अध्याय 14: प्रचेता समुद्र के भीतर हरि को पूजते हैं

पृथोः पुत्रौ महावीर्यौ जज्ञातोऽन्तर्द्धिपालिनौ
शिखण्डिनी हविर्द्धानमन्तर्द्धानाद् व्यजायत

pṛthoḥ putrau mahāvīryau jajñāto'ntarddhipālinau
śikhaṇḍinī havirddhānamantarddhānād vyajāyata

हविर्द्धानात् षडाग्नेयी धिषणाजनयत् सुतान् ।
प्राचीनबर्हिषं शुक्रं गयं कृष्णं व्रजाजिनौ

havirddhānāt ṣaḍāgneyī dhiṣaṇājanayat sutān |
prācīnabarhiṣaṃ śukraṃ gayaṃ kṛṣṇaṃ vrajājinau

प्राचीनबर्हिर्भगवान् महानासीत् प्रजापतिः ।
हविर्धानान्महाभाग येन संवर्धिताः प्रजाः

prācīnabarhirbhagavān mahānāsīt prajāpatiḥ |
havirdhānānmahābhāga yena saṃvardhitāḥ prajāḥ

प्राचीनाग्राः कुशास्तस्य पृथिव्यां विश्रुता मुने ।
प्राचीनबर्हिरभवत्ख्यातो भुवि महाबलः

prācīnāgrāḥ kuśāstasya pṛthivyāṃ viśrutā mune |
prācīnabarhirabhavatkhyāto bhuvi mahābalaḥ

समुद्रतनयायां तु कृतदारो महीपतिः ।
महतस्तमसः पारे सवर्णायां महामते

samudratanayāyāṃ tu kṛtadāro mahīpatiḥ |
mahatastamasaḥ pāre savarṇāyāṃ mahāmate

सवर्णाधत्त सामुद्री दश प्राचीनबर्हिषः ।
सर्वे प्राचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः

savarṇādhatta sāmudrī daśa prācīnabarhiṣaḥ |
sarve prācetaso nāma dhanurvedasya pāragāḥ

अपृथग्धर्मचरणास्ते तप्यन्त महत्तपः ।
दशवर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयः

apṛthagdharmacaraṇāste tapyanta mahattapaḥ |
daśavarṣasahasrāṇi samudrasalileśayaḥ

यदर्थं ते महात्मानस्तपस्तेपुर्महामुने ।
प्राचेतसः समुद्राम्भस्येतदाख्यातुमर्हसि

yadarthaṃ te mahātmānastapastepurmahāmune |
prācetasaḥ samudrāmbhasyetadākhyātumarhasi

पित्रा प्रचेतसः प्रोक्ताः प्रजार्थममितात्मना ।
प्रजापतिनियुक्तेन बहुमानपुरःसरम्

pitrā pracetasaḥ proktāḥ prajārthamamitātmanā |
prajāpatiniyuktena bahumānapuraḥsaram

ब्रह्मणा देवदेवेन समादिष्टोस्म्यहं सुताः ।
प्रजाः संवर्धनीयास्ते मया चोक्तं तथेति तत्

brahmaṇā devadevena samādiṣṭosmyahaṃ sutāḥ |
prajāḥ saṃvardhanīyāste mayā coktaṃ tatheti tat

तन्मम प्रीतये पुत्राः प्रजावृद्धिमतन्द्रिताः ।
कुरुध्वं माननीया वः सम्यगाज्ञा प्रजापतेः

tanmama prītaye putrāḥ prajāvṛddhimatandritāḥ |
kurudhvaṃ mānanīyā vaḥ samyagājñā prajāpateḥ

ततस्ते तत्पितुः श्रुत्वा वचनं नृपनन्दनाः ।
तथेत्युक्त्वा च तं भूयः पप्रच्छुः पितरं मुने

tataste tatpituḥ śrutvā vacanaṃ nṛpanandanāḥ |
tathetyuktvā ca taṃ bhūyaḥ papracchuḥ pitaraṃ mune

