Sarga 71: Shatrughna hears the Ramayana sung

ततो द्वादशमे वर्षे शत्रघ्नो रामपालिताम् ।
अयोध्यां चकमे गन्तुमल्पभृत्यबलानुगः

tato dvādaśame varṣe śatraghno rāmapālitām |
ayodhyāṃ cakame gantumalpabhṛtyabalānugaḥ

ततो मन्त्रिपुरोगांश्च बलमुख्यान्निवर्त्य च ।
जगाम हयमुख्यैश्च रथानां च शतेन सः

tato mantripurogāṃśca balamukhyānnivartya ca |
jagāma hayamukhyaiśca rathānāṃ ca śatena saḥ

स गत्वा गणितान्वासान्सप्ताष्टौ रघुनन्दनः ।
वाल्मीक्याश्रममागत्य वासं चक्रे महायशाः

sa gatvā gaṇitānvāsānsaptāṣṭau raghunandanaḥ |
vālmīkyāśramamāgatya vāsaṃ cakre mahāyaśāḥ

सो ऽभिवाद्य ततः पादौ वाल्मीकेः पुरुषर्षभः ।
पाद्यमर्ध्यं तथातिथ्यं जग्राह मुनिहस्ततः

so 'bhivādya tataḥ pādau vālmīkeḥ puruṣarṣabhaḥ |
pādyamardhyaṃ tathātithyaṃ jagrāha munihastataḥ

बहुरूपाः सुमधुराः कथास्तत्र सहस्रशः ।
कथयामास स मुनिः शत्रुघ्नाय महात्मने

bahurūpāḥ sumadhurāḥ kathāstatra sahasraśaḥ |
kathayāmāsa sa muniḥ śatrughnāya mahātmane

उवाच च मुनिर्वाक्यं लवणस्य वधाश्रितम् ।
सुदुष्करं कृतं कर्म लवणं निघ्नता त्वया

uvāca ca munirvākyaṃ lavaṇasya vadhāśritam |
suduṣkaraṃ kṛtaṃ karma lavaṇaṃ nighnatā tvayā

बहवः पार्थिवाः सौम्य हताः सबलवाहनाः ।
लवणेन महाबाहो युध्यमाना महाबलाः

bahavaḥ pārthivāḥ saumya hatāḥ sabalavāhanāḥ |
lavaṇena mahābāho yudhyamānā mahābalāḥ

स त्वया निहतः पापो लीलया पुरुषर्षभ ।
जगतश्च भयं तत्र प्रशान्तं तव तेजसा

sa tvayā nihataḥ pāpo līlayā puruṣarṣabha |
jagataśca bhayaṃ tatra praśāntaṃ tava tejasā

रावणस्य वधो घोरो यत्नेन महता कृतः ।
इदं तु सुमहत्कर्म त्वया कृतमयत्नतः

rāvaṇasya vadho ghoro yatnena mahatā kṛtaḥ |
idaṃ tu sumahatkarma tvayā kṛtamayatnataḥ

प्रीतिश्चास्मिन्परा जाता देवानां लवणे हते ।
भूतानां चैव सर्वेषां जगतश्च प्रियं कृतम्

prītiścāsminparā jātā devānāṃ lavaṇe hate |
bhūtānāṃ caiva sarveṣāṃ jagataśca priyaṃ kṛtam

तच्च युद्धं मया दृष्टं यथावत्पुरुषर्षभ ।
सभायां वासवस्याथ उपविष्टेन राघव

tacca yuddhaṃ mayā dṛṣṭaṃ yathāvatpuruṣarṣabha |
sabhāyāṃ vāsavasyātha upaviṣṭena rāghava

ममापि परमा प्रीतिर्हृदि शत्रुघ्न वर्तते ।
उपाघ्रास्यामि ते मूर्ध्नि स्नेहस्यैषा परा गतिः

mamāpi paramā prītirhṛdi śatrughna vartate |
upāghrāsyāmi te mūrdhni snehasyaiṣā parā gatiḥ

इत्युक्त्वा मूर्ध्नि शत्रुघ्नमुपाघ्राय महामुनिः ।
आतिथ्यमकरोत्तस्य ये च तस्य पदानुगाः

ityuktvā mūrdhni śatrughnamupāghrāya mahāmuniḥ |
ātithyamakarottasya ye ca tasya padānugāḥ

