Sarga 91: Shri Rama Embraces the Victorious Lakshmana

रुधिरक्लिन्नगात्रस्तु लक्ष्मणः शुभलक्षणः ।
बभूव हृष्टस्तं हत्वा शत्रुजेतारमाहवे

rudhiraklinnagātrastu lakṣmaṇaḥ śubhalakṣaṇaḥ |
babhūva hṛṣṭastaṃ hatvā śatrujetāramāhave

ततः स जाम्बवन्तं च हनूमन्तं च वीर्यवान् ।
संनिपत्य महातेजास्तांश्च सर्वान् वनौकसः

tataḥ sa jāmbavantaṃ ca hanūmantaṃ ca vīryavān |
saṃnipatya mahātejāstāṃśca sarvān vanaukasaḥ

आजगाम ततः शीघ्रं यत्र सुग्रीवराघवौ ।
विभीषणमवष्टभ्य हनूमन्तं च लक्ष्मणः

ājagāma tataḥ śīghraṃ yatra sugrīvarāghavau |
vibhīṣaṇamavaṣṭabhya hanūmantaṃ ca lakṣmaṇaḥ

ततो राममभिक्रम्य सौमित्रिरभिवाद्य च ।
तस्थौ भ्रातृसमीपस्थः शक्रस्येन्द्रानुजो यथा

tato rāmamabhikramya saumitrirabhivādya ca |
tasthau bhrātṛsamīpasthaḥ śakrasyendrānujo yathā

निष्टनन्निव चागत्य राघवाय महात्मने ।
आचचक्षे तदा वीरो घोरमिन्द्रजितो वधम्

niṣṭananniva cāgatya rāghavāya mahātmane |
ācacakṣe tadā vīro ghoramindrajito vadham

रावणेस्तु शिरश्छिन्नं लक्ष्मणेन महात्मना ।
न्यवेदयत रामाय तदा हृष्टो विभीषणः

rāvaṇestu śiraśchinnaṃ lakṣmaṇena mahātmanā |
nyavedayata rāmāya tadā hṛṣṭo vibhīṣaṇaḥ

श्रुत्वैव तु महावीर्यो लक्ष्मणेनेन्द्रजिद्वधम् ।
प्रहर्षमतुलं लेभे वाक्यं चेदमुवाच ह

śrutvaiva tu mahāvīryo lakṣmaṇenendrajidvadham |
praharṣamatulaṃ lebhe vākyaṃ cedamuvāca ha

साधु लक्ष्मण तुष्टोऽस्मि कर्म चासुकरं कृतम् ।
रावणेर्हि विनाशेन जितमित्युपधारय

sādhu lakṣmaṇa tuṣṭo'smi karma cāsukaraṃ kṛtam |
rāvaṇerhi vināśena jitamityupadhāraya

स तं शिरस्युपाघ्राय लक्ष्मणं कीर्तिवर्धनम् ।
लज्जमानं बलात् स्नेहादङ्कमारोप्य वीर्यवान्

sa taṃ śirasyupāghrāya lakṣmaṇaṃ kīrtivardhanam |
lajjamānaṃ balāt snehādaṅkamāropya vīryavān

उपवेश्य तमुत्सङ्गे परिष्वज्यावपीडितम् ।
भ्रातरं लक्ष्मणं स्निग्धं पुनः पुनरुदैक्षत

upaveśya tamutsaṅge pariṣvajyāvapīḍitam |
bhrātaraṃ lakṣmaṇaṃ snigdhaṃ punaḥ punarudaikṣata

शल्यसम्पीडितं शस्तं निःश्वसन्तं तु लक्ष्मणम् ।
रामस्तु दुःखसंतप्तं तं तु निःश्वासपीडितम्

śalyasampīḍitaṃ śastaṃ niḥśvasantaṃ tu lakṣmaṇam |
rāmastu duḥkhasaṃtaptaṃ taṃ tu niḥśvāsapīḍitam

मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय भूयः संस्पृश्य च त्वरन् ।
उवाच लक्ष्मणं वाक्यमाश्वास्य पुरुषर्षभः

mūrdhni cainamupāghrāya bhūyaḥ saṃspṛśya ca tvaran |
uvāca lakṣmaṇaṃ vākyamāśvāsya puruṣarṣabhaḥ

कृतं परमकल्याणं कर्म दुष्करकर्मणा ।
अद्य मन्ये हते पुत्रे रावणं निहतं युधि

kṛtaṃ paramakalyāṇaṃ karma duṣkarakarmaṇā |
adya manye hate putre rāvaṇaṃ nihataṃ yudhi

अद्याहं विजयी शत्रौ हते तस्मिन् दुरात्मनि ।
रावणस्य नृशंसस्य दिष्ट्या वीर त्वया रणे

adyāhaṃ vijayī śatrau hate tasmin durātmani |
rāvaṇasya nṛśaṃsasya diṣṭyā vīra tvayā raṇe

छिन्नो हि दक्षिणो बाहुः स हि तस्य व्यपाश्रयः ।
विभीषणहनूमद्भ्यां कृतं कर्म महद् रणे

chinno hi dakṣiṇo bāhuḥ sa hi tasya vyapāśrayaḥ |
vibhīṣaṇahanūmadbhyāṃ kṛtaṃ karma mahad raṇe