येन तात प्रजावृद्धौ समर्था कर्मणा वयम् ।
भवेम तत्समस्तं नः कर्म व्याख्यातुमर्हसि

yena tāta prajāvṛddhau samarthā karmaṇā vayam |
bhavema tatsamastaṃ naḥ karma vyākhyātumarhasi

आराध्य वरदं विष्णुमिष्टप्राप्तिमसंशयम् ।
समेति नान्यथा मर्त्यः किमन्यत्कथयामि वः

ārādhya varadaṃ viṣṇumiṣṭaprāptimasaṃśayam |
sameti nānyathā martyaḥ kimanyatkathayāmi vaḥ

तस्मात्प्रजा विवृद्ध्यर्थं सर्वभूतप्रभुं हरिम् ।
आराधयत गोविन्दं यदि सिद्धिमभीप्सथः

tasmātprajā vivṛddhyarthaṃ sarvabhūtaprabhuṃ harim |
ārādhayata govindaṃ yadi siddhimabhīpsathaḥ

धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं चान्विच्छतां सदा ।
आराधनीयो भगवाननादिपुरुषोत्तमः

dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca mokṣaṃ cānvicchatāṃ sadā |
ārādhanīyo bhagavānanādipuruṣottamaḥ

यस्मिन्नाराधिते सर्गं चकारादौ प्रजापतिः ।
तमाराध्याच्युतं वृद्धिः प्रजानां वो भविष्यति

yasminnārādhite sargaṃ cakārādau prajāpatiḥ |
tamārādhyācyutaṃ vṛddhiḥ prajānāṃ vo bhaviṣyati

इत्येवमुक्तास्ते पित्रा पुत्राः प्राचेतसो दश ।
मग्नाः पयोधिसलिले तपस्तेषुः समाहिताः

ityevamuktāste pitrā putrāḥ prācetaso daśa |
magnāḥ payodhisalile tapasteṣuḥ samāhitāḥ

दशवर्षसहस्राणि न्यस्तचित्ता जगत्पतौ ।
नारायणे मुनिश्रेष्ठ सर्वलोकपरायणे

daśavarṣasahasrāṇi nyastacittā jagatpatau |
nārāyaṇe muniśreṣṭha sarvalokaparāyaṇe

तत्रैवावस्थिता देवमेकाग्रमनसो हरिम् ।
तुष्टुवुर्यःस्तुतः कामान् स्तोतुरिष्टान्प्रयच्छति

tatraivāvasthitā devamekāgramanaso harim |
tuṣṭuvuryaḥstutaḥ kāmān stoturiṣṭānprayacchati

स्तवं प्रचेतसो विष्णोः समुद्राम्भसि संस्थिताः ।
चक्रुस्तन्मे मुनिश्रेष्ठ सुपुण्यं वक्तुमर्हसि

stavaṃ pracetaso viṣṇoḥ samudrāmbhasi saṃsthitāḥ |
cakrustanme muniśreṣṭha supuṇyaṃ vaktumarhasi

शृणु मैत्रेय गोविन्दं यथापूर्वं प्रचेतसः ।
तुष्टुवुस्तन्मयीभूताः समुद्रसलिलेशयाः

śṛṇu maitreya govindaṃ yathāpūrvaṃ pracetasaḥ |
tuṣṭuvustanmayībhūtāḥ samudrasalileśayāḥ

नताः स्म सर्ववचसां प्रतिष्ठा यत्र शाश्वती ।
तमाद्यन्तमशेषस्य जगतः परमं प्रभुम्

natāḥ sma sarvavacasāṃ pratiṣṭhā yatra śāśvatī |
tamādyantamaśeṣasya jagataḥ paramaṃ prabhum

ज्योतिराद्यमनौपम्यमण्वनन्तमपारवत् ।
योनिभूतमशेषस्य स्थावरस्य चरस्य च

jyotirādyamanaupamyamaṇvanantamapāravat |
yonibhūtamaśeṣasya sthāvarasya carasya ca

