Chapter 4: The six outer dvipas and Lokaloka

क्षारोदेन यथा द्वीपो जम्बूसंज्ञोऽभिवेष्टितः ।
संवेष्ट्य क्षारमुदधिं प्लक्षद्वीपस्तथा स्थितः

kṣārodena yathā dvīpo jambūsaṃjño'bhiveṣṭitaḥ |
saṃveṣṭya kṣāramudadhiṃ plakṣadvīpastathā sthitaḥ

जम्बूद्वीपस्य विस्तारः शतसाहस्रसंमितः ।
स एवं द्विगुणो ब्रह्मन् प्लक्षद्वीप उदाहृतः

jambūdvīpasya vistāraḥ śatasāhasrasaṃmitaḥ |
sa evaṃ dviguṇo brahman plakṣadvīpa udāhṛtaḥ

सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरस्य वै ।
ज्येष्ठ शान्तहयो नाम शिशिरस्तदनन्तरः

sapta medhātitheḥ putrāḥ plakṣadvīpeśvarasya vai |
jyeṣṭha śāntahayo nāma śiśirastadanantaraḥ

सुखोदयस्तथानन्दः शिवः क्षेमक एव च ।
ध्रुवश्च सप्तमस्तेषां प्लक्षद्वीपेश्वरा हि ते

sukhodayastathānandaḥ śivaḥ kṣemaka eva ca |
dhruvaśca saptamasteṣāṃ plakṣadvīpeśvarā hi te

पूर्वं शान्तहयं वर्षं शिशिरं च सुखं तथा ।
आनन्दं च शिवं चैव क्षेमकं ध्रुवमेव च

pūrvaṃ śāntahayaṃ varṣaṃ śiśiraṃ ca sukhaṃ tathā |
ānandaṃ ca śivaṃ caiva kṣemakaṃ dhruvameva ca

मर्यादाकारकास्तेषां तथान्ये वर्षपर्वताः ।
सप्तैव तेषां नामानि शृणुष्व मुनिसत्तम

maryādākārakāsteṣāṃ tathānye varṣaparvatāḥ |
saptaiva teṣāṃ nāmāni śṛṇuṣva munisattama

गोमदेश्चैव चन्द्रश्च नारदौ दुन्दुभिस्तथा ।
सोमकः मुमनाश्चैव वैभ्राजश्चैव सप्तमः

gomadeścaiva candraśca nāradau dundubhistathā |
somakaḥ mumanāścaiva vaibhrājaścaiva saptamaḥ

वर्षाचलेषु रम्येषु वर्षेष्वेतेषु चानघाः ।
वसंति देवगन्धर्वसहिताः सततं प्रजाः

varṣācaleṣu ramyeṣu varṣeṣveteṣu cānaghāḥ |
vasaṃti devagandharvasahitāḥ satataṃ prajāḥ

तेषु पुण्या जनपदाश्चिराच्च म्रियते जनः ।
नाधयो व्याधयो वापि सर्वकालसुखं हि तत्

teṣu puṇyā janapadāścirācca mriyate janaḥ |
nādhayo vyādhayo vāpi sarvakālasukhaṃ hi tat

तेषां नद्यस्तु सप्तैव वर्षाणां च समुद्रगाः ।
नामतस्ताः प्रवक्ष्यामि श्रुताः पापं हरन्ति याः

teṣāṃ nadyastu saptaiva varṣāṇāṃ ca samudragāḥ |
nāmatastāḥ pravakṣyāmi śrutāḥ pāpaṃ haranti yāḥ

अनुतप्ता शिखी चैव विपाशा त्रिदिवाक्लमः ।
अमृता सुकृता चैव सप्तैतास्तत्र निम्नगाः

anutaptā śikhī caiva vipāśā tridivāklamaḥ |
amṛtā sukṛtā caiva saptaitāstatra nimnagāḥ

एते शैलास्तथा नद्यः प्रधानाः कथितास्तव ।
क्षुद्रशैलास्तथा नद्यस्तत्र सन्ति सहस्रशः ।
ताः पिबन्दि सदाहृष्टा नदीर्जनपदास्तुते

ete śailāstathā nadyaḥ pradhānāḥ kathitāstava |
kṣudraśailāstathā nadyastatra santi sahasraśaḥ |
tāḥ pibandi sadāhṛṣṭā nadīrjanapadāstute

