अध्याय 13: वेन का पतन और पृथु द्वारा पृथ्वी-दोहन

ध्रुवाच्छिष्टिं च भव्यं च भव्याच्छम्भुर्व्यजायत ।
शिष्टेराधत्त सुच्छाया पञ्चपुत्रानकल्मषान्

dhruvācchiṣṭiṃ ca bhavyaṃ ca bhavyācchambhurvyajāyata |
śiṣṭerādhatta succhāyā pañcaputrānakalmaṣān

रिपुं रिपुञ्जयं विप्रं वृकलं वृकतेजसम् ।
रिपोराधत्त बृहती चाक्षुषं सर्वतेजसम्

ripuṃ ripuñjayaṃ vipraṃ vṛkalaṃ vṛkatejasam |
riporādhatta bṛhatī cākṣuṣaṃ sarvatejasam

अजीजनत्पुष्करिण्यां वारुण्यां चाक्षुषो मनुम् ।
प्रजापतेरात्मजायां वीरणस्य महात्मनः

ajījanatpuṣkariṇyāṃ vāruṇyāṃ cākṣuṣo manum |
prajāpaterātmajāyāṃ vīraṇasya mahātmanaḥ

मनोरजायन्त दश नड्वलायां महौजसः
कन्यायां तपतां श्रेष्ठ वैराजस्य प्रजापतेः

manorajāyanta daśa naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ
kanyāyāṃ tapatāṃ śreṣṭha vairājasya prajāpateḥ

कुरुः पुरुः शत द्युम्नस्तपस्वी सत्यवाञ्छुचिः ।
अग्निष्टोमोतिरात्रश्च सुद्युम्नश्चेति ते नव ।
अभिमन्युश्च दशमो नड्वलायां महौजसः

kuruḥ puruḥ śata dyumnastapasvī satyavāñchuciḥ |
agniṣṭomotirātraśca sudyumnaśceti te nava |
abhimanyuśca daśamo naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ

कुरोरजनयत्पुत्रान् षडाग्नेयी महाप्रभान् ।
अङ्गं सुमनसं ख्यातिं क्रतुमङ्गिरसं शिबिम्

kurorajanayatputrān ṣaḍāgneyī mahāprabhān |
aṅgaṃ sumanasaṃ khyātiṃ kratumaṅgirasaṃ śibim

अङ्गात्सुनीथापत्यं वै वेनमेकमजायत ।
प्रजार्थमृषयस्तस्य ममन्थुर्दक्षिणं करम्

aṅgātsunīthāpatyaṃ vai venamekamajāyata |
prajārthamṛṣayastasya mamanthurdakṣiṇaṃ karam

वेनस्य पाणौ मथिते सम्बभूव महामुने ।
वैन्यो नाम महीपालो यः पृथुः परिकीर्त्तितः

venasya pāṇau mathite sambabhūva mahāmune |
vainyo nāma mahīpālo yaḥ pṛthuḥ parikīrttitaḥ

येन दुग्धा मही पूर्वं प्रजानां हितकारणात्

yena dugdhā mahī pūrvaṃ prajānāṃ hitakāraṇāt

किमर्थं मथितः पाणिर्वेनस्य परमर्षिभिः ।
यत्र जज्ञे महावीर्यः स पृथुर्मुनिसत्तम

kimarthaṃ mathitaḥ pāṇirvenasya paramarṣibhiḥ |
yatra jajñe mahāvīryaḥ sa pṛthurmunisattama

सुनीथा नाम या कन्या मृत्यो प्रथमतोऽभवत् ।
अङ्गस्य भार्या सा दत्ता तस्यां वेनो व्यजायत

sunīthā nāma yā kanyā mṛtyo prathamato'bhavat |
aṅgasya bhāryā sā dattā tasyāṃ veno vyajāyata

स मातामहदोषेण तेन मृत्योः सुतात्मजः ।
निसर्गादेष मैत्रेय दुष्ट एव व्यजायत

sa mātāmahadoṣeṇa tena mṛtyoḥ sutātmajaḥ |
nisargādeṣa maitreya duṣṭa eva vyajāyata