यस्याहः प्रथमं रूपमरूपस्य तथा निशा ।
संध्या च परमेशस्य तस्मै कालात्मने नमः

yasyāhaḥ prathamaṃ rūpamarūpasya tathā niśā |
saṃdhyā ca parameśasya tasmai kālātmane namaḥ

भुज्यतेऽनुदिनं देवैः पितृभिश्च सुधात्मकः ।
बीजभूतं समस्तस्य तस्मै सोमात्मने नमः

bhujyate'nudinaṃ devaiḥ pitṛbhiśca sudhātmakaḥ |
bījabhūtaṃ samastasya tasmai somātmane namaḥ

यस्तमास्यत्ति तीव्रात्मा प्रभाभिर्भासयन्नभः ।
घर्मशीताम्भसा योनिस्तस्मै सूर्यत्मने नमः

yastamāsyatti tīvrātmā prabhābhirbhāsayannabhaḥ |
gharmaśītāmbhasā yonistasmai sūryatmane namaḥ

काठिन्यवान् यो बिभर्ति जगदेतदशेषतः ।
शब्दादिसंश्रयो व्यापी तस्मै भूम्यात्मने नमः

kāṭhinyavān yo bibharti jagadetadaśeṣataḥ |
śabdādisaṃśrayo vyāpī tasmai bhūmyātmane namaḥ

यद्योनिभूतं जगतो वीजं यत्सर्वदेहिनाम् ।
तत्तोयरूपमीशस्य नमामो हरिमेधसः

yadyonibhūtaṃ jagato vījaṃ yatsarvadehinām |
tattoyarūpamīśasya namāmo harimedhasaḥ

यो मुखं सर्वदेवानां हव्यभुक्कव्यभुक्तथा ।
पितॄणां च नमस्तस्मै विष्णवे पावकात्मने

yo mukhaṃ sarvadevānāṃ havyabhukkavyabhuktathā |
pitṝṇāṃ ca namastasmai viṣṇave pāvakātmane

पञ्चधावस्थितो देहे यश्चेष्टां कुरुतेऽनिशम् ।
आकाशयोनिर्भगवांस्तस्मै वाय्वात्मने नमः

pañcadhāvasthito dehe yaśceṣṭāṃ kurute'niśam |
ākāśayonirbhagavāṃstasmai vāyvātmane namaḥ

अवकाशमशेषाणां भूतानां यः प्रयच्छति ।
अनन्तमूर्तिमाञ्छुद्धस्तस्मै व्योमात्मने नमः

avakāśamaśeṣāṇāṃ bhūtānāṃ yaḥ prayacchati |
anantamūrtimāñchuddhastasmai vyomātmane namaḥ

समस्तेन्द्रियसर्गस्य यः सदा स्थानमुत्तमम् ।
तस्मै शब्दादिरूपाय नमः कृष्णाय वेधसे

samastendriyasargasya yaḥ sadā sthānamuttamam |
tasmai śabdādirūpāya namaḥ kṛṣṇāya vedhase

गृह्णाति विषयान्नित्यमिन्द्रियात्माक्षराक्षरः ।
यस्तस्मै ज्ञानमूलाय नतास्म हरिमेधसे

gṛhṇāti viṣayānnityamindriyātmākṣarākṣaraḥ |
yastasmai jñānamūlāya natāsma harimedhase

गृहीतानिन्द्रियैरर्थानात्मने यः प्रयच्छति ।
अन्तःकरणरूपाय तस्मै विश्वात्मने नमः

gṛhītānindriyairarthānātmane yaḥ prayacchati |
antaḥkaraṇarūpāya tasmai viśvātmane namaḥ

यस्मिन्ननन्ते सकलं विश्वं यस्मात्तथोद्गतम् ।
लयस्थानं च यस्तस्मै नमः प्रकृतिधर्मिणे

yasminnanante sakalaṃ viśvaṃ yasmāttathodgatam |
layasthānaṃ ca yastasmai namaḥ prakṛtidharmiṇe

शुद्धः संल्लक्ष्यते भ्रान्त्या गुणवानिव योऽगुणः ।
तमात्मरूपिणं देव नतास्म पुरुषोत्तमम्

