Sarga 92: Suparshva Stops Ravana from Killing Sita

ततः पौलस्त्यसचिवाः श्रुत्वा चेन्द्रजितो वधम् ।
आचचक्षुरभिज्ञाय दशग्रीवाय सत्वराः

tataḥ paulastyasacivāḥ śrutvā cendrajito vadham |
ācacakṣurabhijñāya daśagrīvāya satvarāḥ

युद्धे हतो महाराज लक्ष्मणेन तवात्मजः ।
विभीषणसहायेन मिषतां नो महाद्युतिः

yuddhe hato mahārāja lakṣmaṇena tavātmajaḥ |
vibhīṣaṇasahāyena miṣatāṃ no mahādyutiḥ

शूरः शूरेण संगम्य संयुगेष्वपराजितः ।
लक्ष्मणेन हतः शूरः पुत्रस्ते विबुधेन्द्रजित्

śūraḥ śūreṇa saṃgamya saṃyugeṣvaparājitaḥ |
lakṣmaṇena hataḥ śūraḥ putraste vibudhendrajit

गतः स परमाँल्लोकान् शरैः संतर्प्य लक्ष्मणम् ।
स तं प्रतिभयं श्रुत्वा वधं पुत्रस्य दारुणम्

gataḥ sa paramām̐llokān śaraiḥ saṃtarpya lakṣmaṇam |
sa taṃ pratibhayaṃ śrutvā vadhaṃ putrasya dāruṇam

घोरमिन्द्रजितः संख्ये कश्मलं प्राविशन्महत् ।
उपलभ्य चिरात् संज्ञां राजा राक्षसपुंगवः

ghoramindrajitaḥ saṃkhye kaśmalaṃ prāviśanmahat |
upalabhya cirāt saṃjñāṃ rājā rākṣasapuṃgavaḥ

पुत्रशोकाकुलो दीनो विललापाकुलेन्द्रियः ।
हा राक्षसचमूमुख्य मम वत्स महाबल

putraśokākulo dīno vilalāpākulendriyaḥ |
hā rākṣasacamūmukhya mama vatsa mahābala

जित्वेन्द्रं कथमद्य त्वं लक्ष्मणस्य वशं गतः ।
ननु त्वमिषुभिः क्रुद्धो भिन्द्याः कालान्तकावपि

jitvendraṃ kathamadya tvaṃ lakṣmaṇasya vaśaṃ gataḥ |
nanu tvamiṣubhiḥ kruddho bhindyāḥ kālāntakāvapi

मन्दरस्यापि शृङ्गाणि किं पुनर्लक्ष्मणं युधि ।
अद्य वैवस्वतो राजा भूयो बहुमतो मम

mandarasyāpi śṛṅgāṇi kiṃ punarlakṣmaṇaṃ yudhi |
adya vaivasvato rājā bhūyo bahumato mama

येनाद्य त्वं महाबाहो संयुक्तः कालधर्मणा ।
एष पन्थाः सुयोधानां सर्वामरगणेष्वपि ।
यः कृते हन्यते भर्तुः स पुमान् स्वर्गमृच्छति

yenādya tvaṃ mahābāho saṃyuktaḥ kāladharmaṇā |
eṣa panthāḥ suyodhānāṃ sarvāmaragaṇeṣvapi |
yaḥ kṛte hanyate bhartuḥ sa pumān svargamṛcchati

अद्य देवगणाः सर्वे लोकपाला महर्षयः ।
हतमिन्द्रजितं श्रुत्वा सुखं स्वप्स्यन्ति निर्भयाः

adya devagaṇāḥ sarve lokapālā maharṣayaḥ |
hatamindrajitaṃ śrutvā sukhaṃ svapsyanti nirbhayāḥ

अद्य लोकास्त्रयः कृत्स्ना पृथिवी च सकानना ।
एकेनेन्द्रजिता हीना शून्येव प्रतिभाति मे

adya lokāstrayaḥ kṛtsnā pṛthivī ca sakānanā |
ekenendrajitā hīnā śūnyeva pratibhāti me