अपसर्पिणी न तेषां वै न चैवोत्सर्पिणी द्विज ।
न त्वेवास्ति युगावस्था तेषु स्तानेषु सप्तसु

apasarpiṇī na teṣāṃ vai na caivotsarpiṇī dvija |
na tvevāsti yugāvasthā teṣu stāneṣu saptasu

त्रेतायुगसमः कालः सर्वदैव महामते ।
प्लक्षद्वीपादिषु ब्रह्मञ्शाकद्वीपान्तिकेषु वै

tretāyugasamaḥ kālaḥ sarvadaiva mahāmate |
plakṣadvīpādiṣu brahmañśākadvīpāntikeṣu vai

पञ्च वर्षसहस्राणि जना जीवन्त्यनामयाः ।
धर्मः पञ्चस्वथैतेषु वर्णाश्रमविभागशः

pañca varṣasahasrāṇi janā jīvantyanāmayāḥ |
dharmaḥ pañcasvathaiteṣu varṇāśramavibhāgaśaḥ

वर्णाश्च तत्र चत्वारस्तान्निबोध वदामि ते

varṇāśca tatra catvārastānnibodha vadāmi te

आर्यकाः कुरारश्चैव विदिश्या भाविनश्चे ते ।
विप्रक्षत्रिवैश्यास्ते शूद्राश्च मुनिसत्तम

āryakāḥ kurāraścaiva vidiśyā bhāvinaśce te |
viprakṣatrivaiśyāste śūdrāśca munisattama

ज्मबूवृक्षप्रमाणस्तु तन्मध्ये सुमहांस्तरुः ।
प्लक्षस्तन्नामसंज्ञोयं प्लक्षद्वीपो द्विजोत्तम

jmabūvṛkṣapramāṇastu tanmadhye sumahāṃstaruḥ |
plakṣastannāmasaṃjñoyaṃ plakṣadvīpo dvijottama

इज्यते तत्र भगवांस्तैर्वर्णैरार्यकादिभिः ।
सीमरूपि जगत्स्त्रष्टा सर्वः सर्वेश्वरो हरिः

ijyate tatra bhagavāṃstairvarṇairāryakādibhiḥ |
sīmarūpi jagatstraṣṭā sarvaḥ sarveśvaro hariḥ

प्लक्षद्वीपप्रमाणेन प्लक्षद्वीपः समावृतः ।
तथैवेक्षुरमोदेन परिवेषानुकारिणा

plakṣadvīpapramāṇena plakṣadvīpaḥ samāvṛtaḥ |
tathaivekṣuramodena pariveṣānukāriṇā

इत्येवं तव मैत्रेय प्लक्षद्वीप उदाहृतः ।
संक्षेपेण मया भूयः शाल्मलं मे निसामय

ityevaṃ tava maitreya plakṣadvīpa udāhṛtaḥ |
saṃkṣepeṇa mayā bhūyaḥ śālmalaṃ me nisāmaya

शाल्ममस्येश्वरोःवीरो वपुष्मांस्तत्सुताञ्छृणु ।
तेषां तु नामसंज्ञानि सप्तवर्षाणि तानि वै

śālmamasyeśvaroḥvīro vapuṣmāṃstatsutāñchṛṇu |
teṣāṃ tu nāmasaṃjñāni saptavarṣāṇi tāni vai

श्वेतोथ हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा ।
वैद्युतो मानसश्चैव सुप्रभश्च महामुने

śvetotha haritaścaiva jīmūto rohitastathā |
vaidyuto mānasaścaiva suprabhaśca mahāmune

शाल्मलेन समुद्रोसौ द्वीपेनेक्षुरसोदकः ।
विस्तारद्विगुणेनाथ सर्वतः संवृतः स्थितः

śālmalena samudrosau dvīpenekṣurasodakaḥ |
vistāradviguṇenātha sarvataḥ saṃvṛtaḥ sthitaḥ

तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः ।
वर्षाभिव्यञ्जका ये तु तथा सप्त च निम्नगाः

tatrāpi parvatāḥ sapta vijñeyā ratnayonayaḥ |
varṣābhivyañjakā ye tu tathā sapta ca nimnagāḥ

कुमुदश्चेन्नतश्चैव तृतीयश्च बलाहकः ।
द्रोणो यत्र महौषध्यः स चतुर्थो महीधरः

kumudaścennataścaiva tṛtīyaśca balāhakaḥ |
droṇo yatra mahauṣadhyaḥ sa caturtho mahīdharaḥ

कङ्कस्तुपञ्चमः षष्ठी महिषः सप्तमस्तथा ।
ककुद्मान्पर्वतवरः सरिन्नामानि मे शृणु

kaṅkastupañcamaḥ ṣaṣṭhī mahiṣaḥ saptamastathā |
kakudmānparvatavaraḥ sarinnāmāni me śṛṇu

योनितोयो वितृष्णा च चन्द्रा मुक्ता विमोचनी ।
निवृत्तिः सप्तमी तासां स्मृतास्ताः पापशान्तिदाः

yonitoyo vitṛṣṇā ca candrā muktā vimocanī |
nivṛttiḥ saptamī tāsāṃ smṛtāstāḥ pāpaśāntidāḥ

श्वेतञ्च हरितं चैव वैद्युतं मानसं तथा ।
जीमूतं रोहितं चैव सुप्रभं चापि शोभनम् ।
सप्तैतानि तु वर्षाणि चातुर्वर्ण्ययुतानि वै

śvetañca haritaṃ caiva vaidyutaṃ mānasaṃ tathā |
jīmūtaṃ rohitaṃ caiva suprabhaṃ cāpi śobhanam |
saptaitāni tu varṣāṇi cāturvarṇyayutāni vai

शाल्मले ये तु वर्णाश्च वसन्त्येते महामुने ।
कपिलाश्चारुणाः पीताः कृष्णाश्चैव पृथक्पृथक्

śālmale ye tu varṇāśca vasantyete mahāmune |
kapilāścāruṇāḥ pītāḥ kṛṣṇāścaiva pṛthakpṛthak

ब्रह्मणाः क्षत्रया वैश्याः शुद्राश्चैव यजन्तितम् ।
भगवन्तं समस्तस्य विष्णुमात्मानमव्ययम् ।
वायुभूतं मखश्रेष्ठैर्यज्वनो यज्ञसंस्थितिम्

brahmaṇāḥ kṣatrayā vaiśyāḥ śudrāścaiva yajantitam |
bhagavantaṃ samastasya viṣṇumātmānamavyayam |
vāyubhūtaṃ makhaśreṣṭhairyajvano yajñasaṃsthitim

देवानामत्र सान्नध्यमतीव सुमनोहरे ।
शाल्मलिः सुमहान्वृक्षो नाम्ना निर्वृतिकारकः

devānāmatra sānnadhyamatīva sumanohare |
śālmaliḥ sumahānvṛkṣo nāmnā nirvṛtikārakaḥ

एष द्वीपः समुद्रेण सुरोदेन समावृतः ।
विस्ताराच्छाल्मलस्यैव समेन तु समन्ततः

eṣa dvīpaḥ samudreṇa surodena samāvṛtaḥ |
vistārācchālmalasyaiva samena tu samantataḥ

सुरोदकः परिवृतः कुशद्वीपेन सर्वतः ।
शाल्मलस्य तु विस्तराद्द्विगुणेन समन्ततः

surodakaḥ parivṛtaḥ kuśadvīpena sarvataḥ |
śālmalasya tu vistarāddviguṇena samantataḥ

ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे सप्त पुत्राञ्छृणुष्व तान्

jyotiṣmataḥ kuśadvīpe sapta putrāñchṛṇuṣva tān

उद्भिदो वेणुमांश्चैव वेरथो लम्बनो धृतिः ।
प्रभाकरोतिकपिलस्तन्नामा वर्षपद्धतिः

udbhido veṇumāṃścaiva veratho lambano dhṛtiḥ |
prabhākarotikapilastannāmā varṣapaddhatiḥ