अभिषिक्तो यदा राज्ये स वेनः परमर्षिभिः ।
घोषयामास स तदा पृथिव्यां पृथिवीपतिः

abhiṣikto yadā rājye sa venaḥ paramarṣibhiḥ |
ghoṣayāmāsa sa tadā pṛthivyāṃ pṛthivīpatiḥ

न यष्टव्यं न दातव्यं न होतव्यं कथञ्चन ।
भोक्ता यज्ञस्य कस्त्वन्योऽह्यहं यज्ञपतिः प्रभुः

na yaṣṭavyaṃ na dātavyaṃ na hotavyaṃ kathañcana |
bhoktā yajñasya kastvanyo'hyahaṃ yajñapatiḥ prabhuḥ

ततस्तमृषयः पूर्वं संपूज्यं पृथिवीपतिम् ।
ऊचुः सामाकलं वाक्यं मैत्रेय समपस्थिताः

tatastamṛṣayaḥ pūrvaṃ saṃpūjyaṃ pṛthivīpatim |
ūcuḥ sāmākalaṃ vākyaṃ maitreya samapasthitāḥ

भोभो राजन् शृणुष्व त्वं यद्वदाम महीपते ।
राज्यं देहोपकाराय प्रजानां च हितं परम्

bhobho rājan śṛṇuṣva tvaṃ yadvadāma mahīpate |
rājyaṃ dehopakārāya prajānāṃ ca hitaṃ param

दीर्घसत्रेण देवेशं सर्वयज्ञेश्वरं हरिम् ।
पूजयिष्याम भद्रं । ते तस्यांशस्ते भविष्यति

dīrghasatreṇa deveśaṃ sarvayajñeśvaraṃ harim |
pūjayiṣyāma bhadraṃ | te tasyāṃśaste bhaviṣyati

यज्ञेन यज्ञपुरुषो विष्णुः संप्रीणितो नृप ।
अस्माभिर्भवतः कामान्सर्वानेव प्रदास्यति

yajñena yajñapuruṣo viṣṇuḥ saṃprīṇito nṛpa |
asmābhirbhavataḥ kāmānsarvāneva pradāsyati

यज्ञैर्यज्ञेश्वरो येषां राष्ट्रे संपूज्यते हरिः ।
तेषां सर्वेप्सितावाप्तिं ददाति नृप भूभृताम्

yajñairyajñeśvaro yeṣāṃ rāṣṭre saṃpūjyate hariḥ |
teṣāṃ sarvepsitāvāptiṃ dadāti nṛpa bhūbhṛtām

मत्तः कोऽभ्यधिकोन्योस्ति कश्चाराध्यो ममापरः ।
कोयं हरिरिति ख्यातो यो वो यज्ञेश्वरो मतः

mattaḥ ko'bhyadhikonyosti kaścārādhyo mamāparaḥ |
koyaṃ haririti khyāto yo vo yajñeśvaro mataḥ

ब्रह्मा जनार्दनः शम्भुरिन्द्रो । वायुर्यमो रविः ।
हुतभुग्वरुणो धाता पूषा भूमिर्निंशाकरः

brahmā janārdanaḥ śambhurindro | vāyuryamo raviḥ |
hutabhugvaruṇo dhātā pūṣā bhūmirniṃśākaraḥ

एते चान्ये च ये देवाः शापानुग्रहकारिणः ।
नृपस्यैते शरीरस्थाः सर्वदेवमयो नृपः

ete cānye ca ye devāḥ śāpānugrahakāriṇaḥ |
nṛpasyaite śarīrasthāḥ sarvadevamayo nṛpaḥ

एवं ज्ञास्वा मयाज्ञप्तं यद्यथा क्रियतां तथा ।
न दातव्यं न यष्टव्यं न होतव्यं च भो द्विजाः

evaṃ jñāsvā mayājñaptaṃ yadyathā kriyatāṃ tathā |
na dātavyaṃ na yaṣṭavyaṃ na hotavyaṃ ca bho dvijāḥ