अद्य नैर्ऋतकन्यानां श्रोष्याम्यन्तःपुरे रवम् ।
करेणुसङ्घस्य यथा निनादं गिरिगह्वरे

adya nairṛtakanyānāṃ śroṣyāmyantaḥpure ravam |
kareṇusaṅghasya yathā ninādaṃ girigahvare

यौवराज्यं च लङ्कां च रक्षांसि च परंतप ।
मातरं मां च भार्याश्च क्व गतोऽसि विहाय नः

yauvarājyaṃ ca laṅkāṃ ca rakṣāṃsi ca paraṃtapa |
mātaraṃ māṃ ca bhāryāśca kva gato'si vihāya naḥ

मम नाम त्वया वीर गतस्य यमसादनम् ।
प्रेतकार्याणि कार्याणि विपरीते हि वर्तसे

mama nāma tvayā vīra gatasya yamasādanam |
pretakāryāṇi kāryāṇi viparīte hi vartase

स त्वं जीवति सुग्रीवे लक्ष्मणे च सराघवे ।
मम शल्यमनुद्धृत्य क्व गतोऽसि विहाय नः

sa tvaṃ jīvati sugrīve lakṣmaṇe ca sarāghave |
mama śalyamanuddhṛtya kva gato'si vihāya naḥ

एवमादिविलापार्तं रावणं राक्षसाधिपम् ।
आविवेश महान् कोपः पुत्रव्यसनसम्भवः

evamādivilāpārtaṃ rāvaṇaṃ rākṣasādhipam |
āviveśa mahān kopaḥ putravyasanasambhavaḥ

प्रकृत्या कोपनं ह्येनं पुत्रस्य पुनराधयः ।
दीप्तं संदीपयामासुर्घर्मेऽर्कमिव रश्मयः

prakṛtyā kopanaṃ hyenaṃ putrasya punarādhayaḥ |
dīptaṃ saṃdīpayāmāsurgharme'rkamiva raśmayaḥ

ललाटे भ्रुकुटीभिश्च संगताभिर्व्यरोचत ।
युगान्ते सह नक्रैस्तु महोर्मिभिरिवोदधिः

lalāṭe bhrukuṭībhiśca saṃgatābhirvyarocata |
yugānte saha nakraistu mahormibhirivodadhiḥ

कोपाद् विजृम्भमाणस्य वक्त्राद् व्यक्तमिव ज्वलन् ।
उत्पपात सधूमाग्निर्वृत्रस्य वदनादिव

kopād vijṛmbhamāṇasya vaktrād vyaktamiva jvalan |
utpapāta sadhūmāgnirvṛtrasya vadanādiva

स पुत्रवधसंतप्तः शूरः क्रोधवशं गतः ।
समीक्ष्य रावणो बुद्ध्या वैदेह्या रोचयद् वधम्

sa putravadhasaṃtaptaḥ śūraḥ krodhavaśaṃ gataḥ |
samīkṣya rāvaṇo buddhyā vaidehyā rocayad vadham

तस्य प्रकृत्या रक्ते च रक्ते क्रोधाग्निनापि च ।
रावणस्य महाघोरे दीप्ते नेत्रे बभूवतुः

tasya prakṛtyā rakte ca rakte krodhāgnināpi ca |
rāvaṇasya mahāghore dīpte netre babhūvatuḥ

घोरं प्रकृत्या रूपं तत् तस्य क्रोधाग्निमूर्च्छितम् ।
बभूव रूपं क्रुद्धस्य रुद्रस्येव दुरासदम्

ghoraṃ prakṛtyā rūpaṃ tat tasya krodhāgnimūrcchitam |
babhūva rūpaṃ kruddhasya rudrasyeva durāsadam

