Sarga 89: Ila, Budha and the birth of Pururava

श्रुत्वा किम्पुरुषोत्पत्तिं लक्ष्मणो भरतस्तदा ।
आश्चर्यमिति चाब्रूतामुभौ रामं जनेश्वरम्

śrutvā kimpuruṣotpattiṃ lakṣmaṇo bharatastadā |
āścaryamiti cābrūtāmubhau rāmaṃ janeśvaram

अथ रामः कथामेतां भूय एव महायशाः ।
कथयामास धर्मात्मा प्रजापतिसुतस्य वै

atha rāmaḥ kathāmetāṃ bhūya eva mahāyaśāḥ |
kathayāmāsa dharmātmā prajāpatisutasya vai

सर्वास्ता विद्रुता दृष्ट्वा किन्नरीर्ऋषिसत्तमः ।
उवाच रूपसम्पन्नां तां स्त्रियं प्रहसन्निव

sarvāstā vidrutā dṛṣṭvā kinnarīrṛṣisattamaḥ |
uvāca rūpasampannāṃ tāṃ striyaṃ prahasanniva

सोमस्याहं सुदयितः सुतः सुरुचिरानने ।
भजस्व मां वरारोहे भक्त्या स्निग्धेन चक्षुषा

somasyāhaṃ sudayitaḥ sutaḥ surucirānane |
bhajasva māṃ varārohe bhaktyā snigdhena cakṣuṣā

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शून्ये स्वजनवर्जिते ।
इला सुरुचिरप्रख्यं प्रत्युवाच महाग्रहम्

tasya tadvacanaṃ śrutvā śūnye svajanavarjite |
ilā suruciraprakhyaṃ pratyuvāca mahāgraham

अहं कामचरी सौम्य तवास्मि वशवर्तिनी ।
प्रशाधि मां सोमसुत यथेच्छसि तथा कुरु

ahaṃ kāmacarī saumya tavāsmi vaśavartinī |
praśādhi māṃ somasuta yathecchasi tathā kuru

तस्यास्तदद्भुतप्रख्यं श्रुत्वा हर्षमुपागतः ।
स वै कामी सह तया रेमे चन्द्रमसः सुतः

tasyāstadadbhutaprakhyaṃ śrutvā harṣamupāgataḥ |
sa vai kāmī saha tayā reme candramasaḥ sutaḥ

बुधस्य माधवो मासस्तामिलां रुचिराननाम् ।
गतो रमयतो ऽत्यर्थं क्षणवत्तस्य कामिनः

budhasya mādhavo māsastāmilāṃ rucirānanām |
gato ramayato 'tyarthaṃ kṣaṇavattasya kāminaḥ

अथ मासे तु सम्पूर्णे पूर्णेन्दुसदृशाननः ।
प्रजापतिसुतः श्रीमाञ्छयने प्रत्यबुध्यत

atha māse tu sampūrṇe pūrṇendusadṛśānanaḥ |
prajāpatisutaḥ śrīmāñchayane pratyabudhyata

सो ऽपश्यत्सोमजं तत्र तपन्तं सलिलाशये ।
ऊर्ध्वबाहुं निरालम्बं तं राजा प्रत्यभाषत

so 'paśyatsomajaṃ tatra tapantaṃ salilāśaye |
ūrdhvabāhuṃ nirālambaṃ taṃ rājā pratyabhāṣata

भगवन्पर्वतं दुर्गं प्रविष्टो ऽस्मि सहानुगः ।
न च पश्यामि तत्सैन्यं क्व नु ते मामका गताः

bhagavanparvataṃ durgaṃ praviṣṭo 'smi sahānugaḥ |
na ca paśyāmi tatsainyaṃ kva nu te māmakā gatāḥ

तच्छ्रुत्वा तस्य राजर्षेर्नष्टसञ्ज्ञस्य भाषितम् ।
प्रत्युवाच शुभं वाक्यं सान्त्वयन्परया गिरा

tacchrutvā tasya rājarṣernaṣṭasañjñasya bhāṣitam |
pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ sāntvayanparayā girā