भर्तृशुश्रूषणं धर्मो यथा स्त्रीणां परो मतः
ममाज्ञापालनं धर्मो भवतां च तथा द्विजाः

bhartṛśuśrūṣaṇaṃ dharmo yathā strīṇāṃ paro mataḥ
mamājñāpālanaṃ dharmo bhavatāṃ ca tathā dvijāḥ

देह्यनुज्ञां महाराज मा धर्मो यातु संक्षयम् ।
हविषां परिणामोऽयं यदेतदखिलं जगत्

dehyanujñāṃ mahārāja mā dharmo yātu saṃkṣayam |
haviṣāṃ pariṇāmo'yaṃ yadetadakhilaṃ jagat

इति विज्ञाप्यमानोऽपि स वेनः परमर्षिभिः ।
यदा ददाति नानुज्ञां प्रोक्तः प्रोक्तः पुनः पुनः

iti vijñāpyamāno'pi sa venaḥ paramarṣibhiḥ |
yadā dadāti nānujñāṃ proktaḥ proktaḥ punaḥ punaḥ

ततस्ते मुनयः सर्वे कोपामर्षसमन्विताः ।
हन्यतां हन्यतां पाप इत्यूचुस्ते परस्परम्

tataste munayaḥ sarve kopāmarṣasamanvitāḥ |
hanyatāṃ hanyatāṃ pāpa ityūcuste parasparam

यो यज्ञपुरुषं विष्णुमनादिनिधनं प्रभुम् ।
विनिन्दत्यधमाचारो न स योग्यो भुवः पतिः

yo yajñapuruṣaṃ viṣṇumanādinidhanaṃ prabhum |
vinindatyadhamācāro na sa yogyo bhuvaḥ patiḥ

इत्युक्त्वा मंत्रपूतैस्तैः कुशैर्मुनिगणानृपम् ।
निजघ्नुर्निहतं पुर्वं भगवन्निन्दनादिना

ityuktvā maṃtrapūtaistaiḥ kuśairmunigaṇānṛpam |
nijaghnurnihataṃ purvaṃ bhagavannindanādinā

ततश्च मुनयो रेणुं ददृशुः सर्वतो द्विज ।
किमेतदिति चासन्नात्पप्रच्छुस्ते जनास्तदा

tataśca munayo reṇuṃ dadṛśuḥ sarvato dvija |
kimetaditi cāsannātpapracchuste janāstadā

आख्यातं च जनैस्तेषां चोरीभूतैरराजके ।
राष्ट्रे तु लोकैरारब्धं परस्वादानमातुरैः

ākhyātaṃ ca janaisteṣāṃ corībhūtairarājake |
rāṣṭre tu lokairārabdhaṃ parasvādānamāturaiḥ

तेषामुदीर्णवेगानां चोराणां मुनिसत्तमाः ।
सुमहद्दृश्यते रेणुः परवित्तापहारिणाम्

teṣāmudīrṇavegānāṃ corāṇāṃ munisattamāḥ |
sumahaddṛśyate reṇuḥ paravittāpahāriṇām

ततः संमंत्र् य ते सर्वे सुनयस्तस्य भूभृतः ।
ममन्थुरूरुं पुत्रार्थमनपत्यस्य यत्नतः

tataḥ saṃmaṃtr ya te sarve sunayastasya bhūbhṛtaḥ |
mamanthurūruṃ putrārthamanapatyasya yatnataḥ

मथ्यमानात्समुत्तस्थौ तस्योरोः पुरुषः किल ।
दग्धस्थूणाप्रतीकाशः खल्वाटास्योतिह्रस्वकः

mathyamānātsamuttasthau tasyoroḥ puruṣaḥ kila |
dagdhasthūṇāpratīkāśaḥ khalvāṭāsyotihrasvakaḥ

किं करोमीति तान्सर्वान्स विप्रानाह चातुरः ।
निषीदेति तमूचुस्ते निषादस्तेन सोऽभवत्

kiṃ karomīti tānsarvānsa viprānāha cāturaḥ |
niṣīdeti tamūcuste niṣādastena so'bhavat

