प्रतिप्रयाते भरते वसन् रामस्तपोवने ।
लक्षयामास सोद्वेगमथौत्सुक्यं तपस्विनाम्
pratiprayāte bharate vasan rāmastapovane |
lakṣayāmāsa sodvegamathautsukyaṃ tapasvinām
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे षोडशोत्तरशततम: सर्ग: ॥ ११६ ॥
26 verses · 116 of 119
After Bharata leaves, Rama notices the ascetics around Chitrakuta growing anxious. He asks their aged kulapati with folded hands whether he or Lakshmana or Sita has given offence. The old sage explains that because of him the rakshasas have begun to trouble the ascetics. Khara, Ravana's younger brother, lives in Janasthana and harries every ascetic there; he cannot bear you. The rakshasas appear in hideous and terrifying forms, throw impure things on us, scatter the sacrificial vessels, put out the fires and attack the unwary. We are leaving for our old ashram in a forest nearby, rich in fruit and roots. Rama cannot hold them back. He honours the kulapati and sees them off, and does not leave the empty ashram for a moment.
प्रतिप्रयाते भरते वसन् रामस्तपोवने ।
लक्षयामास सोद्वेगमथौत्सुक्यं तपस्विनाम्
pratiprayāte bharate vasan rāmastapovane |
lakṣayāmāsa sodvegamathautsukyaṃ tapasvinām
ये तत्र चित्रकूटस्य पुरस्तात्तापसाश्रमे ।
राममाश्रित्य निरतास्तानलक्षयदुत्सुकान्
ye tatra citrakūṭasya purastāttāpasāśrame |
rāmamāśritya niratāstānalakṣayadutsukān
नयनैर्भुकुटीभिश्च रामं निर्दिश्य शङ्किता: ।
अन्योन्यमुपजल्पन्त: शनैश्चक्रुर्मिथ: कथा:
nayanairbhukuṭībhiśca rāmaṃ nirdiśya śaṅkitā: |
anyonyamupajalpanta: śanaiścakrurmitha: kathā:
तेषामौत्सुक्यमालक्ष्य रामस्त्वात्मनि शङ्कित: ।
कृताञ्जलिरुवाचेदमृषिं कुलपतिं तत:
teṣāmautsukyamālakṣya rāmastvātmani śaṅkita: |
kṛtāñjaliruvācedamṛṣiṃ kulapatiṃ tata:
न कच्चिद्भगवन् किञ्चित्पूर्ववृत्तमिदं मयि ।
दृश्यते विकृतं येन विक्रियन्ते तपस्विन:
na kaccidbhagavan kiñcitpūrvavṛttamidaṃ mayi |
dṛśyate vikṛtaṃ yena vikriyante tapasvina:
प्रमादाच्चरितं कच्चित्किञ्चिन्नावरजस्य मे ।
लक्ष्मणस्यर्षिभिर्दृष्टं नानुरूपमिवात्मन:
pramādāccaritaṃ kaccitkiñcinnāvarajasya me |
lakṣmaṇasyarṣibhirdṛṣṭaṃ nānurūpamivātmana:
कच्चिच्छुश्रूषमाणा व: शुश्रूषणपरा मयि ।
प्र(म)मादाभ्युचितां वृत्तिं सीता युक्तं न वर्तते
kaccicchuśrūṣamāṇā va: śuśrūṣaṇaparā mayi |
pra(ma)mādābhyucitāṃ vṛttiṃ sītā yuktaṃ na vartate
अथर्षिर्जरया वृद्धस्तपसा च जरां गत: ।
वेपमान इवोवाच रामं भूतदयापरम्
atharṣirjarayā vṛddhastapasā ca jarāṃ gata: |
vepamāna ivovāca rāmaṃ bhūtadayāparam
कुत: कल्याणसत्त्वाया: कल्याणाभिरतेस्तथा ।
चलनं तात वैदेह्यास्तपस्विषु विशेषत:
kuta: kalyāṇasattvāyā: kalyāṇābhiratestathā |
calanaṃ tāta vaidehyāstapasviṣu viśeṣata:
त्वन्निमित्तमिदं तावत्तापसान् प्रति वर्तते ।
रक्षोभ्यस्तेन संविग्ना: कथयन्ति मिथ: कथा:
tvannimittamidaṃ tāvattāpasān prati vartate |
rakṣobhyastena saṃvignā: kathayanti mitha: kathā:
रावणावरज: कश्चित् खरो नामेह राक्षस: ।
उत्पाट्य तापसान् सर्वान् जनस्थाननिकेतनान्
rāvaṇāvaraja: kaścit kharo nāmeha rākṣasa: |
