Sarga 87: King Ila becomes a woman

तच्छ्रुत्वा लक्ष्मणेनोक्तं वाक्यं वाक्यविशारदः ।
प्रत्युवाच महातेजाः प्रहसन्राघवो वचः

tacchrutvā lakṣmaṇenoktaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ |
pratyuvāca mahātejāḥ prahasanrāghavo vacaḥ

एवमेव नरश्रेष्ठ यथा वदसि लक्ष्मण ।
वृत्रघातमशेषेण वाजिमेधफलं च यत्

evameva naraśreṣṭha yathā vadasi lakṣmaṇa |
vṛtraghātamaśeṣeṇa vājimedhaphalaṃ ca yat

श्रूयते हि पुरा सौम्य कर्दमस्य प्रजापतेः ।
पुत्रो बाह्लीश्वरः श्रीमानिलो नाम महाशयाः

śrūyate hi purā saumya kardamasya prajāpateḥ |
putro bāhlīśvaraḥ śrīmānilo nāma mahāśayāḥ

स राजा पृथिवीं सर्वां वशे कृत्वा सुधार्मिकः ।
राज्यं चैव नरव्याघ्र पुत्रवत्पर्यपालयत्

sa rājā pṛthivīṃ sarvāṃ vaśe kṛtvā sudhārmikaḥ |
rājyaṃ caiva naravyāghra putravatparyapālayat

सुरैश्च परमोदारैर्दैतेयैश्च महाधनैः ।
नागराक्षसगन्धर्वैर्यक्षैश्च सुमहात्मभिः

suraiśca paramodārairdaiteyaiśca mahādhanaiḥ |
nāgarākṣasagandharvairyakṣaiśca sumahātmabhiḥ

पूज्यते नित्यशः सौम्य भयार्तै रघुनन्दन ।
अबिभ्यंश्च त्रयो लोकाः सरोषस्य महात्मनः

pūjyate nityaśaḥ saumya bhayārtai raghunandana |
abibhyaṃśca trayo lokāḥ saroṣasya mahātmanaḥ

स राजा तादृशो ह्यासीद्धर्मे वीर्ये च निष्ठितः ।
बुद्ध्या च परमोदारो बाह्लीकेशो महायशाः

sa rājā tādṛśo hyāsīddharme vīrye ca niṣṭhitaḥ |
buddhyā ca paramodāro bāhlīkeśo mahāyaśāḥ

स प्रचक्रे महाबाहुर्मृगयां रुचिरे वने ।
चैत्रे मनोरमे मासि सभृत्यबलवाहनः

sa pracakre mahābāhurmṛgayāṃ rucire vane |
caitre manorame māsi sabhṛtyabalavāhanaḥ

प्रजघ्ने च नृपो ऽरण्ये मृगाञ्छतसहस्रशः ।
हत्वैव तृप्तिर्नाभूच्च राज्ञस्तस्य महात्मनः

prajaghne ca nṛpo 'raṇye mṛgāñchatasahasraśaḥ |
hatvaiva tṛptirnābhūcca rājñastasya mahātmanaḥ

नानामृगाणामयुतं वध्यमानं महात्मना ।
यत्र जातो माहासेनस्तं देशमुपचक्रमे

nānāmṛgāṇāmayutaṃ vadhyamānaṃ mahātmanā |
yatra jāto māhāsenastaṃ deśamupacakrame

तस्मिन्प्रदेशे देवेश शैलराजसुतां हरः ।
रमयामास दुर्धर्षः सर्वैरनुचरैः सह

tasminpradeśe deveśa śailarājasutāṃ haraḥ |
ramayāmāsa durdharṣaḥ sarvairanucaraiḥ saha

कृत्वा स्त्रीरूपमात्मानमुमेशो गोपतिध्वजः ।
देव्याः प्रियचिकीर्षुः संस्तस्मिन्पर्वतनिर्झरे

kṛtvā strīrūpamātmānamumeśo gopatidhvajaḥ |
devyāḥ priyacikīrṣuḥ saṃstasminparvatanirjhare

ये तु तत्र वनोद्देशे सत्त्वाः पुरुषवादिनः ।
वृक्षाः पुरुषनामानस्ते ऽभवन् स्त्रीजनास्तदा

ye tu tatra vanoddeśe sattvāḥ puruṣavādinaḥ |
vṛkṣāḥ puruṣanāmānaste 'bhavan strījanāstadā

यच्च किञ्चन तत्सर्वं नारीसञ्ज्ञं बभूव ह ।
एतस्मिन्नन्तरे राजा स इलः कर्दमात्मजः ।
निघ्नन्मृगसहस्राणि तं देशमुपचक्रमे

yacca kiñcana tatsarvaṃ nārīsañjñaṃ babhūva ha |
etasminnantare rājā sa ilaḥ kardamātmajaḥ |
nighnanmṛgasahasrāṇi taṃ deśamupacakrame