ततस्तत्संभवा जाता विन्ध्यशैलनिवासिनः ।
निषादा मुनिशार्दूल पापकर्मोपलक्षणाः

tatastatsaṃbhavā jātā vindhyaśailanivāsinaḥ |
niṣādā muniśārdūla pāpakarmopalakṣaṇāḥ

तेन द्वारेण तत्पापं निष्क्रान्तं तस्य भूपतेः ।
निषादास्ते ततो जाता वेनकल्मषनाशनाः

tena dvāreṇa tatpāpaṃ niṣkrāntaṃ tasya bhūpateḥ |
niṣādāste tato jātā venakalmaṣanāśanāḥ

तस्यैव दक्षिणं हस्तं ममन्थुस्ते ततो द्विजाः

tasyaiva dakṣiṇaṃ hastaṃ mamanthuste tato dvijāḥ

मथ्यमाने च तत्राभूत्पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् ।
दीप्यमानः स्ववपुषा साक्षादग्निरिव ज्वलन्

mathyamāne ca tatrābhūtpṛthurvainyaḥ pratāpavān |
dīpyamānaḥ svavapuṣā sākṣādagniriva jvalan

आद्यमाजगवं नाम खात्पपात ततो धनुः ।
शराश्च दिव्या नभसः कवचं च पपात ह

ādyamājagavaṃ nāma khātpapāta tato dhanuḥ |
śarāśca divyā nabhasaḥ kavacaṃ ca papāta ha

तस्मिन् जाते तु भूतानि संप्रहृष्टानि सर्वशः

tasmin jāte tu bhūtāni saṃprahṛṣṭāni sarvaśaḥ

सत्पुत्रेणैव जातेन वेनोपि त्रिदिवं ययौ ।
पुन्नाम्नो नरकात् त्रातः सुतेन सुमहात्मना

satputreṇaiva jātena venopi tridivaṃ yayau |
punnāmno narakāt trātaḥ sutena sumahātmanā

तं समुद्रा श्च नद्यश्च रत्नान्यादाय सर्वशः ।
तोयानि चाभिषेकार्थं सर्वाण्येवोपतस्थिरे

taṃ samudrā śca nadyaśca ratnānyādāya sarvaśaḥ |
toyāni cābhiṣekārthaṃ sarvāṇyevopatasthire

पितामहश्च भगवान्देवैराङ्गिरसैः सह ।
स्थावराणि च भूतानि जङ्गमानि च सर्वशः ।
समागम्य तदा वैन्यमभ्यसिञ्चन्नराधिपम्

pitāmahaśca bhagavāndevairāṅgirasaiḥ saha |
sthāvarāṇi ca bhūtāni jaṅgamāni ca sarvaśaḥ |
samāgamya tadā vainyamabhyasiñcannarādhipam

हस्ते तु दक्षिणे चक्रं दृष्ट्वा तस्य पितामहः ।
विष्णोरंशं पृथुं मत्वा परितोषं परं ययौ

haste tu dakṣiṇe cakraṃ dṛṣṭvā tasya pitāmahaḥ |
viṣṇoraṃśaṃ pṛthuṃ matvā paritoṣaṃ paraṃ yayau

विष्णुचक्र करे चिह्नं सर्वेषां चक्रवर्तिनाम् ।
भवत्यव्याहतो यस्य प्रभावस्त्रिदशैरपि

viṣṇucakra kare cihnaṃ sarveṣāṃ cakravartinām |
bhavatyavyāhato yasya prabhāvastridaśairapi

महता राजराज्येन पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् ।
सोभिषिक्तो महातेजा विधिवद्धर्मको विदै

mahatā rājarājyena pṛthurvainyaḥ pratāpavān |
sobhiṣikto mahātejā vidhivaddharmako vidai

पित्रा पराजितास्तस्य प्रजास्तेनानुरञ्जिताः ।
अनुरागात्ततस्तस्य नाम राजेत्यजायत

pitrā parājitāstasya prajāstenānurañjitāḥ |
anurāgāttatastasya nāma rājetyajāyata