तस्मिन्वसन्ति मनुजाः सह दैते यदानवैः ।
तथैव देवगन्धर्वयक्षकिंपुरुषादयः

tasminvasanti manujāḥ saha daite yadānavaiḥ |
tathaiva devagandharvayakṣakiṃpuruṣādayaḥ

वर्णास्तत्रापि चत्वारो निजानुष्ठानतत्पराः ।
दमिनः शुष्मिणः स्नेहा मन्देहाश्च महामुने

varṇāstatrāpi catvāro nijānuṣṭhānatatparāḥ |
daminaḥ śuṣmiṇaḥ snehā mandehāśca mahāmune

ब्रह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चानुक्रमोदिताः

brahmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścānukramoditāḥ

यथोस्ककर्मकर्तृत्वात्स्वाधिकारोक्षयाय ते ।
तत्रैव तं कुशद्वीपे ब्रह्मरूपं जनार्दनम् ।
यजन्तः क्षपयन्त्युग्रमधिकारफलप्रदम्

yathoskakarmakartṛtvātsvādhikārokṣayāya te |
tatraiva taṃ kuśadvīpe brahmarūpaṃ janārdanam |
yajantaḥ kṣapayantyugramadhikāraphalapradam

विद्रुमो हेमशैलश्च द्यतिमान् पुष्पवांस्तथा ।
कुशशयो हरिश्चैव सप्तमो मन्दराचलः

vidrumo hemaśailaśca dyatimān puṣpavāṃstathā |
kuśaśayo hariścaiva saptamo mandarācalaḥ

वर्षाचलास्तु सप्तैते तत्र द्वीपे महामुने ।
नद्यश्च सप्त तासां तु शृणु नामान्यनुक्रमात्

varṣācalāstu saptaite tatra dvīpe mahāmune |
nadyaśca sapta tāsāṃ tu śṛṇu nāmānyanukramāt

धूतपापा शिवा चैव पवित्रा संमतिस्तथा ।
विद्युदम्भा मही चान्या सर्वपाप हरास्त्विमाः

dhūtapāpā śivā caiva pavitrā saṃmatistathā |
vidyudambhā mahī cānyā sarvapāpa harāstvimāḥ

अन्याः सहस्रशस्तत्र क्षुद्रनद्यस्तथाचलाः ।
कुशद्वीपे गुशस्तम्बः संज्ञया तस्य तत्स्मृतम्

anyāḥ sahasraśastatra kṣudranadyastathācalāḥ |
kuśadvīpe guśastambaḥ saṃjñayā tasya tatsmṛtam

तत्प्रमाणेन स द्वीपो घृतोदेन समावृतः ।
घृतोदश्च समुद्रो वै क्रौञ्चद्वीपेन संवृतः

tatpramāṇena sa dvīpo ghṛtodena samāvṛtaḥ |
ghṛtodaśca samudro vai krauñcadvīpena saṃvṛtaḥ

क्रौञ्चद्वीपो महाभाग श्रुयताञ्चापरो महान् ।
कुशद्वीपस्य विस्तारा द्द्विगुणो यस्य विस्तरः

krauñcadvīpo mahābhāga śruyatāñcāparo mahān |
kuśadvīpasya vistārā ddviguṇo yasya vistaraḥ

क्रौञ्चद्वीपे द्युतिमतः पुत्रास्तस्य महात्मनः ।
तन्नामानि च वर्षाणि तेषां चक्रे महीपतिः

krauñcadvīpe dyutimataḥ putrāstasya mahātmanaḥ |
tannāmāni ca varṣāṇi teṣāṃ cakre mahīpatiḥ

कुशलो मल्लगश्चोष्णः पीवरोथान्धकारकः ।
मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव सप्तैते तत्सुता मुने

kuśalo mallagaścoṣṇaḥ pīvarothāndhakārakaḥ |
muniśca dundubhiścaiva saptaite tatsutā mune

