा कस्माद्भुवो नान्तं सर्वे द्रक्ष्यथ बालिशाः

ūrdhvaṃ tiryagadhaścaiva yadāpratihatā gatiḥ |
tadā kasmādbhuvo nāntaṃ sarve drakṣyatha bāliśāḥ

ते तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रयाताः सर्वतो दिशम् ।
अद्यापि नो निवर्तन्ते समुद्रेभ्य इवापगाः

te tu tadvacanaṃ śrutvā prayātāḥ sarvato diśam |
adyāpi no nivartante samudrebhya ivāpagāḥ

हर्य श्वेष्वथ नष्टोषु दक्षः प्राचेतसः पुनः ।
वैरुण्यामथ पुत्राणां सहस्रमसृजत्प्रभुः

harya śveṣvatha naṣṭoṣu dakṣaḥ prācetasaḥ punaḥ |
vairuṇyāmatha putrāṇāṃ sahasramasṛjatprabhuḥ

विवर्धयिषवस्ते तु शबलाश्वाः प्रजाः पुनः ।
पूर्वोक्तं वचनं ब्रह्मन्नारदेनैव नोदिताः

vivardhayiṣavaste tu śabalāśvāḥ prajāḥ punaḥ |
pūrvoktaṃ vacanaṃ brahmannāradenaiva noditāḥ

अन्योन्यमूचुस्ते सर्वे सम्यगाह महामुनिः ।
भ्रतॄणां पदवी चैव गन्तव्या नात्र संशयः

anyonyamūcuste sarve samyagāha mahāmuniḥ |
bhratṝṇāṃ padavī caiva gantavyā nātra saṃśayaḥ

ज्ञात्वा प्रमाणं पृथ्व्याश्च प्रजाःसृज्यामहे ततः

jñātvā pramāṇaṃ pṛthvyāśca prajāḥsṛjyāmahe tataḥ

तेपि तेनैव मार्गेण प्रयाताः सर्वतोमुखम् ।
अद्यापि न निवर्तन्ते समुद्रेभ्य इवापगाः ।
ततः प्रभृति वै भ्राता भ्रातुरन्वेषणे द्विज ।
प्रयातो नश्यति तथा तन्न कार्यं विजानता

tepi tenaiva mārgeṇa prayātāḥ sarvatomukham |
adyāpi na nivartante samudrebhya ivāpagāḥ |
tataḥ prabhṛti vai bhrātā bhrāturanveṣaṇe dvija |
prayāto naśyati tathā tanna kāryaṃ vijānatā

तां श्चापि नष्टान् विज्ञाय पुत्रान् दक्षः प्रजापतिः ।
क्रोधं चक्रे महाभागो नारदं स शशाप च

tāṃ ścāpi naṣṭān vijñāya putrān dakṣaḥ prajāpatiḥ |
krodhaṃ cakre mahābhāgo nāradaṃ sa śaśāpa ca

सर्गकामस्ततो विद्वान्स मैत्रेय प्रजापतिः ।
षष्टिं तक्षोऽसृजत्कन्या वैरुण्यामिति नः श्रुतम्

sargakāmastato vidvānsa maitreya prajāpatiḥ |
ṣaṣṭiṃ takṣo'sṛjatkanyā vairuṇyāmiti naḥ śrutam

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश ।
सप्तविंशति सोमाय चतस्त्रोऽरिष्टनेमिने

dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa |
saptaviṃśati somāya catastro'riṣṭanemine

द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तथा ।
द्वे कृशाश्वाय विदुषे तासां नामानि मे शृणु

dve caiva bahuputrāya dve caivāṅgirase tathā |
dve kṛśāśvāya viduṣe tāsāṃ nāmāni me śṛṇu