आपस्तस्तंभिरे चास्य समुद्र मभियास्यतः ।
पर्वताश्च ददुर्मार्गं ध्वजभङ्गश्च नाभवत्

āpastastaṃbhire cāsya samudra mabhiyāsyataḥ |
parvatāśca dadurmārgaṃ dhvajabhaṅgaśca nābhavat

अकृष्टपच्या पृथिवी सिद्धन्त्यन्नानि चिंतया ।
सर्वकामदुघा गावः पुटके पुटके मधु

akṛṣṭapacyā pṛthivī siddhantyannāni ciṃtayā |
sarvakāmadughā gāvaḥ puṭake puṭake madhu

तस्य वै जातमात्रस्य यज्ञे पैतामहे शुभे ।
सूतः सूत्यां समुत्पन्नः सौत्येऽहनि महामतिः

tasya vai jātamātrasya yajñe paitāmahe śubhe |
sūtaḥ sūtyāṃ samutpannaḥ sautye'hani mahāmatiḥ

तस्मिन्नेव महायज्ञेजज्ञे प्राज्ञेऽथ मागधः ।
प्रोक्तौ तदा मुनिवरैस्तावुभौ सूतमागधौ

tasminneva mahāyajñejajñe prājñe'tha māgadhaḥ |
proktau tadā munivaraistāvubhau sūtamāgadhau

स्तूयतामेष नृपतिः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् ।
कर्मैतदनुरूपं वां पात्रं स्तोत्रस्य चापरम्

stūyatāmeṣa nṛpatiḥ pṛthurvainyaḥ pratāpavān |
karmaitadanurūpaṃ vāṃ pātraṃ stotrasya cāparam

ततस्तावूचतुर्विप्रान्सर्वानेव कृताञ्जली ।
अद्य जातस्य नो कर्म ज्ञायतेस्य महीपतेः

tatastāvūcaturviprānsarvāneva kṛtāñjalī |
adya jātasya no karma jñāyatesya mahīpateḥ

गुणा न चास्य ज्ञायन्ते न चास्य प्रथितं यशः ।
स्तोत्रं किमाश्रयं त्वस्य कार्यमस्माभिरुच्यताम्

guṇā na cāsya jñāyante na cāsya prathitaṃ yaśaḥ |
stotraṃ kimāśrayaṃ tvasya kāryamasmābhirucyatām

करिष्यत्येष यत्कर्म चक्रवर्ती महाबलः ।
गुणा भविष्या ये चास्य तैरयं स्तूयतां नृपः

kariṣyatyeṣa yatkarma cakravartī mahābalaḥ |
guṇā bhaviṣyā ye cāsya tairayaṃ stūyatāṃ nṛpaḥ

ततः स नृपतिस्तोषं तच्छ्रत्वा परमं ययौ ।
सद्गुणैः श्लाघ्यतामेति तस्माच्छ्लाघ्या गुणा मम

tataḥ sa nṛpatistoṣaṃ tacchratvā paramaṃ yayau |
sadguṇaiḥ ślāghyatāmeti tasmācchlāghyā guṇā mama

तस्माद्यदद्य स्तोत्रेण गुणनिर्वर्णनं त्विमौ ।
करिष्येते करिष्यामि तदेवाहं समाहितः

tasmādyadadya stotreṇa guṇanirvarṇanaṃ tvimau |
kariṣyete kariṣyāmi tadevāhaṃ samāhitaḥ

यदिमौ वर्जनीयं च किंचिदत्र वदिष्यतः ।
तदहं वर्जयिष्यामीत्येवं चक्रे मतिं नृपः

yadimau varjanīyaṃ ca kiṃcidatra vadiṣyataḥ |
tadahaṃ varjayiṣyāmītyevaṃ cakre matiṃ nṛpaḥ

अथ तौ चक्रतुः स्तोत्रं पृथोर्वैन्यस्य धीमतः ।
भविष्यैः कर्मभिः सम्यक्सुस्वरौ सूतमागधौ

atha tau cakratuḥ stotraṃ pṛthorvainyasya dhīmataḥ |
bhaviṣyaiḥ karmabhiḥ samyaksusvarau sūtamāgadhau

