Sarga 88: Ila meets Budha

तां कथामिलसम्बद्धां रामेण समुदीरिताम् ।
लक्ष्मणो भरतश्चैव श्रुत्वा परमविस्मितौ

tāṃ kathāmilasambaddhāṃ rāmeṇa samudīritām |
lakṣmaṇo bharataścaiva śrutvā paramavismitau

तौ रामं प्राञ्जली भूत्वा तस्य राज्ञो महात्मनः ।
विस्तरं तस्य भावस्य तदा पप्रच्छतुः पुनः

tau rāmaṃ prāñjalī bhūtvā tasya rājño mahātmanaḥ |
vistaraṃ tasya bhāvasya tadā papracchatuḥ punaḥ

कथं स राजा स्त्रीभूतो वर्तयामास दुर्गतिः ।
पुरुषः स यदा भूतः कां वृत्तिं वर्तयत्यसौ

kathaṃ sa rājā strībhūto vartayāmāsa durgatiḥ |
puruṣaḥ sa yadā bhūtaḥ kāṃ vṛttiṃ vartayatyasau

तयोस्तद्भाषितं श्रुत्वा कौतूहलसमन्वितम् ।
कथयामास काकुत्स्थस्तस्य राज्ञो यथागतम्

tayostadbhāṣitaṃ śrutvā kautūhalasamanvitam |
kathayāmāsa kākutsthastasya rājño yathāgatam

तमेव प्रथमं मासं स्त्रीभूता लोकसुन्दरी ।
ताभिः परिवृता स्त्रीभिर्ये च पूर्वपदानुगाः

tameva prathamaṃ māsaṃ strībhūtā lokasundarī |
tābhiḥ parivṛtā strībhirye ca pūrvapadānugāḥ

तत्काननं विगाह्वाशु विजह्रे लोकसुन्दरी ।
द्रुमगुल्मलताकीर्णं पद्भ्यां पद्मदलेक्षणा

tatkānanaṃ vigāhvāśu vijahre lokasundarī |
drumagulmalatākīrṇaṃ padbhyāṃ padmadalekṣaṇā

वाहनानि च सर्वाणि सा त्यक्त्वा वै समन्ततः ।
पर्वताभोगविवरे तस्मिन्रेमे इला तदा

vāhanāni ca sarvāṇi sā tyaktvā vai samantataḥ |
parvatābhogavivare tasminreme ilā tadā

अथ तस्मिन्वनोद्देशे पर्वतस्याविदूरतः ।
सरः सुरुचिरप्रख्यं नानापक्षिगणैर्युतम्

atha tasminvanoddeśe parvatasyāvidūrataḥ |
saraḥ suruciraprakhyaṃ nānāpakṣigaṇairyutam

ददर्श सा त्विला तस्मिन्बुधं सोमसुतं तदा ।
ज्वलन्तं स्वेन वपुषा पूर्णसोममिवोदितम्

dadarśa sā tvilā tasminbudhaṃ somasutaṃ tadā |
jvalantaṃ svena vapuṣā pūrṇasomamivoditam

तपन्तं च तपस्तीव्रमम्भोमध्ये दुरासदम् ।
यशस्करं कामकरं कारुण्ये पर्यवस्थितम्

tapantaṃ ca tapastīvramambhomadhye durāsadam |
yaśaskaraṃ kāmakaraṃ kāruṇye paryavasthitam

सा तं जलाशयं सर्वं क्षोभयामास विस्मिता ।
सहगैः पूर्वपुरुषैः स्त्रीभूतै रघुनन्दन

sā taṃ jalāśayaṃ sarvaṃ kṣobhayāmāsa vismitā |
sahagaiḥ pūrvapuruṣaiḥ strībhūtai raghunandana

बुधस्तु तां समीक्ष्यैव कामबाणवशं गतः ।
नोपलेभे तदा ऽ ऽत्मानं सञ्चचाल तदा ऽ ऽम्भसि

budhastu tāṃ samīkṣyaiva kāmabāṇavaśaṃ gataḥ |
nopalebhe tadā ' 'tmānaṃ sañcacāla tadā ' 'mbhasi