अरुन्धती वसुर्जामिर्लङ्घा भानुमरुत्वती ।
संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा च तादृशी ।
धर्मपत्न्यो दशत्वेतास्तास्वपत्यानि मे शृणु ।
विश्वेदेवास्तु विश्वायाः साध्या साध्यानजायत ।
मरुत्वत्यां सरुत्वन्तो वसोश्च वसवः स्मृता

arundhatī vasurjāmirlaṅghā bhānumarutvatī |
saṃkalpā ca muhūrtā ca sādhyā viśvā ca tādṛśī |
dharmapatnyo daśatvetāstāsvapatyāni me śṛṇu |
viśvedevāstu viśvāyāḥ sādhyā sādhyānajāyata |
marutvatyāṃ sarutvanto vasośca vasavaḥ smṛtā

भानोस्तु भानवः पुत्रा मुहूर्तायां मुहूर्तजाः

bhānostu bhānavaḥ putrā muhūrtāyāṃ muhūrtajāḥ

लङ्घायाश्चैव घोषोथ नागवीथी तु जामिता

laṅghāyāścaiva ghoṣotha nāgavīthī tu jāmitā

पृथिवीविषयं सर्वमरुन्धत्याम जायत ।
संकल्पायास्तु सर्वात्मा जज्ञे संकल्प एव हि

pṛthivīviṣayaṃ sarvamarundhatyāma jāyata |
saṃkalpāyāstu sarvātmā jajñe saṃkalpa eva hi

ये त्वनेकवसुप्राणदेवा ज्योतिः पुरोगमाः ।
वसवोष्टौ समाख्यातास्तेषां वक्ष्यामि विस्तरम्

ye tvanekavasuprāṇadevā jyotiḥ purogamāḥ |
vasavoṣṭau samākhyātāsteṣāṃ vakṣyāmi vistaram

आपो ध्रुवश्च सोमश्च धर्मश्चैवानिलोऽनलः ।
प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवो नामभिः स्मृताः

āpo dhruvaśca somaśca dharmaścaivānilo'nalaḥ |
pratyūṣaśca prabhāsaśca vasavo nāmabhiḥ smṛtāḥ

आपस्य पुत्रो वैतण्डः श्रमः शान्तोऽध्वनिस्तथा ।
ध्रुवस्य पुत्रो भगवान्कालो लोकप्रकालनः

āpasya putro vaitaṇḍaḥ śramaḥ śānto'dhvanistathā |
dhruvasya putro bhagavānkālo lokaprakālanaḥ

सोमस्य भगवान्वर्चो वर्चस्वी येन जायते

somasya bhagavānvarco varcasvī yena jāyate

धर्मस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यवहस्तथा ।
मनोहरायां शिशिरः प्राणोथ रवणस्तथा

dharmasya putro draviṇo hutahavyavahastathā |
manoharāyāṃ śiśiraḥ prāṇotha ravaṇastathā

अनिलस्य शिवा भार्या तस्याः पुत्रो मनोजवः ।
अविज्ञातगतिश्चैव द्वौ पुत्रावनिलस्य तु

anilasya śivā bhāryā tasyāḥ putro manojavaḥ |
avijñātagatiścaiva dvau putrāvanilasya tu

अग्निपुत्रः कुमारस्तु शरस्तम्बे व्यजायत ।
तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च पृष्ठजाः

agniputraḥ kumārastu śarastambe vyajāyata |
tasya śākho viśākhaśca naigameyaśca pṛṣṭhajāḥ

अपत्यं कृत्तिकानां तु कार्त्तिकेय इति स्मृतः

apatyaṃ kṛttikānāṃ tu kārttikeya iti smṛtaḥ

प्रत्यूषस्य विदुः पुत्रं ऋषि नाम्नाथ देवलम् ।
द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि क्षमावन्तौ मनीषिणौ

pratyūṣasya viduḥ putraṃ ṛṣi nāmnātha devalam |
dvau putrau devalasyāpi kṣamāvantau manīṣiṇau

बृहस्पतेस्तु भगिनी वरस्त्री ब्रह्मचारिणी ।
योगसिद्धा जगत्कृत्स्नमसक्ता विचरत्युत ।
प्रभासस्य तु सा भार्या वसूनामष्टमस्य तु

bṛhaspatestu bhaginī varastrī brahmacāriṇī |
yogasiddhā jagatkṛtsnamasaktā vicaratyuta |
prabhāsasya tu sā bhāryā vasūnāmaṣṭamasya tu