स भुक्तवान्नरश्रेष्ठो गीतमाधुर्यमुत्तमम् ।
शुश्राव रामचरितं तस्मिन्काले यथाकृमम्

sa bhuktavānnaraśreṣṭho gītamādhuryamuttamam |
śuśrāva rāmacaritaṃ tasminkāle yathākṛmam

तन्त्रीलयसमायुक्तं त्रिस्थानकरणान्वितम् ।
संस्कृतं लक्षणोपेतं समतालसमन्वितम् ।
शुश्राव रामचरितं तस्मिन्काले पुरा कृतम्

tantrīlayasamāyuktaṃ tristhānakaraṇānvitam |
saṃskṛtaṃ lakṣaṇopetaṃ samatālasamanvitam |
śuśrāva rāmacaritaṃ tasminkāle purā kṛtam

तान्यक्षराणि सत्यानि यथावृत्तानि पूर्वशः ।
श्रुत्वा पुरुषशार्दूलो विसञ्ज्ञो बाष्पलोचनः

tānyakṣarāṇi satyāni yathāvṛttāni pūrvaśaḥ |
śrutvā puruṣaśārdūlo visañjño bāṣpalocanaḥ

स मुहूर्तमिवासञ्ज्ञो विनिःश्वस्य मुहुर्मुहुः ।
तस्मिन् गीते यथावृत्तं वर्तमानमिवाशृणोत्

sa muhūrtamivāsañjño viniḥśvasya muhurmuhuḥ |
tasmin gīte yathāvṛttaṃ vartamānamivāśṛṇot

पदानुगाश्च ये राज्ञस्तां श्रुत्वा गीतिसम्पदम् ।
अवाङ्मुखाश्च दीनाश्च ह्याश्चर्यमिति चाब्रुवन्

padānugāśca ye rājñastāṃ śrutvā gītisampadam |
avāṅmukhāśca dīnāśca hyāścaryamiti cābruvan

परस्परं च ये तत्र सैनिकाः सम्बभाषिरे ।
किमिदं क्व च वर्तामः किमेतत्स्वप्नदर्शनम्

parasparaṃ ca ye tatra sainikāḥ sambabhāṣire |
kimidaṃ kva ca vartāmaḥ kimetatsvapnadarśanam

अर्थो यो नः पुरा दृष्टस्तमाश्रमपदे पुनः ।
शृणुमः किमिदं स्वप्नो गीतबन्धं श्रियो भवेत्

artho yo naḥ purā dṛṣṭastamāśramapade punaḥ |
śṛṇumaḥ kimidaṃ svapno gītabandhaṃ śriyo bhavet

विस्मयं ते परं गत्वा शत्रुघ्नमिदमब्रुवन् ।
साधु पृच्छ नरश्रेष्ठ वाल्मीकिं मुनिपुङ्गवम्

vismayaṃ te paraṃ gatvā śatrughnamidamabruvan |
sādhu pṛccha naraśreṣṭha vālmīkiṃ munipuṅgavam

शत्रुघ्नस्त्वब्रवीत्सर्वान्कौतूहलसमन्वितान् ।
सैनिका न क्षमो ऽस्माकं परिप्रष्टुमिहेदृशः

śatrughnastvabravītsarvānkautūhalasamanvitān |
sainikā na kṣamo 'smākaṃ paripraṣṭumihedṛśaḥ

आश्चर्याणि बहूनीह भवन्त्यस्याश्रमे मुनेः ।
न तु कौतूहलाद्युक्तमन्वेष्टुं तं महामुनिम्

āścaryāṇi bahūnīha bhavantyasyāśrame muneḥ |
na tu kautūhalādyuktamanveṣṭuṃ taṃ mahāmunim

एवं तद्वाक्यमुक्त्वा च सैनिकान्रघुनन्दनः ।
अभिवाद्य महर्षिं तं स्वं निवेशं ययौ तदा

evaṃ tadvākyamuktvā ca sainikānraghunandanaḥ |
abhivādya maharṣiṃ taṃ svaṃ niveśaṃ yayau tadā