विस्तार एष कथितः पृथिव्या भवतो मया
सप्ततिस्तु सहस्राणि द्विजोच्छ्रायोपि कथ्यते
vistāra eṣa kathitaḥ pṛthivyā bhavato mayā
saptatistu sahasrāṇi dvijocchrāyopi kathyate
Amsha 2
Chapter 5: The seven Patalas and Shesha who holds the earth
इति श्रीविष्णुमहापुराणे द्वितीयेंशो पंचमोऽध्यायः ॥
27 verses · 5 of 16
What happens in this chapter
The seven Patalas and Shesha who holds the earth
Below the earth lie seven Patalas, each ten thousand yojanas deep: Atala, Vitala, Nitala, Gabhastiman, Mahatala, Sutala and Patala. There, in palaces, Daityas, Danavas, Yakshas and great Nagas live. Narada, returning to svarga, told the devas that Patala is lovelier than heaven, with its shining gems, music, and a sun that lights without heat. Beneath them all lies Shesha, the tamasic form of Vishnu, called Ananta because no one reaches the end of His glories. Thousand-hooded and holding plough and pestle, He bears the whole earth on His head like a garland. When He yawns, the earth shakes. At the end of the kalpa, Rudra in the form of Sankarshana issues from His mouths and consumes the three worlds. The sage Garga learnt jyotisha by worshipping Him.
श्रीपराशर उवाच
दशसाहस्रमेकैकं पातालं मुनिसत्तम
अतलं वितलं चैव नितलं च गभस्तिमत्
महाख्यं सुतलं चाग्र्यं पातालं चापि सप्तमम्
daśasāhasramekaikaṃ pātālaṃ munisattama
atalaṃ vitalaṃ caiva nitalaṃ ca gabhastimat
mahākhyaṃ sutalaṃ cāgryaṃ pātālaṃ cāpi saptamam
शुक्लाकृष्णारुणाः पीताः शर्कराः शैलकांचनाः
भूमयो यत्र मैत्रेय वरप्रासादमंडिताः
śuklākṛṣṇāruṇāḥ pītāḥ śarkarāḥ śailakāṃcanāḥ
bhūmayo yatra maitreya varaprāsādamaṃḍitāḥ
तेषु दानवदैतेया यक्षाश्च शतशस्तथा
निवसन्ति महानागजातयश्च महामुने
teṣu dānavadaiteyā yakṣāśca śataśastathā
nivasanti mahānāgajātayaśca mahāmune
स्वर्लोकादपि रम्याणि पातालानीति नारदः
प्राह स्वर्गसदां मध्ये पातालाभ्यागतो दिवि
svarlokādapi ramyāṇi pātālānīti nāradaḥ
prāha svargasadāṃ madhye pātālābhyāgato divi
आह्लादकारिणः शुभ्रा मणयो यत्र सुप्रभाः
नागाभरणभूषासु पातालं केन तत्समम्
āhlādakāriṇaḥ śubhrā maṇayo yatra suprabhāḥ
nāgābharaṇabhūṣāsu pātālaṃ kena tatsamam
दैत्यदानवकन्याभिरितश्चेतश्च शोभिते
पाताले कस्य न प्रीतिर्विमुक्तस्यापि जायते
daityadānavakanyābhiritaścetaśca śobhite
pātāle kasya na prītirvimuktasyāpi jāyate
दिवार्करश्मयो यत्र प्रभां तन्वन्ति नातपम्
शशिरश्मिर्न शीताय निशि द्योताय केवलम्
divārkaraśmayo yatra prabhāṃ tanvanti nātapam
śaśiraśmirna śītāya niśi dyotāya kevalam
भक्ष्यभोज्यमहापानमुदितैरपि भोगिभिः
यत्र न ज्ञायते कालो गतोपि दनुजादिभिः
bhakṣyabhojyamahāpānamuditairapi bhogibhiḥ
yatra na jñāyate kālo gatopi danujādibhiḥ
वनानि नद्यो रम्याणि सरांसि कमलाकराः
पुंस्कोकिलाभिलापाश्च मनोज्ञान्यम्बराणि च
vanāni nadyo ramyāṇi sarāṃsi kamalākarāḥ
puṃskokilābhilāpāśca manojñānyambarāṇi ca
भूषणान्यतिशुभ्राणि गन्धाढ्यं चानुलेपनम्
वीणावेणुमृदंगानां स्वनैरापूरितानि च
bhūṣaṇānyatiśubhrāṇi gandhāḍhyaṃ cānulepanam