तत्रापि देवगन्धर्वसेविताः सुमनोहराः ।
वर्षाचला महाबुद्धे तेषां नामानि मे शृणु

tatrāpi devagandharvasevitāḥ sumanoharāḥ |
varṣācalā mahābuddhe teṣāṃ nāmāni me śṛṇu

क्रौञ्चश्च वामनश्चैव तृतीयश्चान्धकारकः ।
चतुर्थो रत्नशैलश्च स्वाहिनी हयसन्निभः

krauñcaśca vāmanaścaiva tṛtīyaścāndhakārakaḥ |
caturtho ratnaśailaśca svāhinī hayasannibhaḥ

दिवावृत्पञ्चमश्चात्र तथान्यः पुण्डरीकवान् ।
दुन्दुभिश्च महाशैलो द्विगुणास्त परस्परम् ।
द्वीपाद्वीपेषु ये शैला यथा द्वीपानि ते तथा

divāvṛtpañcamaścātra tathānyaḥ puṇḍarīkavān |
dundubhiśca mahāśailo dviguṇāsta parasparam |
dvīpādvīpeṣu ye śailā yathā dvīpāni te tathā

वर्षेष्वेतेषु रम्येषु तथा शैलवरेषु च ।
निवसंति निरातङ्काः सह देवगणैः प्रजाः

varṣeṣveteṣu ramyeṣu tathā śailavareṣu ca |
nivasaṃti nirātaṅkāḥ saha devagaṇaiḥ prajāḥ

पुष्कराः पुष्कला धन्यास्तिष्याख्याश्च महामुने ।
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शुद्राश्चानुक्रमोदिताः

puṣkarāḥ puṣkalā dhanyāstiṣyākhyāśca mahāmune |
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śudrāścānukramoditāḥ

नदीर्मैत्रेय ते तत्र याः पिबन्ति शृणुष्व ताः ।
सप्तप्रधानाः शतशस्तत्रान्याः क्षुद्रनिम्नगाः

nadīrmaitreya te tatra yāḥ pibanti śṛṇuṣva tāḥ |
saptapradhānāḥ śataśastatrānyāḥ kṣudranimnagāḥ

गौरी कुमुद्वती चैव सन्ध्या रात्रिर्मनोजवा ।
क्षान्तिश्च पुण्डरीका च सप्तैता वर्षनिम्नगाः

gaurī kumudvatī caiva sandhyā rātrirmanojavā |
kṣāntiśca puṇḍarīkā ca saptaitā varṣanimnagāḥ

तत्रापि विष्णुर्भगवान्पुष्काराद्यैर्जानार्दनः ।
यागौ रुद्रस्वरूपश्च इज्यते यज्ञसन्निधौ

tatrāpi viṣṇurbhagavānpuṣkārādyairjānārdanaḥ |
yāgau rudrasvarūpaśca ijyate yajñasannidhau

क्रौञ्चद्वीपः समुद्रेण दधिमण्डोदकेन च ।
आवृतः सर्वतः क्रौञ्च द्वीपतुल्येन मानतः

krauñcadvīpaḥ samudreṇa dadhimaṇḍodakena ca |
āvṛtaḥ sarvataḥ krauñca dvīpatulyena mānataḥ

दधिमण्डोदकश्चापि शाकद्वीपेन संवृतः ।
क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणेन महामुने

dadhimaṇḍodakaścāpi śākadvīpena saṃvṛtaḥ |
krauñcadvīpasya vistārāddviguṇena mahāmune

शाकद्वीपेश्वरस्यापि भव्यस्य मुमहात्मनः ।
सप्तैव तनयास्तषां ददौ वर्षाणि सप्त सः

śākadvīpeśvarasyāpi bhavyasya mumahātmanaḥ |
saptaiva tanayāstaṣāṃ dadau varṣāṇi sapta saḥ

जलदश्च कुमारश्च मुकुमारो मरीचकः ।
कुसुमोदश्च मौदाकिः सप्तमश्च महाद्रुमः

jaladaśca kumāraśca mukumāro marīcakaḥ |
kusumodaśca maudākiḥ saptamaśca mahādrumaḥ