स दृष्ट्वा स्त्रीकृतं सर्वं सव्यालमृगपक्षकम् ।
आत्मनं स्त्रीकृतं चैव सानुगं रघुनन्दन

sa dṛṣṭvā strīkṛtaṃ sarvaṃ savyālamṛgapakṣakam |
ātmanaṃ strīkṛtaṃ caiva sānugaṃ raghunandana

तस्य दुःखं महच्चासीद्दृष्ट्वा ऽ ऽत्मानं तथागतम् ।
उमापतेश्च तत्कर्म ज्ञात्वा त्रासमुपागमत्

tasya duḥkhaṃ mahaccāsīddṛṣṭvā ' 'tmānaṃ tathāgatam |
umāpateśca tatkarma jñātvā trāsamupāgamat

ततो देवं महात्मानं शितिकण्ठं कपर्दिनम् ।
जगाम शरणं राजा सभृत्यबलवाहनः

tato devaṃ mahātmānaṃ śitikaṇṭhaṃ kapardinam |
jagāma śaraṇaṃ rājā sabhṛtyabalavāhanaḥ

ततः प्रहस्य वरदः सह देव्या महेश्वरः ।
प्रजापतिसुतं वाक्यमुवाच वरदः स्वयम्

tataḥ prahasya varadaḥ saha devyā maheśvaraḥ |
prajāpatisutaṃ vākyamuvāca varadaḥ svayam

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजर्षे कार्दमेय महाबल ।
पुरुषत्वमृते सौम्य वरं वरय सुव्रत

uttiṣṭhottiṣṭha rājarṣe kārdameya mahābala |
puruṣatvamṛte saumya varaṃ varaya suvrata

ततः स राजा दुःखार्तः प्रत्याख्यातो महात्मना ।
न च जग्राह स्त्रीभूतो वरमन्यं सुरोत्तमात्

tataḥ sa rājā duḥkhārtaḥ pratyākhyāto mahātmanā |
na ca jagrāha strībhūto varamanyaṃ surottamāt

ततः शोकेन महता शैलराजसुतां नृपः ।
प्रणिपत्य ह्युमां देवीं सर्वेणैवान्तरात्मना

tataḥ śokena mahatā śailarājasutāṃ nṛpaḥ |
praṇipatya hyumāṃ devīṃ sarveṇaivāntarātmanā

ईशे वराणां वरदे लोकानामसि भामिनी ।
अमोघदर्शने देवी भज सौम्येन चक्षुषा

īśe varāṇāṃ varade lokānāmasi bhāminī |
amoghadarśane devī bhaja saumyena cakṣuṣā

हृद्गतं तस्य राजर्षेर्विज्ञाय हरसन्निधौ ।
प्रत्युवाच शुभं वाक्यं देवी रुद्रस्य संमता

hṛdgataṃ tasya rājarṣervijñāya harasannidhau |
pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ devī rudrasya saṃmatā

अर्धस्य देवो वरदो वरार्धस्य तव ह्यहम् ।
तस्मादर्धं गृहाण त्वं स्त्रीपुंसोर्यावदिच्छसि

ardhasya devo varado varārdhasya tava hyaham |
tasmādardhaṃ gṛhāṇa tvaṃ strīpuṃsoryāvadicchasi

तदद्भुततरं श्रुत्वा देव्या वरमनुत्तमम् ।
सम्प्रहृष्टमना भूत्वा राजा वाक्यमथाब्रवीत्

tadadbhutataraṃ śrutvā devyā varamanuttamam |
samprahṛṣṭamanā bhūtvā rājā vākyamathābravīt

यदि देवि प्रसन्ना मे रूपेणाप्रतिमा भुवि ।
मासं स्त्रीत्वमुपासित्वा मासं स्यां पुरुषः पुनः

yadi devi prasannā me rūpeṇāpratimā bhuvi |
māsaṃ strītvamupāsitvā māsaṃ syāṃ puruṣaḥ punaḥ

ईप्सितं तस्य विज्ञाय देवी सुरुचिरानना ।
प्रत्युवाच शुभं वाक्यमेवमेव भविष्यति

īpsitaṃ tasya vijñāya devī surucirānanā |
pratyuvāca śubhaṃ vākyamevameva bhaviṣyati

राजन्पुरुषभूतस्त्वं स्त्रीभावं न स्मरिष्यसि ।
स्त्रीभूतश्च परं मासं न स्मरिष्यसि पौरुषम्

rājanpuruṣabhūtastvaṃ strībhāvaṃ na smariṣyasi |
strībhūtaśca paraṃ māsaṃ na smariṣyasi pauruṣam

एवं स राजा पुरुषो मासं भूत्वाथ कार्दमिः ।
त्रैलोक्यसुन्दरी नारी मासमेकमिला ऽभवत्

evaṃ sa rājā puruṣo māsaṃ bhūtvātha kārdamiḥ |
trailokyasundarī nārī māsamekamilā 'bhavat