विश्वकर्मा महाभागस्तस्यां जज्ञे प्रजापतिः ।
कर्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानां च वार्धकिः

viśvakarmā mahābhāgastasyāṃ jajñe prajāpatiḥ |
kartā śilpasahasrāṇāṃ tridaśānāṃ ca vārdhakiḥ

भूषणानां च सर्वेषां कर्ताशिल्पवतां वरः ।
यः सर्वैषां विमानानि देवतानां चकार ह ।
मनुष्याश्चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः

bhūṣaṇānāṃ ca sarveṣāṃ kartāśilpavatāṃ varaḥ |
yaḥ sarvaiṣāṃ vimānāni devatānāṃ cakāra ha |
manuṣyāścopajīvanti yasya śilpaṃ mahātmanaḥ

अजैकपादहिर्बुध्न्यस्त्वष्टा रुद्रश्च वीर्यवान् ।
त्वष्टुश्चाप्यात्मजः पुत्रो विश्वरूपो महातपाः

ajaikapādahirbudhnyastvaṣṭā rudraśca vīryavān |
tvaṣṭuścāpyātmajaḥ putro viśvarūpo mahātapāḥ

हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बकश्चापराजितः ।
वृषाकपिश्च शम्भुश्च कपर्दीरैवतः स्मृतः

haraśca bahurūpaśca tryambakaścāparājitaḥ |
vṛṣākapiśca śambhuśca kapardīraivataḥ smṛtaḥ

मृगव्याधश्च शर्वश्च कपाली च महामुने ।
एकादशैते कथिता रुद्रास्त्रिभुवनेश्वराः

mṛgavyādhaśca śarvaśca kapālī ca mahāmune |
ekādaśaite kathitā rudrāstribhuvaneśvarāḥ

शतं त्वेकं समाख्यातं रुद्राणाममितौजसाम् ।
काश्यपस्य तु भार्या यास्तासां नामानि मे शृणु ।
अदितिर्दितिर्दनुश्चैवारिष्टा च सुरसा खसा

śataṃ tvekaṃ samākhyātaṃ rudrāṇāmamitaujasām |
kāśyapasya tu bhāryā yāstāsāṃ nāmāni me śṛṇu |
aditirditirdanuścaivāriṣṭā ca surasā khasā

सुरभिर्विनता चैव ताम्रा क्रोधवशा इरा ।
कद्रुर्मुनिश्च धर्मज्ञ तदपत्यानि मे शृणु

surabhirvinatā caiva tāmrā krodhavaśā irā |
kadrurmuniśca dharmajña tadapatyāni me śṛṇu

पूर्वमन्वन्तरे श्रेष्ठा द्वादशासन्सुरोत्तमाः ।
तुषिता नाम तेऽन्योन्यमूचुर्वैवस्वतेन्तरे

pūrvamanvantare śreṣṭhā dvādaśāsansurottamāḥ |
tuṣitā nāma te'nyonyamūcurvaivasvatentare

उपस्थितेऽतियशसश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः ।
समवायीकृताः सर्वे समागम्य परस्परम्

upasthite'tiyaśasaścākṣuṣasyāntare manoḥ |
samavāyīkṛtāḥ sarve samāgamya parasparam

आगच्छत द्रुतं देवा अदितिं संप्रविश्य वै ।
मन्वन्तरे प्रसूयामस्तन्नः श्रेयो भवेदिति

āgacchata drutaṃ devā aditiṃ saṃpraviśya vai |
manvantare prasūyāmastannaḥ śreyo bhavediti

एवमुक्त्वा तु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः ।
मारीचात्कश्यपाज्जाता अदित्या दक्षकन्यया

evamuktvā tu te sarve cākṣuṣasyāntare manoḥ |
mārīcātkaśyapājjātā adityā dakṣakanyayā

तत्र विष्णुश्च शक्रश्च जज्ञाते पुनरेव हि ।
अर्यमा चैव धाता च त्वष्टा पूषा तथैव च

tatra viṣṇuśca śakraśca jajñāte punareva hi |
aryamā caiva dhātā ca tvaṣṭā pūṣā tathaiva ca