तत्संज्ञान्येव तत्रापि सप्त वर्षाण्यनुक्रमात् ।
तत्रापि पर्वताः स्पत वर्षविच्छेदकारिणः

tatsaṃjñānyeva tatrāpi sapta varṣāṇyanukramāt |
tatrāpi parvatāḥ spata varṣavicchedakāriṇaḥ

पूर्वस्तत्रोदयगिरिर्जलाधारस्तथापरः ।
तथा रैवतकः श्यामस्तथैवास्तगिरिर्द्विज ।
आम्बिकेयस्तथा रम्यः केसरी पर्वतोत्तमः

pūrvastatrodayagirirjalādhārastathāparaḥ |
tathā raivatakaḥ śyāmastathaivāstagirirdvija |
āmbikeyastathā ramyaḥ kesarī parvatottamaḥ

शाकस्तत्र महावृक्षः सिद्धगन्धर्वसेवितः ।
यत्रत्यवातसंस्पार्शादाह्लादो जायते परः

śākastatra mahāvṛkṣaḥ siddhagandharvasevitaḥ |
yatratyavātasaṃspārśādāhlādo jāyate paraḥ

तत्र पुण्या जनपदाश्चातुर्वर्ण्यसमन्विताः ।
नद्यश्चात्र महापुण्याः सर्वपापभयापहाः

tatra puṇyā janapadāścāturvarṇyasamanvitāḥ |
nadyaścātra mahāpuṇyāḥ sarvapāpabhayāpahāḥ

सुकुमारी कुमारी च नलिनी धेनुका च या ।
इक्षुश्च वेणुका चैव गभस्ती सप्तमी तथा

sukumārī kumārī ca nalinī dhenukā ca yā |
ikṣuśca veṇukā caiva gabhastī saptamī tathā

अन्याश्च शतशस्तत्र क्षुद्रनद्यो महामुने ।
महीधरास्तथा सन्ति शतशोथ सहस्रशः

anyāśca śataśastatra kṣudranadyo mahāmune |
mahīdharāstathā santi śataśotha sahasraśaḥ

ताः पिबन्ति मुदायुक्ता जलदादिषु ये स्थिताः ।
वर्षषु ते जनपदाः स्वर्गादभ्येत्य मेदिनीम्

tāḥ pibanti mudāyuktā jaladādiṣu ye sthitāḥ |
varṣaṣu te janapadāḥ svargādabhyetya medinīm

धर्महानिर्न तेष्वस्ति न संघर्षः परस्परम् ।
मर्यादाव्युत्क्रमो नापि तेषु देशेषु सप्तसु

dharmahānirna teṣvasti na saṃgharṣaḥ parasparam |
maryādāvyutkramo nāpi teṣu deśeṣu saptasu

वङ्गाश्च मागधाश्चैव मानसा मन्दगास्तथा ।
वङ्गा ब्रह्मणभूयिष्ठा मागधाः क्षत्रियास्तथा ।
वैश्यास्तु मानसास्तेषां शूद्रस्तेषां तु मन्दगाः

vaṅgāśca māgadhāścaiva mānasā mandagāstathā |
vaṅgā brahmaṇabhūyiṣṭhā māgadhāḥ kṣatriyāstathā |
vaiśyāstu mānasāsteṣāṃ śūdrasteṣāṃ tu mandagāḥ

शाकद्वीपे तु तैर्विष्णुः सूर्यरूपधरो मुने ।
यथोक्तौरिज्यते सम्यक्कर्मभिर्नियतात्मभिः

śākadvīpe tu tairviṣṇuḥ sūryarūpadharo mune |
yathoktaurijyate samyakkarmabhirniyatātmabhiḥ

शाकद्वीपस्तु मैत्रेय क्षीरोदेन समावृतः ।
शाकद्वीपप्रमाणेन वलयेनेव वेष्टितः

śākadvīpastu maitreya kṣīrodena samāvṛtaḥ |
śākadvīpapramāṇena valayeneva veṣṭitaḥ