vīṇāveṇumṛdaṃgānāṃ svanairāpūritāni ca
एतान्यन्यानि चोदारभाग्यभोग्यानि दानवैः
दैत्योरगैश्च भुज्यन्ते पातालान्तरगोचरैः
etānyanyāni codārabhāgyabhogyāni dānavaiḥ
daityoragaiśca bhujyante pātālāntaragocaraiḥ
पातालानामधश्चास्ते विष्णोर्या तामसी तनुः
शेषाख्या यद्गुणान्वक्तुं न शक्ता दैत्यदानवाः
pātālānāmadhaścāste viṣṇoryā tāmasī tanuḥ
śeṣākhyā yadguṇānvaktuṃ na śaktā daityadānavāḥ
योनन्तः पठ्यते सिद्धैर्दैवो देवर्षिपूजितः
स सहस्रशिरा व्यक्तस्वस्तिकामलभूषणः
yonantaḥ paṭhyate siddhairdaivo devarṣipūjitaḥ
sa sahasraśirā vyaktasvastikāmalabhūṣaṇaḥ
फणामणिसहस्रेण यः स विद्योतयन्दिशः
सर्वान्करोति निर्वीर्यान् हिताय जगतोऽसुरान्
phaṇāmaṇisahasreṇa yaḥ sa vidyotayandiśaḥ
sarvānkaroti nirvīryān hitāya jagato'surān
मदाघूर्णितनेत्रोसौ यः सदैवैककुण्डलः
किरीटी स्रग्धरो भाति साग्निः श्वेत इवाचलः
madāghūrṇitanetrosau yaḥ sadaivaikakuṇḍalaḥ
kirīṭī sragdharo bhāti sāgniḥ śveta ivācalaḥ
नीलवासा मदोत्सिक्तः श्वेतहारोपशोभितः
साभ्रगङ्गाप्रवाहोसौ कैलासाद्रिरिवापरः
nīlavāsā madotsiktaḥ śvetahāropaśobhitaḥ
sābhragaṅgāpravāhosau kailāsādririvāparaḥ
लाङ्गलासक्तहस्ताग्रो बिभ्रन्मुसलमुत्तमम्
उपास्यते स्वयं कान्त्या यो वारुण्या च मूर्त्तया
lāṅgalāsaktahastāgro bibhranmusalamuttamam
upāsyate svayaṃ kāntyā yo vāruṇyā ca mūrttayā
कल्पान्ते यस्य वक्त्रेभ्यो विषानलशिखोज्ज्वलः
संकर्षणात्मको रुद्रो निष्क्रम्यात्ति जगत्त्रयम्
kalpānte yasya vaktrebhyo viṣānalaśikhojjvalaḥ
saṃkarṣaṇātmako rudro niṣkramyātti jagattrayam
स बिभ्रच्छेखरीभूतमशेषं क्षितिमण्डलम्
आस्ते पातालमूलस्थः शेषोऽशेषसुरार्चितः
sa bibhracchekharībhūtamaśeṣaṃ kṣitimaṇḍalam
āste pātālamūlasthaḥ śeṣo'śeṣasurārcitaḥ
तस्य वीर्यं प्रभावश्च स्वरूपं रूपमेव च
न हि वर्णयितुं शक्यं ज्ञातुं च त्रिदशैरपि
tasya vīryaṃ prabhāvaśca svarūpaṃ rūpameva ca
na hi varṇayituṃ śakyaṃ jñātuṃ ca tridaśairapi
यस्यैषा सकला पृथ्वी फणामणिशिखारुणा
आस्ते कुसुममालेव कस्तद्वीर्यं वदिष्यति
yasyaiṣā sakalā pṛthvī phaṇāmaṇiśikhāruṇā
āste kusumamāleva kastadvīryaṃ vadiṣyati
यदा विजृम्भतेनन्तो मदाघूर्णितलोचनः
तदा चलति भूरेषा साब्धितोया सकानना
yadā vijṛmbhatenanto madāghūrṇitalocanaḥ
tadā calati bhūreṣā sābdhitoyā sakānanā
गन्धर्वाप्सरसः सिद्धाः किन्नरोरगचारणाः
नान्तं गुणानां गच्छन्ति तेनानन्तोयमव्ययः
gandharvāpsarasaḥ siddhāḥ kinnaroragacāraṇāḥ
nāntaṃ guṇānāṃ gacchanti tenānantoyamavyayaḥ
यस्य नागवधूहस्तैर्लगितं हरिचन्दनम्
मुहुः श्वासानिलापास्तं याति दिक्क्षोदवासताम्
yasya nāgavadhūhastairlagitaṃ haricandanam
muhuḥ śvāsānilāpāstaṃ yāti dikkṣodavāsatām
यमाराध्य पूराणर्षिर्गर्गो ज्योतींषि तत्त्वतः
ज्ञातवान्सकलं चैव निमित्तपठितं फलम्
yamārādhya pūrāṇarṣirgargo jyotīṃṣi tattvataḥ
jñātavānsakalaṃ caiva nimittapaṭhitaṃ phalam
तेनेयं नागवर्येण शिरसा विधृता मही
बिभर्ति मालां लोकानां सदेवासुरमानुषाम्
teneyaṃ nāgavaryeṇa śirasā vidhṛtā mahī
bibharti mālāṃ lokānāṃ sadevāsuramānuṣām
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)