अहोरात्रैस्त्रिभिर्वीरः कथंचिद् विनिपातितः ।
निरमित्रः कृतोऽस्म्यद्य निर्यास्यति हि रावणः

ahorātraistribhirvīraḥ kathaṃcid vinipātitaḥ |
niramitraḥ kṛto'smyadya niryāsyati hi rāvaṇaḥ

बलव्यूहेन महता निर्यास्यति हि रावणः ।
बलव्यूहेन महता श्रुत्वा पुत्रं निपातितम्

balavyūhena mahatā niryāsyati hi rāvaṇaḥ |
balavyūhena mahatā śrutvā putraṃ nipātitam

तं पुत्रवधसंतप्तं निर्यान्तं राक्षसाधिपम् ।
बलेनावृत्य महता निहनिष्यामि दुर्जयम्

taṃ putravadhasaṃtaptaṃ niryāntaṃ rākṣasādhipam |
balenāvṛtya mahatā nihaniṣyāmi durjayam

त्वया लक्ष्मण नाथेन सीता च पृथिवी च मे ।
न दुष्प्रापा हते तस्मिन् शक्रजेतरि चाहवे

tvayā lakṣmaṇa nāthena sītā ca pṛthivī ca me |
na duṣprāpā hate tasmin śakrajetari cāhave

स तं भ्रातरमाश्वास्य परिष्वज्य च राघवः ।
रामः सुषेणं मुदितः समाभाष्येदमब्रवीत्

sa taṃ bhrātaramāśvāsya pariṣvajya ca rāghavaḥ |
rāmaḥ suṣeṇaṃ muditaḥ samābhāṣyedamabravīt

विशल्योऽयं महाप्राज्ञ सौमित्रिर्मित्रवत्सलः ।
यथा भवति सुस्वस्थस्तथा त्वं समुपाचर

viśalyo'yaṃ mahāprājña saumitrirmitravatsalaḥ |
yathā bhavati susvasthastathā tvaṃ samupācara

विशल्यः क्रियतां क्षिप्रं सौमित्रिः सविभीषणः ।
ऋक्षवानरसैन्यानां शूराणां द्रुमयोधिनाम्

viśalyaḥ kriyatāṃ kṣipraṃ saumitriḥ savibhīṣaṇaḥ |
ṛkṣavānarasainyānāṃ śūrāṇāṃ drumayodhinām

ये चाप्यन्येऽत्र युध्यन्ति सशल्या व्रणिनस्तथा ।
तेऽपि सर्वे प्रयत्नेन क्रियन्ते सुखिनस्त्वया

ye cāpyanye'tra yudhyanti saśalyā vraṇinastathā |
te'pi sarve prayatnena kriyante sukhinastvayā

एवमुक्तः स रामेण महात्मा हरियूथपः ।
लक्ष्मणाय ददौ नस्तः सुषेणः परमौषधम्

evamuktaḥ sa rāmeṇa mahātmā hariyūthapaḥ |
lakṣmaṇāya dadau nastaḥ suṣeṇaḥ paramauṣadham

स तस्य गन्धमाघ्राय विशल्यः समपद्यत ।
तदा निर्वेदनश्चैव संरूढव्रण एव च

sa tasya gandhamāghrāya viśalyaḥ samapadyata |
tadā nirvedanaścaiva saṃrūḍhavraṇa eva ca

विभीषणमुखानां च सुहृदां राघवाज्ञया ।
सर्ववानरमुख्यानां चिकित्सामकरोत् तदा

vibhīṣaṇamukhānāṃ ca suhṛdāṃ rāghavājñayā |
sarvavānaramukhyānāṃ cikitsāmakarot tadā

ततः प्रकृतिमापन्नो हृतशल्यो गतक्लमः ।
सौमित्रिर्मुमुदे तत्र क्षणेन विगतज्वरः

tataḥ prakṛtimāpanno hṛtaśalyo gataklamaḥ |
saumitrirmumude tatra kṣaṇena vigatajvaraḥ

तदैव रामः प्लवगाधिपस्तथा
विभीषणश्चर्क्षपतिश्च वीर्यवान् ।
अवेक्ष्य सौमित्रिमरोगमुत्थितं
मुदा ससैन्याः सुचिरं जहर्षिरे

tadaiva rāmaḥ plavagādhipastathā
vibhīṣaṇaścarkṣapatiśca vīryavān |
avekṣya saumitrimarogamutthitaṃ
mudā sasainyāḥ suciraṃ jaharṣire

अपूजयत् कर्म स लक्ष्मणस्य
सुदुष्करं दाशरथिर्महात्मा ।
बभूव हृष्टो युधि वानरेन्द्रो
निशम्य तं शक्रजितं निपातितम्

apūjayat karma sa lakṣmaṇasya
suduṣkaraṃ dāśarathirmahātmā |
babhūva hṛṣṭo yudhi vānarendro
niśamya taṃ śakrajitaṃ nipātitam