क्षीराब्धिः सर्वतो ब्रह्मन्पुष्कराख्येन वेष्टितः ।
द्वीपेन शाकद्वीपात्तु द्विगुणेन समन्ततः

kṣīrābdhiḥ sarvato brahmanpuṣkarākhyena veṣṭitaḥ |
dvīpena śākadvīpāttu dviguṇena samantataḥ

पुष्करे सवनस्यापि महावीरोऽभवत्सुतः ।
धातुकिश्च तयोस्तत्र द्वे वर्षे नामचिह्निते ।
महावीरं तथैवान्यद्धातुकीखण्डसंज्ञितम्

puṣkare savanasyāpi mahāvīro'bhavatsutaḥ |
dhātukiśca tayostatra dve varṣe nāmacihnite |
mahāvīraṃ tathaivānyaddhātukīkhaṇḍasaṃjñitam

एकश्चत्र महाभाग प्रख्यातो वर्षपर्वतः ।
मानासोत्तरसंज्ञो वै मध्यतो वलयाकृतिः

ekaścatra mahābhāga prakhyāto varṣaparvataḥ |
mānāsottarasaṃjño vai madhyato valayākṛtiḥ

योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः ।
तावदेव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः

yojanānāṃ sahasrāṇi ūrdhvaṃ pañcāśaducchritaḥ |
tāvadeva ca vistīrṇaḥ sarvataḥ parimaṇḍalaḥ

पुष्करद्वीपवलयं मध्येन विभजन्निव ।
स्थितोसौ तेन विछिन्नं जातं तद्वर्षकद्वयम्

puṣkaradvīpavalayaṃ madhyena vibhajanniva |
sthitosau tena vichinnaṃ jātaṃ tadvarṣakadvayam

वलयाकारमेकैकं तयोर्वर्षं तथा गिरिः

valayākāramekaikaṃ tayorvarṣaṃ tathā giriḥ

दशवर्षसहस्राणि तत्र जीवन्ति मानवाः ।
विरामया विशोकाश्च रागद्वेषादिवर्जिताः

daśavarṣasahasrāṇi tatra jīvanti mānavāḥ |
virāmayā viśokāśca rāgadveṣādivarjitāḥ

अधमोत्तमौ न तेष्वास्तां न वध्यवधकौ द्विज ।
नेर्ष्यासूया भयं द्वेषो दोषो लोभादिको न च

adhamottamau na teṣvāstāṃ na vadhyavadhakau dvija |
nerṣyāsūyā bhayaṃ dveṣo doṣo lobhādiko na ca

महापीतंबहिर्वर्षं धातकीखण्डमन्ततः ।
मानसोत्तरशौलस्य देवदैत्यादिसेवितम्

mahāpītaṃbahirvarṣaṃ dhātakīkhaṇḍamantataḥ |
mānasottaraśaulasya devadaityādisevitam

सत्यानृतेन तत्रास्तां द्वीपे पुष्करसंज्ञिते ।
न तत्र नद्यः शैला वा द्वीपे वर्षद्वयान्विते

satyānṛtena tatrāstāṃ dvīpe puṣkarasaṃjñite |
na tatra nadyaḥ śailā vā dvīpe varṣadvayānvite

तुल्यपेषास्तु मनुजा देवास्तत्रैकरूपिणः

tulyapeṣāstu manujā devāstatraikarūpiṇaḥ

वर्णाश्रमाचारहीनं धर्माचरणवर्जितम् ।
त्रयीवार्तादण्डनीतिशुश्रूषारहितञ्च यत्

varṇāśramācārahīnaṃ dharmācaraṇavarjitam |
trayīvārtādaṇḍanītiśuśrūṣārahitañca yat

वर्षद्वयं तु मैत्रेय भौमः स्वर्गोयमुत्तमः ।
सर्वर्तुसुखदः कालो जरारोगादिवर्जितः ।
धातकीखण्डसंज्ञेऽथ महावीरे च वै मुने

varṣadvayaṃ tu maitreya bhaumaḥ svargoyamuttamaḥ |
sarvartusukhadaḥ kālo jarārogādivarjitaḥ |
dhātakīkhaṇḍasaṃjñe'tha mahāvīre ca vai mune