तस्य क्रुद्धस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः ।
दीपाभ्यामिव दीप्ताभ्यां सार्चिषः स्नेहबिन्दवः

tasya kruddhasya netrābhyāṃ prāpatannaśrubindavaḥ |
dīpābhyāmiva dīptābhyāṃ sārciṣaḥ snehabindavaḥ

दन्तान् विदशतस्तस्य श्रूयते दशनस्वनः ।
यन्त्रस्याकृष्यमाणस्य मथ्नतो दानवैरिव

dantān vidaśatastasya śrūyate daśanasvanaḥ |
yantrasyākṛṣyamāṇasya mathnato dānavairiva

कालाग्निरिव संक्रुद्धो यां यां दिशमवैक्षत ।
तस्यां तस्यां भयत्रस्ता राक्षसाः संविलिल्यिरे

kālāgniriva saṃkruddho yāṃ yāṃ diśamavaikṣata |
tasyāṃ tasyāṃ bhayatrastā rākṣasāḥ saṃvililyire

तमन्तकमिव क्रुद्धं चराचरचिखादिषुम् ।
वीक्षमाणं दिशः सर्वा राक्षसा नोपचक्रमुः

tamantakamiva kruddhaṃ carācaracikhādiṣum |
vīkṣamāṇaṃ diśaḥ sarvā rākṣasā nopacakramuḥ

ततः परमसंक्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः ।
अब्रवीद् रक्षसां मध्ये संस्तम्भयिषुराहवे

tataḥ paramasaṃkruddho rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
abravīd rakṣasāṃ madhye saṃstambhayiṣurāhave

मया वर्षसहस्राणि चरित्वा परमं तपः ।
तेषु तेष्ववकाशेषु स्वयंभूः परितोषितः

mayā varṣasahasrāṇi caritvā paramaṃ tapaḥ |
teṣu teṣvavakāśeṣu svayaṃbhūḥ paritoṣitaḥ

तस्यैव तपसो व्युष्ट्या प्रसादाच्च स्वयंभुवः ।
नासुरेभ्यो न देवेभ्यो भयं मम कदाचन

tasyaiva tapaso vyuṣṭyā prasādācca svayaṃbhuvaḥ |
nāsurebhyo na devebhyo bhayaṃ mama kadācana

कवचं ब्रह्मदत्तं मे यदादित्यसमप्रभम् ।
देवासुरविमर्देषु न च्छिन्नं वज्रमुष्टिभिः

kavacaṃ brahmadattaṃ me yadādityasamaprabham |
devāsuravimardeṣu na cchinnaṃ vajramuṣṭibhiḥ

तेन मामद्य संयुक्तं रथस्थमिह संयुगे ।
प्रतीयात् कोऽद्य मामाजौ साक्षादपि पुरंदरः

tena māmadya saṃyuktaṃ rathasthamiha saṃyuge |
pratīyāt ko'dya māmājau sākṣādapi puraṃdaraḥ

यत् तदाभिप्रसन्नेन सशरं कार्मुकं महत् ।
देवासुरविमर्देषु मम दत्तं स्वयंभुवा

yat tadābhiprasannena saśaraṃ kārmukaṃ mahat |
devāsuravimardeṣu mama dattaṃ svayaṃbhuvā

अद्य तूर्यशतैर्भीमं धनुरुत्थाप्यतां मम ।
रामलक्ष्मणयोरेव वधाय परमाहवे

adya tūryaśatairbhīmaṃ dhanurutthāpyatāṃ mama |
rāmalakṣmaṇayoreva vadhāya paramāhave

स पुत्रवधसंतप्तः क्रूरः क्रोधवशं गतः ।
समीक्ष्य रावणो बुद्ध्या सीतां हन्तुं व्यवस्यत

sa putravadhasaṃtaptaḥ krūraḥ krodhavaśaṃ gataḥ |
samīkṣya rāvaṇo buddhyā sītāṃ hantuṃ vyavasyata