अश्मवर्षेण महता भृत्यास्ते विनिपातिताः ।
त्वं चाश्रमपदे सुप्तो वातवर्षभयार्दितः

aśmavarṣeṇa mahatā bhṛtyāste vinipātitāḥ |
tvaṃ cāśramapade supto vātavarṣabhayārditaḥ

समाश्वसिहि भद्रं ते निर्भयो विगतज्वरः ।
फलमूलाशनो वीर निवसेह यथासुखम्

samāśvasihi bhadraṃ te nirbhayo vigatajvaraḥ |
phalamūlāśano vīra nivaseha yathāsukham

स राजा तेन वाक्येन प्रत्याश्वस्तो महामतिः ।
प्रत्युवाच ततो वाक्यं दीनो भृत्यक्षयाद् भृशम्

sa rājā tena vākyena pratyāśvasto mahāmatiḥ |
pratyuvāca tato vākyaṃ dīno bhṛtyakṣayād bhṛśam

त्यक्ष्याम्यहं स्वकं राज्यं नाहं भृत्यैर्विनाकृतः ।
वर्तयेयं क्षणं ब्रह्मन्समनुज्ञातुमर्हसि

tyakṣyāmyahaṃ svakaṃ rājyaṃ nāhaṃ bhṛtyairvinākṛtaḥ |
vartayeyaṃ kṣaṇaṃ brahmansamanujñātumarhasi

सुतो धर्मपरो ब्रह्मञ्ज्येष्ठो मम महायशाः ।
शशबिन्दुरिति ख्यातः स मे राज्यं प्रपत्स्यते

suto dharmaparo brahmañjyeṣṭho mama mahāyaśāḥ |
śaśabinduriti khyātaḥ sa me rājyaṃ prapatsyate

न हि शक्ष्याम्यहं हित्वा भृत्यदारान्सुखान्वितान् ।
प्रतिवक्तुं महातेजः किञ्चिदप्यशुभं वचः

na hi śakṣyāmyahaṃ hitvā bhṛtyadārānsukhānvitān |
prativaktuṃ mahātejaḥ kiñcidapyaśubhaṃ vacaḥ

तथा ब्रुवति राजेन्द्रे बुधः परममद्भुतम् ।
सान्त्वपूर्वमथोवाच वासस्त इह रोचताम्

tathā bruvati rājendre budhaḥ paramamadbhutam |
sāntvapūrvamathovāca vāsasta iha rocatām

न सन्तापस्त्वया कार्यः कार्दमेय महाबल ।
संवत्सरोषितस्येह कारयिष्यामि ते हितम्

na santāpastvayā kāryaḥ kārdameya mahābala |
saṃvatsaroṣitasyeha kārayiṣyāmi te hitam

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा बुधस्याक्लिष्टकर्मणः ।
वासाय विदधे बुद्धिं यदुक्तं ब्रह्मवादिना

tasya tadvacanaṃ śrutvā budhasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
vāsāya vidadhe buddhiṃ yaduktaṃ brahmavādinā

मासं स स्त्री तदा भूत्वा रमयत्यनिशं शुदा ।
मासं पुरुषभावेन धर्मबुद्धिं चकार सः

māsaṃ sa strī tadā bhūtvā ramayatyaniśaṃ śudā |
māsaṃ puruṣabhāvena dharmabuddhiṃ cakāra saḥ

ततः सा नवमे मासि इला सोमसुतात्सुतम् ।
जनयामास सुश्रोणी पुरूरवसमूर्जितम्

tataḥ sā navame māsi ilā somasutātsutam |
janayāmāsa suśroṇī purūravasamūrjitam

जातमात्रं तु सुश्रोणी पितुर्हस्ते न्यवेशयत् ।
बुधस्य समवर्णभमिला पुत्रं महाबलम्

jātamātraṃ tu suśroṇī piturhaste nyaveśayat |
budhasya samavarṇabhamilā putraṃ mahābalam

बुधस्तु पुरुषीभूतं स वै संवत्सरान्तरम् ।
कथाभी रमयामास धर्मयुक्ताभिरात्मवान्

budhastu puruṣībhūtaṃ sa vai saṃvatsarāntaram |
kathābhī ramayāmāsa dharmayuktābhirātmavān