सत्यवाग्दानशीलोयं सत्यसन्धो नरेश्वरः ।
ह्रीमान्मैत्रः क्षमाशीलो विक्रान्तो दुष्टशासनः

satyavāgdānaśīloyaṃ satyasandho nareśvaraḥ |
hrīmānmaitraḥ kṣamāśīlo vikrānto duṣṭaśāsanaḥ

धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च दयावान् प्रियभाषकः ।
मान्यान्मानयिता यज्वा ब्रह्मण्यः साधुसम्मतः

dharmajñaśca kṛtajñaśca dayāvān priyabhāṣakaḥ |
mānyānmānayitā yajvā brahmaṇyaḥ sādhusammataḥ

समः शत्रौ च मित्रे च व्यवहारस्थितौ नृपः

samaḥ śatrau ca mitre ca vyavahārasthitau nṛpaḥ

सूतेनोक्तान् गुणानित्थं स तदा मागधेन च ।
चकार हृदि तादृक् च कर्मणा कृतवानसौ

sūtenoktān guṇānitthaṃ sa tadā māgadhena ca |
cakāra hṛdi tādṛk ca karmaṇā kṛtavānasau

ततस्तु पृथिवीपालः पालयन्पृथिवीमिमाम् ।
इयाज विविधैर्यज्ञैर्महद्भिर्भूरिदक्षिणैः

tatastu pṛthivīpālaḥ pālayanpṛthivīmimām |
iyāja vividhairyajñairmahadbhirbhūridakṣiṇaiḥ

तं प्रजाः पृथिवीनाथमुपतस्थुः क्षुधार्दिताः ।
ओषधीषु प्रणष्टासु तस्मिन्काले ह्यराजके ।
तमूचुस्ते नताः पृष्टास्तत्रागमनकारणम्

taṃ prajāḥ pṛthivīnāthamupatasthuḥ kṣudhārditāḥ |
oṣadhīṣu praṇaṣṭāsu tasminkāle hyarājake |
tamūcuste natāḥ pṛṣṭāstatrāgamanakāraṇam

अराजके नृपश्रेष्ठ धरित्र् या सकलौषधीः ।
ग्रस्तास्ततः क्षयं यान्ति प्रजाः सर्वाः प्रजेश्वर

arājake nṛpaśreṣṭha dharitr yā sakalauṣadhīḥ |
grastāstataḥ kṣayaṃ yānti prajāḥ sarvāḥ prajeśvara

त्वन्नो वृत्तिप्रदो धात्रा प्रजापालो निरूपितः ।
देहि नः क्षुत्परीतानां प्रजानां जीवनौषधीः

tvanno vṛttiprado dhātrā prajāpālo nirūpitaḥ |
dehi naḥ kṣutparītānāṃ prajānāṃ jīvanauṣadhīḥ

ततस्तु नपतिर्दिव्यमादायजगवं धनुः ।
शरांश्च दिव्यान्कुपितः सोन्वधावद्वसुन्धराम्

tatastu napatirdivyamādāyajagavaṃ dhanuḥ |
śarāṃśca divyānkupitaḥ sonvadhāvadvasundharām

ततो ननाश त्वरिता गौर्भूत्वा च वसुन्धरा ।
सा लोकान्ब्रह्मलोकादीन्संत्रासादगमन्मही

tato nanāśa tvaritā gaurbhūtvā ca vasundharā |
sā lokānbrahmalokādīnsaṃtrāsādagamanmahī

यत्र यत्र ययौ देवी सा तदा भूतधारिणी ।
तत्र तत्र तु सा वैन्यं ददृशो ऽभ्युद्यतायुधम्

yatra yatra yayau devī sā tadā bhūtadhāriṇī |
tatra tatra tu sā vainyaṃ dadṛśo 'bhyudyatāyudham