न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे ब्रह्मणः स्थानमुत्तमम् ।
तस्मिन्नवसति ब्रह्मा पूज्यमानः सुरासुरैः

nyagrodhaḥ puṣkaradvīpe brahmaṇaḥ sthānamuttamam |
tasminnavasati brahmā pūjyamānaḥ surāsuraiḥ

स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवेष्टितः ।
समेन पुष्करस्यैव विस्तारान्मण्डलं तथा

svādūdakenodadhinā puṣkaraḥ pariveṣṭitaḥ |
samena puṣkarasyaiva vistārānmaṇḍalaṃ tathā

एवं द्वीपाः समुद्रैश्च सप्तसप्तभिरावृताः ।
द्वीपश्चैव समुद्रश्च समानो द्विगुणौ परौ

evaṃ dvīpāḥ samudraiśca saptasaptabhirāvṛtāḥ |
dvīpaścaiva samudraśca samāno dviguṇau parau

पयांसि सर्वदा सर्वसमुद्रेषु समानि वै ।
न्यूनातिरिक्तता तेषां कदाचिन्नैव जायते

payāṃsi sarvadā sarvasamudreṣu samāni vai |
nyūnātiriktatā teṣāṃ kadācinnaiva jāyate

स्थालीस्थमग्नीसंयोगादुद्रेकिसलिले यथ ।
तथेन्दुवृद्धौ सलिलमंभोधौ मुनिसत्तम

sthālīsthamagnīsaṃyogādudrekisalile yatha |
tathenduvṛddhau salilamaṃbhodhau munisattama

अन्यूनानतिरिक्ताश्च वर्धन्त्यापो ह्रसंति च ।
उदयास्तमनेष्विन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः

anyūnānatiriktāśca vardhantyāpo hrasaṃti ca |
udayāstamaneṣvindoḥ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ

दशोत्तराणि पञ्चैव ह्यङ्गुलानां शतानि वै ।
अपां वृद्धिक्षणो दृष्टौ सामुद्रीणां महामुने

daśottarāṇi pañcaiva hyaṅgulānāṃ śatāni vai |
apāṃ vṛddhikṣaṇo dṛṣṭau sāmudrīṇāṃ mahāmune

भोजनं पुष्करद्वीपे तत्र स्वयमुपस्थितम् ।
षड्रसं भुञ्जते विप्र प्रजाः सर्वाः सदैव हि

bhojanaṃ puṣkaradvīpe tatra svayamupasthitam |
ṣaḍrasaṃ bhuñjate vipra prajāḥ sarvāḥ sadaiva hi

स्वादूदकस्य परितो दृस्यते लोकसंस्थितिः ।
द्विगुणा काञ्चनी भूमिः सर्वजन्तुविवर्जिता

svādūdakasya parito dṛsyate lokasaṃsthitiḥ |
dviguṇā kāñcanī bhūmiḥ sarvajantuvivarjitā

लोकालोकस्ततः शैलो जोजनायुतविस्तृतः ।
उच्छ्रायेणापि तावन्ति सहस्राण्यचलो हि सः

lokālokastataḥ śailo jojanāyutavistṛtaḥ |
ucchrāyeṇāpi tāvanti sahasrāṇyacalo hi saḥ

ततस्तमः समावृत्य तं शौलं सर्वतः स्थितम् ।
तमश्चाण्डकटाहेन समन्तात्परिवेष्टितम्

tatastamaḥ samāvṛtya taṃ śaulaṃ sarvataḥ sthitam |
tamaścāṇḍakaṭāhena samantātpariveṣṭitam

पञ्चशत्कोटिविस्तारा सेयमुर्व महामुने ।
सहैवाण्डकटाहेन सद्वीपाब्धिमहीधरा

pañcaśatkoṭivistārā seyamurva mahāmune |
sahaivāṇḍakaṭāhena sadvīpābdhimahīdharā

सेयं धात्री विधात्री च सर्वभूतगुणाधिका ।
आधारभू आ सर्वेषां मैत्रेय जगतामिति

seyaṃ dhātrī vidhātrī ca sarvabhūtaguṇādhikā |
ādhārabhū ā sarveṣāṃ maitreya jagatāmiti