प्रत्यवेक्ष्य तु ताम्राक्षः सुघोरो घोरदर्शनः ।
दीनो दीनस्वरान् सर्वांस्तानुवाच निशाचरान्

pratyavekṣya tu tāmrākṣaḥ sughoro ghoradarśanaḥ |
dīno dīnasvarān sarvāṃstānuvāca niśācarān

मायया मम वत्सेन वञ्चनार्थं वनौकसाम् ।
किंचिदेव हतं तत्र सीतेयमिति दर्शितम्

māyayā mama vatsena vañcanārthaṃ vanaukasām |
kiṃcideva hataṃ tatra sīteyamiti darśitam

तदिदं तथ्यमेवाहं करिष्ये प्रियमात्मनः ।
वैदेहीं नाशयिष्यामि क्षत्रबन्धुमनुव्रताम्

tadidaṃ tathyamevāhaṃ kariṣye priyamātmanaḥ |
vaidehīṃ nāśayiṣyāmi kṣatrabandhumanuvratām

इत्येवमुक्त्वा सचिवान् खड्गमाशु परामृशत् ।
उद्धृत्य गुणसम्पन्नं विमलाम्बरवर्चसम्

ityevamuktvā sacivān khaḍgamāśu parāmṛśat |
uddhṛtya guṇasampannaṃ vimalāmbaravarcasam

निष्पपात स वेगेन सभार्यः सचिवैर्वृतः ।
रावणः पुत्रशोकेन भृशमाकुलचेतनः

niṣpapāta sa vegena sabhāryaḥ sacivairvṛtaḥ |
rāvaṇaḥ putraśokena bhṛśamākulacetanaḥ

संक्रुद्धः खड्गमादाय सहसा यत्र मैथिली ।
व्रजन्तं राक्षसं प्रेक्ष्य सिंहनादं विचुक्रुशुः

saṃkruddhaḥ khaḍgamādāya sahasā yatra maithilī |
vrajantaṃ rākṣasaṃ prekṣya siṃhanādaṃ vicukruśuḥ

ऊचुश्चान्योन्यमालिङ्ग्य संक्रुद्धं प्रेक्ष्य राक्षसम् ।
अद्यैनं तावुभौ दृष्ट्वा भ्रातरौ प्रव्यथिष्यतः

ūcuścānyonyamāliṅgya saṃkruddhaṃ prekṣya rākṣasam |
adyainaṃ tāvubhau dṛṣṭvā bhrātarau pravyathiṣyataḥ

लोकपाला हि चत्वारः क्रुद्धेनानेन निर्जिताः ।
बहवः शत्रवश्चान्ये संयुगेष्वभिपातिताः

lokapālā hi catvāraḥ kruddhenānena nirjitāḥ |
bahavaḥ śatravaścānye saṃyugeṣvabhipātitāḥ

त्रिषु लोकेषु रत्नानि भुङ्क्ते आहृत्य रावणः ।
विक्रमे च बले चैव नास्त्यस्य सदृशो भुवि

triṣu lokeṣu ratnāni bhuṅkte āhṛtya rāvaṇaḥ |
vikrame ca bale caiva nāstyasya sadṛśo bhuvi

तेषां संजल्पमानानामशोकवनिकां गताम् ।
अभिदुद्राव वैदेहीं रावणः क्रोधमूर्च्छितः

teṣāṃ saṃjalpamānānāmaśokavanikāṃ gatām |
abhidudrāva vaidehīṃ rāvaṇaḥ krodhamūrcchitaḥ

वार्यमाणः सुसंक्रुद्धः सुहृद्भिर्हितबुद्धिभिः ।
अभ्यधावत संक्रुद्धः खे ग्रहो रोहिणीमिव

vāryamāṇaḥ susaṃkruddhaḥ suhṛdbhirhitabuddhibhiḥ |
abhyadhāvata saṃkruddhaḥ khe graho rohiṇīmiva