śuddhaḥ saṃllakṣyate bhrāntyā guṇavāniva yo'guṇaḥ |
tamātmarūpiṇaṃ deva natāsma puruṣottamam

अविकारमजं शुद्धं निर्गुणं यन्निरजनम् ।
नताःस्मतत्परं ब्रह्म विष्णोर्यत्परमं पदम्

avikāramajaṃ śuddhaṃ nirguṇaṃ yannirajanam |
natāḥsmatatparaṃ brahma viṣṇoryatparamaṃ padam

अदीर्घह्रस्वमस्थूलण्वनमश्यामलोहितम् ।
अस्नेहच्छायमतनुमसक्तमशरीरीणम्

adīrghahrasvamasthūlaṇvanamaśyāmalohitam |
asnehacchāyamatanumasaktamaśarīrīṇam

अनाकाशमसंस्पर्शमगन्धमरसं च यत् ।
अचक्षुश्रोत्रमचलमवाक्पाणिममानिसम्

anākāśamasaṃsparśamagandhamarasaṃ ca yat |
acakṣuśrotramacalamavākpāṇimamānisam

अनामगोमत्रसुखमतेजस्कमहेतुकम् ।
अभयं भ्रान्तिरहितम निद्रमजरामरम्

anāmagomatrasukhamatejaskamahetukam |
abhayaṃ bhrāntirahitama nidramajarāmaram

अरजोशब्दममृतमप्लुतं यदसंवृतम् ।
पूर्वापरेण वै यस्मिस्तद्विष्णोः परमं पदम्

arajośabdamamṛtamaplutaṃ yadasaṃvṛtam |
pūrvāpareṇa vai yasmistadviṣṇoḥ paramaṃ padam

परमेशत्वगुणवत्सर्वभूतमसंशयम् ।
नतास्म तत्पदं विष्णोर्जिह्वादृग्गोचरं न यत्

parameśatvaguṇavatsarvabhūtamasaṃśayam |
natāsma tatpadaṃ viṣṇorjihvādṛggocaraṃ na yat

एवं प्रचेतसो विष्णुं स्तुवन्तस्तत्समाधयः ।
दशवर्षसहस्राणि तपश्चेरुर्महार्णवे

evaṃ pracetaso viṣṇuṃ stuvantastatsamādhayaḥ |
daśavarṣasahasrāṇi tapaścerurmahārṇave

ततः प्रसन्नो भगवांस्तेषामन्तर्जले हरिः ।
ददौ दर्शनमुन्निद्रनीलोत्पलदलच्छविः

tataḥ prasanno bhagavāṃsteṣāmantarjale hariḥ |
dadau darśanamunnidranīlotpaladalacchaviḥ

पतत्रिराजमारूढमवलोक्य प्रचेतसः ।
प्रणिपेतुः शिरोभिस्तं भक्तिभारावनामितैः

patatrirājamārūḍhamavalokya pracetasaḥ |
praṇipetuḥ śirobhistaṃ bhaktibhārāvanāmitaiḥ

ततस्तानाह भगवान्व्रयतामीप्सतो वरः ।
प्रसादसुमुखोहं वो वरदः समुपस्थितः

tatastānāha bhagavānvrayatāmīpsato varaḥ |
prasādasumukhohaṃ vo varadaḥ samupasthitaḥ

ततस्तमूचुर्वरदं प्रणिपत्य प्रचेतसः ।
यथा पित्रा समादिष्टं प्रजानां वृद्धिकारणम्

tatastamūcurvaradaṃ praṇipatya pracetasaḥ |
yathā pitrā samādiṣṭaṃ prajānāṃ vṛddhikāraṇam

स चापि देवस्तं दत्त्वा यथभिलषितं वरम् ।
अन्तर्धानं जगामाशु ते च निश्चक्रमुर्जलात्

sa cāpi devastaṃ dattvā yathabhilaṣitaṃ varam |
antardhānaṃ jagāmāśu te ca niścakramurjalāt