विवस्वान्सविता चैव मित्रो वरुण एव च ।
अंशुर्भगश्चातितेजा आदित्या द्वादश स्मृताः

vivasvānsavitā caiva mitro varuṇa eva ca |
aṃśurbhagaścātitejā ādityā dvādaśa smṛtāḥ

चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वमासन्ये तुषिताः सुराः ।
वैवस्वतेऽन्तरे ते वै आदित्या द्वादश स्मृताः

cākṣuṣasyāntare pūrvamāsanye tuṣitāḥ surāḥ |
vaivasvate'ntare te vai ādityā dvādaśa smṛtāḥ

सप्तविंशति याः प्रोक्ताः सोमपत्न्योथ सुव्रताः ।
सर्वा नक्षत्रयोगिन्यस्तन्नाम्नश्चैव ताः स्मृताः ।
तासामपत्यान्यभवन्दीप्तान्यमिततेजसाम्

saptaviṃśati yāḥ proktāḥ somapatnyotha suvratāḥ |
sarvā nakṣatrayoginyastannāmnaścaiva tāḥ smṛtāḥ |
tāsāmapatyānyabhavandīptānyamitatejasām

अरिष्टनेमिपत्नीनामपत्यानीह षोडश

ariṣṭanemipatnīnāmapatyānīha ṣoḍaśa

बहुपुत्रस्य विदुषश्चतस्त्रोविद्युतः स्मृताः

bahuputrasya viduṣaścatastrovidyutaḥ smṛtāḥ

प्रत्यङ्गिरसजाः श्रेष्ठा ऋचो ब्रह्मर्षिसत्कृताः

pratyaṅgirasajāḥ śreṣṭhā ṛco brahmarṣisatkṛtāḥ

कृशाश्वस्य तु देवर्षेर्देवप्रहरणाः स्मृताः

kṛśāśvasya tu devarṣerdevapraharaṇāḥ smṛtāḥ

एते युगसहस्रान्ते जायन्ते पुनरेव हि ।
सर्वे देवगणास्तात त्रयस्त्रिंशत्तु छन्दजाः ।
तेषामपीह सततं निरोधोत्पत्तिरुच्यते

ete yugasahasrānte jāyante punareva hi |
sarve devagaṇāstāta trayastriṃśattu chandajāḥ |
teṣāmapīha satataṃ nirodhotpattirucyate

यथा सूर्यस्य मैत्रेय उदयास्तमनाविह ।
एवं देवनिकायास्ते सम्भवन्ति युगेयुगे

yathā sūryasya maitreya udayāstamanāviha |
evaṃ devanikāyāste sambhavanti yugeyuge

दित्या पुत्रद्वयं जज्ञे कश्यपादिति नः श्रुतम् ।
हिरण्यकशिपुश्चैव हिरण्याक्षश्च दुर्जयः

dityā putradvayaṃ jajñe kaśyapāditi naḥ śrutam |
hiraṇyakaśipuścaiva hiraṇyākṣaśca durjayaḥ

सिंहिका चाभवत्कन्या विप्रचित्तेः परिग्रहः

siṃhikā cābhavatkanyā vipracitteḥ parigrahaḥ

हिरण्यकशिपोः पुत्राश्चात्वारः प्रथितौजसः ।
अनुह्लादश्च ह्लादश्च प्रह्लादश्चैव बुद्धिमान् ।
संह्लादश्च महावीर्या दैत्यवंशविवर्धनाः

hiraṇyakaśipoḥ putrāścātvāraḥ prathitaujasaḥ |
anuhlādaśca hlādaśca prahlādaścaiva buddhimān |
saṃhlādaśca mahāvīryā daityavaṃśavivardhanāḥ

तेषां मध्ये महाभाग सर्वत्र समदृग्वाशी ।
प्रह्लादः परमां भक्तिं च उवाच जनार्दने

teṣāṃ madhye mahābhāga sarvatra samadṛgvāśī |
prahlādaḥ paramāṃ bhaktiṃ ca uvāca janārdane