मैथिली रक्ष्यमाणा तु राक्षसीभिरनिन्दिता ।
ददर्श राक्षसं क्रुद्धं निस्त्रिंशवरधारिणम्

maithilī rakṣyamāṇā tu rākṣasībhiraninditā |
dadarśa rākṣasaṃ kruddhaṃ nistriṃśavaradhāriṇam

तं निशम्य सनिस्त्रिंशं व्यथिता जनकात्मजा ।
निवार्यमाणं बहुशः सुहृद्भिरनिवर्तिनम्

taṃ niśamya sanistriṃśaṃ vyathitā janakātmajā |
nivāryamāṇaṃ bahuśaḥ suhṛdbhiranivartinam

सीता दुःखसमाविष्टा विलपन्तीदमब्रवीत् ।
यथायं मामभिक्रुद्धः समभिद्रवति स्वयम्

sītā duḥkhasamāviṣṭā vilapantīdamabravīt |
yathāyaṃ māmabhikruddhaḥ samabhidravati svayam

वधिष्यति सनाथां मामनाथामिव दुर्मतिः ।
बहुशश्चोदयामास भर्तारं मामनुव्रताम्

vadhiṣyati sanāthāṃ māmanāthāmiva durmatiḥ |
bahuśaścodayāmāsa bhartāraṃ māmanuvratām

भार्या मम भवस्वेति प्रत्याख्यातो ध्रुवं मया ।
सोऽयं मामनुपस्थाने व्यक्तं नैराश्यमागतः

bhāryā mama bhavasveti pratyākhyāto dhruvaṃ mayā |
so'yaṃ māmanupasthāne vyaktaṃ nairāśyamāgataḥ

क्रोधमोहसमाविष्टो व्यक्तं मां हन्तुमुद्यतः ।
अथवा तौ नरव्याघ्रौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ

krodhamohasamāviṣṭo vyaktaṃ māṃ hantumudyataḥ |
athavā tau naravyāghrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau

मन्निमित्तमनार्येण समरेऽद्य निपातितौ ।
भैरवो हि महान् नादो राक्षसानां श्रुतो मया

mannimittamanāryeṇa samare'dya nipātitau |
bhairavo hi mahān nādo rākṣasānāṃ śruto mayā

बहूनामिह हृष्टानां तथा विक्रोशतां प्रियम् ।
अहो धिङ्मन्निमित्तोऽयं विनाशो राजपुत्रयोः

bahūnāmiha hṛṣṭānāṃ tathā vikrośatāṃ priyam |
aho dhiṅmannimitto'yaṃ vināśo rājaputrayoḥ

अथवा पुत्रशोकेन अहत्वा रामलक्ष्मणौ ।
विधमिष्यति मां रौद्रो राक्षसः पापनिश्चयः

athavā putraśokena ahatvā rāmalakṣmaṇau |
vidhamiṣyati māṃ raudro rākṣasaḥ pāpaniścayaḥ

हनूमतस्तु तद् वाक्यं न कृतं क्षुद्रया मया ।
यद्यहं तस्य पृष्ठेन तदायासमनिर्जिता

hanūmatastu tad vākyaṃ na kṛtaṃ kṣudrayā mayā |
yadyahaṃ tasya pṛṣṭhena tadāyāsamanirjitā

नाद्यैवमनुशोचेयं भर्तुरङ्कगता सती ।
मन्ये तु हृदयं तस्याः कौसल्यायाः फलिष्यति

nādyaivamanuśoceyaṃ bharturaṅkagatā satī |
manye tu hṛdayaṃ tasyāḥ kausalyāyāḥ phaliṣyati

एकपुत्रा यदा पुत्रं विनष्टं श्रोष्यते युधि ।
सा हि जन्म च बाल्यं च यौवनं च महात्मनः

ekaputrā yadā putraṃ vinaṣṭaṃ śroṣyate yudhi |
sā hi janma ca bālyaṃ ca yauvanaṃ ca mahātmanaḥ