ततस्तं प्राह वसुधा पृथुं राजपराक्रमम् ।
प्रवेपमाना तद्बाणपरित्राणपरायणा

tatastaṃ prāha vasudhā pṛthuṃ rājaparākramam |
pravepamānā tadbāṇaparitrāṇaparāyaṇā

स्त्रीवधे त्वं महापापं किं नरेन्द्र । न पश्यसि ।
येन मां हंतुमत्यर्थं प्रकरोषि नृपोद्यमम्

strīvadhe tvaṃ mahāpāpaṃ kiṃ narendra | na paśyasi |
yena māṃ haṃtumatyarthaṃ prakaroṣi nṛpodyamam

एकस्मिन् यत्र निधनं प्रापिते दुष्टकारिणि ।
बहूनां भवति क्षेमं तस्य पुण्यप्रदो वधः

ekasmin yatra nidhanaṃ prāpite duṣṭakāriṇi |
bahūnāṃ bhavati kṣemaṃ tasya puṇyaprado vadhaḥ

प्रजानामुपकाराय यदि मां त्वं हनिष्यसि
आधारः कः प्रजानां ते नृपश्रेष्ठ भविष्यति

prajānāmupakārāya yadi māṃ tvaṃ haniṣyasi
ādhāraḥ kaḥ prajānāṃ te nṛpaśreṣṭha bhaviṣyati

त्वां हत्वा वसुधे बाणैर्मच्छासनपराङ्मुखीम् ।
आत्मयोगबलेनेमा धारयिष्याम्यहं प्रजाः

tvāṃ hatvā vasudhe bāṇairmacchāsanaparāṅmukhīm |
ātmayogabalenemā dhārayiṣyāmyahaṃ prajāḥ

ततः प्रणम्य वसुधा तं भूयः प्राह पार्थिवम् ।
प्रवेपिताङ्गी परमं साध्वसं समुपागता

tataḥ praṇamya vasudhā taṃ bhūyaḥ prāha pārthivam |
pravepitāṅgī paramaṃ sādhvasaṃ samupāgatā

उपायतः समारब्धाः सर्वे सिद्ध्यन्त्युपक्रमाः ।
तस्माद्वदाम्युपायं ते तं कुरुष्व यदीच्छसि

upāyataḥ samārabdhāḥ sarve siddhyantyupakramāḥ |
tasmādvadāmyupāyaṃ te taṃ kuruṣva yadīcchasi

समस्ता या मया जीर्णा नरनाथ महौषधीः ।
यदीच्छसि प्रदास्यामि ताः क्षीरपरिणामिनीः

samastā yā mayā jīrṇā naranātha mahauṣadhīḥ |
yadīcchasi pradāsyāmi tāḥ kṣīrapariṇāminīḥ

तस्मात्प्रजाहितार्थाय मम धर्मभृतां वर ।
तं तु वत्सं कुरुष्व त्वं क्षरेयं येन वत्सला

tasmātprajāhitārthāya mama dharmabhṛtāṃ vara |
taṃ tu vatsaṃ kuruṣva tvaṃ kṣareyaṃ yena vatsalā

समां च कुरु सर्वत्र येन क्षीरं समंततः ।
वरौषधीबीजभूतं बीजं सर्वत्र भावये

samāṃ ca kuru sarvatra yena kṣīraṃ samaṃtataḥ |
varauṣadhībījabhūtaṃ bījaṃ sarvatra bhāvaye

तत उत्सारयामास शैलान् शतसहस्रशः ।
धनुष्कोट्या पदा वैन्यस्तेन शैला विवर्द्धिताः

tata utsārayāmāsa śailān śatasahasraśaḥ |
dhanuṣkoṭyā padā vainyastena śailā vivarddhitāḥ

न हि पूर्वविसर्गे वै विषमे पृथिवीतले ।
प्रविभागः पुराणां वा ग्रामाणां वा पुराऽभवत्

na hi pūrvavisarge vai viṣame pṛthivītale |
pravibhāgaḥ purāṇāṃ vā grāmāṇāṃ vā purā'bhavat