दैत्येन्द्रदीपितो वह्निः सर्वाङ्गोपचितो द्विज ।
न ददाह च यं विप्र वासुदेव हृदि स्थिते

daityendradīpito vahniḥ sarvāṅgopacito dvija |
na dadāha ca yaṃ vipra vāsudeva hṛdi sthite

महार्णवान्तः सलिले स्थितस्य चलतो मही ।
चचाल चलता यस्य पाशबद्धस्य धीमतः

mahārṇavāntaḥ salile sthitasya calato mahī |
cacāla calatā yasya pāśabaddhasya dhīmataḥ

न भिन्नं विविधैः शस्त्रैर्यस्य दैत्येन्द्रपातितैः ।
शरीरमद्रिकठिनं सर्वत्राच्युतचेतसः

na bhinnaṃ vividhaiḥ śastrairyasya daityendrapātitaiḥ |
śarīramadrikaṭhinaṃ sarvatrācyutacetasaḥ

विषानलोज्ज्वलमुखा यस्य दैत्यप्रचोदिताः ।
नान्ताय सर्पपतयो बभूवुरुरुतेजसः

viṣānalojjvalamukhā yasya daityapracoditāḥ |
nāntāya sarpapatayo babhūvururutejasaḥ

शैलैराक्रान्तदेहोपि यः स्मरन्पुरुषोत्तमम् ।
तत्याज नात्मनः प्राणान् विष्णुस्मरणदंशितः

śailairākrāntadehopi yaḥ smaranpuruṣottamam |
tatyāja nātmanaḥ prāṇān viṣṇusmaraṇadaṃśitaḥ

पतन्तमुच्चादवनिर्यमुपेत्य महामतिम् ।
दधार दैत्यपतिना क्षिप्तं स्वर्गनिवासिना

patantamuccādavaniryamupetya mahāmatim |
dadhāra daityapatinā kṣiptaṃ svarganivāsinā

यस्य सशोषको वायुर्देहे दैत्येन्द्रयोजितः ।
अवाप संक्षयं सद्यश्चित्तस्थे मधुसूदने

yasya saśoṣako vāyurdehe daityendrayojitaḥ |
avāpa saṃkṣayaṃ sadyaścittasthe madhusūdane

विषाणभङ्गमुन्मत्ता मदहानिं च दिग्गजाः ।
यस्य वक्षःस्थले प्राप्ता दैत्येन्द्रपरिणामिताः

viṣāṇabhaṅgamunmattā madahāniṃ ca diggajāḥ |
yasya vakṣaḥsthale prāptā daityendrapariṇāmitāḥ

यस्य चोत्पादिता कृत्या दैत्यराजपुरोहितैः ।
बभूव नान्ताय पुरा गोविन्दासक्तचेतसः

yasya cotpāditā kṛtyā daityarājapurohitaiḥ |
babhūva nāntāya purā govindāsaktacetasaḥ

शम्बरस्य च मायानां सहस्रमतिमायिनः ।
यस्मिन्प्रयुक्तं चक्रेण कृष्णस्य वितथिकृतम्

śambarasya ca māyānāṃ sahasramatimāyinaḥ |
yasminprayuktaṃ cakreṇa kṛṣṇasya vitathikṛtam

दैत्येन्द्रसूदोपहृतं यस्य हालाहलं विषम् ।
जरयामास मतिमानविकारममत्सरी

daityendrasūdopahṛtaṃ yasya hālāhalaṃ viṣam |
jarayāmāsa matimānavikāramamatsarī

समचेता जगत्यस्मिन्यः सर्वेष्वेव जन्तुषु ।
यथात्मनि तथान्येषां परं मैत्रगुणान्वितः

samacetā jagatyasminyaḥ sarveṣveva jantuṣu |
yathātmani tathānyeṣāṃ paraṃ maitraguṇānvitaḥ

धर्मात्मा सत्यशौर्यादिगुणानामाकरः परः ।
उपमानमशेषाणां साधूनां यः सदाभवत्

dharmātmā satyaśauryādiguṇānāmākaraḥ paraḥ |
upamānamaśeṣāṇāṃ sādhūnāṃ yaḥ sadābhavat