धर्मकार्याणि रूपं च रुदती संस्मरिष्यति ।
निराशा निहते पुत्रे दत्त्वा श्राद्धमचेतना

dharmakāryāṇi rūpaṃ ca rudatī saṃsmariṣyati |
nirāśā nihate putre dattvā śrāddhamacetanā

अग्निमावेक्ष्यते नूनमपो वापि प्रवेक्ष्यति ।
धिगस्तु कुब्जामसतीं मन्थरां पापनिश्चयाम्

agnimāvekṣyate nūnamapo vāpi pravekṣyati |
dhigastu kubjāmasatīṃ mantharāṃ pāpaniścayām

यन्निमित्तमिमं शोकं कौसल्या प्रतिपत्स्यते ।
इत्येवं मैथिलीं दृष्ट्वा विलपन्तीं तपस्विनीम्

yannimittamimaṃ śokaṃ kausalyā pratipatsyate |
ityevaṃ maithilīṃ dṛṣṭvā vilapantīṃ tapasvinīm

रोहिणीमिव चन्द्रेण बिना ग्रहवशं गताम् ।
एतस्मिन्नन्तरे तस्य अमात्यः शीलवान् शुचिः

rohiṇīmiva candreṇa binā grahavaśaṃ gatām |
etasminnantare tasya amātyaḥ śīlavān śuciḥ

सुपार्श्वो नाम मेधावी रावणं रक्षसां वरम् ।
निवार्यमाणः सचिवैरिदं वचनमब्रवीत्

supārśvo nāma medhāvī rāvaṇaṃ rakṣasāṃ varam |
nivāryamāṇaḥ sacivairidaṃ vacanamabravīt

कथं नाम दशग्रीव साक्षाद्वैश्रवणानुज ।
हन्तुमिच्छसि वैदेहीं क्रोधाद् धर्ममपास्य च

kathaṃ nāma daśagrīva sākṣādvaiśravaṇānuja |
hantumicchasi vaidehīṃ krodhād dharmamapāsya ca

वेदविद्याव्रतस्नातः स्वकर्मनिरतस्तथा ।
स्त्रियः कस्माद् वधं वीर मन्यसे राक्षसेश्वर

vedavidyāvratasnātaḥ svakarmaniratastathā |
striyaḥ kasmād vadhaṃ vīra manyase rākṣaseśvara

मैथिलीं रूपसम्पन्नां प्रत्यवेक्षस्व पार्थिव ।
तस्मिन्नेव सहास्माभिराहवे क्रोधमुत्सृज

maithilīṃ rūpasampannāṃ pratyavekṣasva pārthiva |
tasminneva sahāsmābhirāhave krodhamutsṛja

अभ्युत्थानं त्वमद्यैव कृष्णपक्षचतुर्दशी ।
कृत्वा निर्याह्यमावास्यां विजयाय बलैर्वृतः

abhyutthānaṃ tvamadyaiva kṛṣṇapakṣacaturdaśī |
kṛtvā niryāhyamāvāsyāṃ vijayāya balairvṛtaḥ

शूरो धीमान् रथी खड्गी रथप्रवरमास्थितः ।
हत्वा दाशरथिं रामं भवान् प्राप्स्यति मैथिलीम्

śūro dhīmān rathī khaḍgī rathapravaramāsthitaḥ |
hatvā dāśarathiṃ rāmaṃ bhavān prāpsyati maithilīm

स तद् दुरात्मा सुहृदा निवेदितं
वचः सुधर्म्यं प्रतिगृह्य रावणः ।
गृहं जगामाथ ततश्च वीर्यवान्
पुनः सभां च प्रययौ सुहृद्वृतः

sa tad durātmā suhṛdā niveditaṃ
vacaḥ sudharmyaṃ pratigṛhya rāvaṇaḥ |
gṛhaṃ jagāmātha tataśca vīryavān
punaḥ sabhāṃ ca prayayau suhṛdvṛtaḥ