न सस्यानि न गोरक्ष्यं न कृषिर्न वणिक्पथः ।
वैन्यात्प्रभृति मैत्रेय सर्वस्यैतस्य सम्भवः

na sasyāni na gorakṣyaṃ na kṛṣirna vaṇikpathaḥ |
vainyātprabhṛti maitreya sarvasyaitasya sambhavaḥ

यत्रयत्र समं त्वस्य भूमेरासीद्द्विजोत्तम ।
तत्रतत्र प्रजाः सर्वा निवासं समरोचयत्

yatrayatra samaṃ tvasya bhūmerāsīddvijottama |
tatratatra prajāḥ sarvā nivāsaṃ samarocayat

आहारः फलमूलानि प्रजानामभवत्तदा ।
कृच्छ्रेण महता सोपि प्रणष्टास्वौषदीषु वै

āhāraḥ phalamūlāni prajānāmabhavattadā |
kṛcchreṇa mahatā sopi praṇaṣṭāsvauṣadīṣu vai

स कल्पयित्वा वत्सं तु मनुं स्वायंभुवं प्रभुम् ।
स्वपाणौ पृथिवीनाथो दुदोह पृथिवीं पृथुः ।
सस्यजातानि सर्वाणि प्रजानां हितकाम्यया

sa kalpayitvā vatsaṃ tu manuṃ svāyaṃbhuvaṃ prabhum |
svapāṇau pṛthivīnātho dudoha pṛthivīṃ pṛthuḥ |
sasyajātāni sarvāṇi prajānāṃ hitakāmyayā

तेनान्नेन प्रजास्तात वर्तन्तेद्यापि नित्यशः

tenānnena prajāstāta vartantedyāpi nityaśaḥ

प्राणप्रदाता स पृथुर्यस्माद्भूमेरभूत्पिता ।
ततस्तु पृथिवीसंज्ञामवापाखिलधारिणी

prāṇapradātā sa pṛthuryasmādbhūmerabhūtpitā |
tatastu pṛthivīsaṃjñāmavāpākhiladhāriṇī

ततश्च देवैर्मुनिभिर्दैत्यै रक्षोभिरद्रि भिः ।
गन्धर्वैरुरगैर्यक्षैः पितृभिस्तरुभिस्तथा

tataśca devairmunibhirdaityai rakṣobhiradri bhiḥ |
gandharvairuragairyakṣaiḥ pitṛbhistarubhistathā

तत्तत्पात्रमुपादाय तत्तद्दुग्धं मुने पयः ।
वत्सदोग्धृविश्षोआ श्च तेषां तद्योनयोऽभवन्

tattatpātramupādāya tattaddugdhaṃ mune payaḥ |
vatsadogdhṛviśṣoā śca teṣāṃ tadyonayo'bhavan

सैषा धात्री विधात्री च धारिणी पोषणी तथा ।
सर्वस्य तु ततः पृथ्वी विष्णुपादतलोद्भवा

saiṣā dhātrī vidhātrī ca dhāriṇī poṣaṇī tathā |
sarvasya tu tataḥ pṛthvī viṣṇupādatalodbhavā

एवं प्रभावस्स पृथुः पुत्रो वैन्यस्य वीर्यवान् ।
जज्ञे महीपतिः पूर्वो राजाभूज्जनरञ्जनात्

evaṃ prabhāvassa pṛthuḥ putro vainyasya vīryavān |
jajñe mahīpatiḥ pūrvo rājābhūjjanarañjanāt

य इदं जन्म वैन्यस्य पृथोः संकीर्त्तरेन्नरः ।
न तस्य दुष्कृतं किंचित्फलदायि प्रजायते

ya idaṃ janma vainyasya pṛthoḥ saṃkīrttarennaraḥ |
na tasya duṣkṛtaṃ kiṃcitphaladāyi prajāyate

दुस्स्वप्नोपशमं नॄणां शृण्वतामेतदुत्तमम् ।
पृथोर्जन्म प्रभावश्च करोति सततं नृणाम्

dussvapnopaśamaṃ nṝṇāṃ śṛṇvatāmetaduttamam |
pṛthorjanma prabhāvaśca karoti satataṃ nṛṇām