utpāṭya tāpasān sarvān janasthānaniketanān
धृष्टश्च जितकाशीं च नृशंस: पुरुषादक: ।
अवलिप्तश्च पापश्च त्वां च तात न मृष्यते
dhṛṣṭaśca jitakāśīṃ ca nṛśaṃsa: puruṣādaka: |
avaliptaśca pāpaśca tvāṃ ca tāta na mṛṣyate
त्वं यदाप्रभृति ह्यस्मिन्नाश्रमे तात वर्तसे ।
तदाप्रभृति रक्षांसि विप्रकुर्वन्ति तापसान्
tvaṃ yadāprabhṛti hyasminnāśrame tāta vartase |
tadāprabhṛti rakṣāṃsi viprakurvanti tāpasān
दर्शयन्ति हि बीभत्सै: क्रूरैर्भीषणकैरपि ।
नानारूपैर्विरूपैश्च रूपैर्विकृतदर्शनै:
darśayanti hi bībhatsai: krūrairbhīṣaṇakairapi |
nānārūpairvirūpaiśca rūpairvikṛtadarśanai:
अप्रशस्तैरशुचिभि: सम्प्रयोज्य च तापसान् ।
प्रतिघ्नन्त्यपरान् क्षिप्रमनार्य्या: पुरत: स्थिता:
apraśastairaśucibhi: samprayojya ca tāpasān |
pratighnantyaparān kṣipramanāryyā: purata: sthitā:
तेषु तेष्वाश्रमस्थानेष्वबुद्धमवलीय च ।
रमन्ते तापसांस्तत्र नाशयन्तो ऽल्पयेतस:
teṣu teṣvāśramasthāneṣvabuddhamavalīya ca |
ramante tāpasāṃstatra nāśayanto 'lpayetasa:
अपक्षिपन्ति स्रुग्भाण्डानग्नीन् सिञ्चन्ति वारिणा ।
कलशांश्च प्रमृद्नन्ति हवने समुपस्थिते
apakṣipanti srugbhāṇḍānagnīn siñcanti vāriṇā |
kalaśāṃśca pramṛdnanti havane samupasthite
तैर्दुरात्मभिरामृष्टानाश्रमान् प्रजिहासव: ।
गमनायान्यदेशस्य चोदयन्त्यृषयो ऽद्य माम्
tairdurātmabhirāmṛṣṭānāśramān prajihāsava: |
gamanāyānyadeśasya codayantyṛṣayo 'dya mām
तत्पुरा राम शारीरीमुपहिंसां तपस्विषु ।
दर्शयन्ति हि दुष्टास्ते त्यक्ष्याम इममाश्रमम्
tatpurā rāma śārīrīmupahiṃsāṃ tapasviṣu |
darśayanti hi duṣṭāste tyakṣyāma imamāśramam
बहुमूलफलं चित्रमविदूरादितो वनम् ।
पुराणाश्रममेवाहं श्रयिष्ये सगण: पुन:
bahumūlaphalaṃ citramavidūrādito vanam |
purāṇāśramamevāhaṃ śrayiṣye sagaṇa: puna:
खरस्त्वय्यपि चायुक्तं पुरा तात प्रवर्त्तते ।
सहास्माभिरितो गच्छ यदि बुद्धि: प्रवर्त्तते
kharastvayyapi cāyuktaṃ purā tāta pravarttate |
sahāsmābhirito gaccha yadi buddhi: pravarttate
सकलत्रस्य सन्देहो नित्यं यत्तस्य राघव ।
समर्थस्यापि वसतो वासो दु:खमिहाद्य ते
sakalatrasya sandeho nityaṃ yattasya rāghava |
samarthasyāpi vasato vāso du:khamihādya te
इत्युक्तवन्तं रामस्तं राजपुत्रस्तपस्विनम् ।
न शशाकोत्तरैर्वाक्यैरवरोद्धुं समुत्सुक:
ityuktavantaṃ rāmastaṃ rājaputrastapasvinam |
na śaśākottarairvākyairavaroddhuṃ samutsuka:
अभिनन्द्य समापृच्छ्य समाधाय च राघवम् ।
स जगामाश्रमं त्यक्त्वा कुलै: कुलपति: सह
abhinandya samāpṛcchya samādhāya ca rāghavam |
sa jagāmāśramaṃ tyaktvā kulai: kulapati: saha
राम: संसाध्य त्वृषिगणमनुगमनाद्देशात्तस्मात् कुलपतिमभिवाद्य ऋषिम् ।
सम्यक्प्रीतैस्तैरनुमत उपदिष्टार्थ: पुण्यं वासाय स्वनिलयमुपसम्पेदे
rāma: saṃsādhya tvṛṣigaṇamanugamanāddeśāttasmāt kulapatimabhivādya ṛṣim |
samyakprītaistairanumata upadiṣṭārtha: puṇyaṃ vāsāya svanilayamupasampede
आश्रमं त्वृषिविरहितं प्रभु: क्षणमपि न विजहौ स राघव: ।
राघवं हि सततमनुगतास्तापसाश्चार्षचरितधृतगुणा:
āśramaṃ tvṛṣivirahitaṃ prabhu: kṣaṇamapi na vijahau sa rāghava: |
rāghavaṃ hi satatamanugatāstāpasāścārṣacaritadhṛtaguṇā:
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)