Sarga 117: Shri Rama comes to Atri and Anasuya

राघवस्त्वथ यातेषु तपस्विषु विचिन्तयन् ।
न तत्रारोचयद्वासं कारणैर्बहुभिस्तदा

rāghavastvatha yāteṣu tapasviṣu vicintayan |
na tatrārocayadvāsaṃ kāraṇairbahubhistadā

इह मे भरतो दृष्टो मातरश्च सनागरा: ।
सा च मे स्मृतिरन्वेति तान्नित्यमनुशोचत:

iha me bharato dṛṣṭo mātaraśca sanāgarā: |
sā ca me smṛtiranveti tānnityamanuśocata:

स्कन्धावारनिवेशेन तेन तस्य महात्मन: ।
हयहस्तिकरीषैश्च उपमर्द्द: कृतो भृशम्

skandhāvāraniveśena tena tasya mahātmana: |
hayahastikarīṣaiśca upamardda: kṛto bhṛśam

तस्मादन्यत्र गच्छाम इति सञ्चिन्त्य राघव: ।
प्रातिष्ठत स वैदेह्या लक्ष्मणेन च सङ्गत:

tasmādanyatra gacchāma iti sañcintya rāghava: |
prātiṣṭhata sa vaidehyā lakṣmaṇena ca saṅgata:

सो ऽत्रेराश्रममासाद्य तं ववन्दे महायशा: ।
तं चापि भगवानत्रि: पुत्रवत् प्रत्यपद्यत

so 'trerāśramamāsādya taṃ vavande mahāyaśā: |
taṃ cāpi bhagavānatri: putravat pratyapadyata

स्वयमातिथ्यमादिश्य सर्वमस्य सुसत्कृतम् ।
सौमित्रिं च महाभागां सीतां च समसान्त्वयत्

svayamātithyamādiśya sarvamasya susatkṛtam |
saumitriṃ ca mahābhāgāṃ sītāṃ ca samasāntvayat

पत्नीं च समनुप्राप्तां वृद्धामामन्त्र्य सत्कृताम् ।
सान्त्वयामास धर्मज्ञ: सर्वभूतहिते रत:

patnīṃ ca samanuprāptāṃ vṛddhāmāmantrya satkṛtām |
sāntvayāmāsa dharmajña: sarvabhūtahite rata:

अनसूयां महाभागां तापसीं धर्मचारिणीम् ।
प्रतिगृह्णीष्व वैदेहीमब्रवीदृषिसत्तम: ।
रामाय चाचचक्षे तां तापसीं धर्मचारिणीम्

anasūyāṃ mahābhāgāṃ tāpasīṃ dharmacāriṇīm |
pratigṛhṇīṣva vaidehīmabravīdṛṣisattama: |
rāmāya cācacakṣe tāṃ tāpasīṃ dharmacāriṇīm

दशवर्षाण्यनावृष्ट्या दग्धे लोके निरन्तरम् ।
यया मूलफले सृष्टे जाह्नवी च प्रवर्त्तिता

daśavarṣāṇyanāvṛṣṭyā dagdhe loke nirantaram |
yayā mūlaphale sṛṣṭe jāhnavī ca pravarttitā

उग्रेण तपसा युक्ता नियमैश्चाप्यलङ्कृता ।
दशवर्षसहस्राणि यया तप्तं महत्तप:

ugreṇa tapasā yuktā niyamaiścāpyalaṅkṛtā |
daśavarṣasahasrāṇi yayā taptaṃ mahattapa:

अनसूया व्रतै: स्नाता प्रत्यूहाश्च निवर्त्तिता: ।
देवकार्यनिमित्तं च यया संत्वरमाणया ।
दशरात्रं कृता रात्रि: सेयं मातेव ते ऽनघ

anasūyā vratai: snātā pratyūhāśca nivarttitā: |
devakāryanimittaṃ ca yayā saṃtvaramāṇayā |
daśarātraṃ kṛtā rātri: seyaṃ māteva te 'nagha

तामिमां सर्वभूतानां नमस्कार्य्यां यशस्विनीम् ।
अभिगच्छतु वैदेही वृद्धामक्रोधनां सदा ।
अनसूयेति या लोके कर्मभि: ख्यातिमागता

tāmimāṃ sarvabhūtānāṃ namaskāryyāṃ yaśasvinīm |
abhigacchatu vaidehī vṛddhāmakrodhanāṃ sadā |
anasūyeti yā loke karmabhi: khyātimāgatā

एवं ब्रुवाणं तमृषिं तथेत्युक्त्वा स राघव: ।
सीतामुवाच धर्मज्ञामिदं वचनमुत्तमम्

evaṃ bruvāṇaṃ tamṛṣiṃ tathetyuktvā sa rāghava: |
sītāmuvāca dharmajñāmidaṃ vacanamuttamam