इलां निरीक्षमाणस्तु त्रैलोक्याभ्यधिकां शुभाम् ।
चिन्तां समभ्यतिक्रामत् का न्वियं देवताधिका

ilāṃ nirīkṣamāṇastu trailokyābhyadhikāṃ śubhām |
cintāṃ samabhyatikrāmat kā nviyaṃ devatādhikā

न देवीषु न नागीषु नासुरीष्वप्सरःसु च ।
दृष्टपूर्वा मया काचिद्रूपेणानेन शोभिता

na devīṣu na nāgīṣu nāsurīṣvapsaraḥsu ca |
dṛṣṭapūrvā mayā kācidrūpeṇānena śobhitā

सदृशीयं मम भवेद्यदि नान्यपरिग्रहः ।
इति बुद्धिं समास्थाय जलात्कूलमुपागमत्

sadṛśīyaṃ mama bhavedyadi nānyaparigrahaḥ |
iti buddhiṃ samāsthāya jalātkūlamupāgamat

आश्रमं समुपागम्य ततस्ताः प्रमदोत्तमाः ।
शब्दापयत धर्मात्मा ताश्चैनं च ववन्दिरे

āśramaṃ samupāgamya tatastāḥ pramadottamāḥ |
śabdāpayata dharmātmā tāścainaṃ ca vavandire

स ताः पप्रच्छ धर्मात्मा कस्यैषा लोकसुन्दरी ।
किमर्थमागता चैव सर्वमाख्यात मा चिरम्

sa tāḥ papraccha dharmātmā kasyaiṣā lokasundarī |
kimarthamāgatā caiva sarvamākhyāta mā ciram

शुभं तु तस्य तद्वाक्यं मधुरं मधुराक्षरम् ।
श्रुत्वा स्त्रियश्च ताः सर्वा ऊचुर्मधुरया गिरा

śubhaṃ tu tasya tadvākyaṃ madhuraṃ madhurākṣaram |
śrutvā striyaśca tāḥ sarvā ūcurmadhurayā girā

अस्माकमेषा सुश्रोणी प्रभुत्वे वर्तते सदा ।
अपतिः काननान्तेषु सहास्माभिश्चरत्यसौ

asmākameṣā suśroṇī prabhutve vartate sadā |
apatiḥ kānanānteṣu sahāsmābhiścaratyasau

तद्वाक्यमव्यक्तपदं तासां स्त्रीणां निशम्य च ।
विद्यामावर्तनीं पुण्यामावर्तयत स द्विजः

tadvākyamavyaktapadaṃ tāsāṃ strīṇāṃ niśamya ca |
vidyāmāvartanīṃ puṇyāmāvartayata sa dvijaḥ

सो ऽर्थं विदित्वा सकलं तस्य राज्ञो यथागतम् ।
सर्वा एव स्त्रियस्ताश्च बभाषे मुनिपुङ्गवः

so 'rthaṃ viditvā sakalaṃ tasya rājño yathāgatam |
sarvā eva striyastāśca babhāṣe munipuṅgavaḥ

अत्र किम्पुरुषीर्भूत्वा शैलरोधसि वत्स्यथ ।
आवासस्तु गिरावस्मिञ्छीघ्रमेव विधीयताम्

atra kimpuruṣīrbhūtvā śailarodhasi vatsyatha |
āvāsastu girāvasmiñchīghrameva vidhīyatām

मूलपत्रफलैः सर्वा वर्तयिष्यथ नित्यदा ।
स्त्रियः किम्पुरुषान्नाम भर्तऽन्समुपलप्स्यथ

mūlapatraphalaiḥ sarvā vartayiṣyatha nityadā |
striyaḥ kimpuruṣānnāma bharta'nsamupalapsyatha

ताः श्रुत्वा सोमपुत्रस्य वाचं किम्पुरुषीकृताः ।
उपासाञ्चक्रिरे शैलं वध्वस्ता बहुलास्तदा

tāḥ śrutvā somaputrasya vācaṃ kimpuruṣīkṛtāḥ |
upāsāñcakrire śailaṃ vadhvastā bahulāstadā