राजपुत्रि श्रुतं त्वेतन्मुनेरस्य समीरितम् ।
श्रेयोर्थमात्मन: श्रीघ्रमभिगच्छ तपस्विनीम्

rājaputri śrutaṃ tvetanmunerasya samīritam |
śreyorthamātmana: śrīghramabhigaccha tapasvinīm

सीता त्वेतद्वच: श्रुत्वा राघवस्य हितैषिण: ।
तामत्रिपत्नीं धर्मज्ञामभिचक्राम मैथिली

sītā tvetadvaca: śrutvā rāghavasya hitaiṣiṇa: |
tāmatripatnīṃ dharmajñāmabhicakrāma maithilī

शिथिलां वलितां वृद्धां जरापाण्डरमूर्द्धजाम् ।
सततं वेपमानाङ्गी प्रवाते कदली यथा

śithilāṃ valitāṃ vṛddhāṃ jarāpāṇḍaramūrddhajām |
satataṃ vepamānāṅgī pravāte kadalī yathā

तां तु सीता महाभागामनसूयां पतिव्रताम् ।
अभ्यवादयदव्यग्रा स्वनाम समुदाहरत्

tāṃ tu sītā mahābhāgāmanasūyāṃ pativratām |
abhyavādayadavyagrā svanāma samudāharat

अभिवाद्य च वैदेही तापसीं तामनिन्दिताम् ।
बद्धाञ्जलिपुटा हृष्टा पर्यपृच्छदनामयम्

abhivādya ca vaidehī tāpasīṃ tāmaninditām |
baddhāñjalipuṭā hṛṣṭā paryapṛcchadanāmayam

तत: सीतां महाभागां दृष्ट्वा तां धर्मचारिणीम् ।
सान्त्वयन्त्यब्रवीद्धृष्टा दिष्ट्या धर्ममवेक्षसे

tata: sītāṃ mahābhāgāṃ dṛṣṭvā tāṃ dharmacāriṇīm |
sāntvayantyabravīddhṛṣṭā diṣṭyā dharmamavekṣase

त्यक्त्वा ज्ञातिजनं सीते मानमृद्धिं च भामिनि ।
अवरुद्धं वने रामं दिष्ट्या त्वमनुगच्छसि

tyaktvā jñātijanaṃ sīte mānamṛddhiṃ ca bhāmini |
avaruddhaṃ vane rāmaṃ diṣṭyā tvamanugacchasi

नगरस्थो वनस्थो वा पापो वा यदि वा शुभ: ।
यासां स्त्रीणां प्रियो भर्ता तासां लोका महोदया:

nagarastho vanastho vā pāpo vā yadi vā śubha: |
yāsāṃ strīṇāṃ priyo bhartā tāsāṃ lokā mahodayā:

दु:शील: कामवृत्तो वा धनैवा परिवर्जित: ।
स्त्रीणामार्यस्वभावानां परमं दैवतं पति:

du:śīla: kāmavṛtto vā dhanaivā parivarjita: |
strīṇāmāryasvabhāvānāṃ paramaṃ daivataṃ pati:

नातो विशिष्टं पश्यामि बान्धवं विमृशन्त्यहम् ।
सर्वत्रयोग्यं वैदेहि तप:कृतमिवाव्ययम्

nāto viśiṣṭaṃ paśyāmi bāndhavaṃ vimṛśantyaham |
sarvatrayogyaṃ vaidehi tapa:kṛtamivāvyayam

न त्वेनमवगच्छन्ति गुणदोषमसत्स्त्रिय: ।
कामवक्तव्यहृदया भर्तृनाथा श्चरन्ति या:

na tvenamavagacchanti guṇadoṣamasatstriya: |
kāmavaktavyahṛdayā bhartṛnāthā ścaranti yā:

प्राप्नुवन्त्ययशश्चैव धर्मभ्रंशं च मैथिलि ।
अकार्यवशमापन्ना: स्त्रियो या: खलु तद्विधा:

prāpnuvantyayaśaścaiva dharmabhraṃśaṃ ca maithili |
akāryavaśamāpannā: striyo yā: khalu tadvidhā:

त्वद्विधास्तु गुणैर्युक्ता दृष्टलोकपरावरा: ।
स्त्रिय: स्वग चरिष्यन्ति यथा धर्मकृतस्तथा

tvadvidhāstu guṇairyuktā dṛṣṭalokaparāvarā: |
striya: svaga cariṣyanti yathā dharmakṛtastathā

तदेवमेनं त्वमनुव्रता सती पतिव्रतानां समयानुवर्तिनी ।
भवस्व भर्त्तु: सहधर्मचारिणी यशश्च धर्मं च तत: समाप्स्यसि

tadevamenaṃ tvamanuvratā satī pativratānāṃ samayānuvartinī |
bhavasva bharttu: sahadharmacāriṇī yaśaśca dharmaṃ ca tata: samāpsyasi