Chapter 70: Virata strikes Kanka with a die

प्रस्थाप्य सेनां कन्याश्च गणिकाश्च स्वलंकृताः ।
मत्स्यराजो महाराजः प्रहृष्ट इदमब्रवीत्

prasthāpya senāṃ kanyāśca gaṇikāśca svalaṃkṛtāḥ |
matsyarājo mahārājaḥ prahṛṣṭa idamabravīt

व्रिगर्ताः कुरवः सर्वे संग्रामे निर्जिता मया ।
प्रविश्यान्तःपुरं हृष्टा द्यूतं दीव्याम ब्राह्मण

vrigartāḥ kuravaḥ sarve saṃgrāme nirjitā mayā |
praviśyāntaḥpuraṃ hṛṣṭā dyūtaṃ dīvyāma brāhmaṇa

अक्षानाहर सैरन्ध्रि आसनं चोपकल्पय ।
आदाय व्यजनं त्वं च पार्श्वतोऽनन्तरा भव

akṣānāhara sairandhri āsanaṃ copakalpaya |
ādāya vyajanaṃ tvaṃ ca pārśvato'nantarā bhava

तं तथावादिनं दृष्ट्वा पाण्डवः प्रत्यभापत ।
न देवितव्यं हृष्टेन कितवेनेति नः श्रुतम्

taṃ tathāvādinaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaḥ pratyabhāpata |
na devitavyaṃ hṛṣṭena kitaveneti naḥ śrutam

न त्वामद्य मुदा युक्तमहं देवितुमुत्सहे ।
प्रियं तु ते चिकीर्पामि वर्ततां यदि रोचते ।
द्यूतं कर्तुं न वाञ्छामि नरेन्द्र जनसंसदि

na tvāmadya mudā yuktamahaṃ devitumutsahe |
priyaṃ tu te cikīrpāmi vartatāṃ yadi rocate |
dyūtaṃ kartuṃ na vāñchāmi narendra janasaṃsadi

स्त्रियो गावो हिरण्यं च यच्चान्यद्वसु किंचन ।
न मे किंचित्त्वया कार्यमन्तरेणापि देवितम्

striyo gāvo hiraṇyaṃ ca yaccānyadvasu kiṃcana |
na me kiṃcittvayā kāryamantareṇāpi devitam

किं ते द्यूतेन राजेन्द्र बहुदोषेण मानद ।
देवने बहवो दोषास्तस्मात्तत्परिवर्जयेत्

kiṃ te dyūtena rājendra bahudoṣeṇa mānada |
devane bahavo doṣāstasmāttatparivarjayet

श्रुतो वा यदि वा दृष्टो धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
स राज्यं धनमक्षय्यं पणमेकममन्यत

śruto vā yadi vā dṛṣṭo dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
sa rājyaṃ dhanamakṣayyaṃ paṇamekamamanyata

कृष्णां च भार्यां दयितां भ्रातॄंश्च त्रिदशोपमान् ।
निःसंशयं स कितवः पश्चात्तप्यति पाण्डवः

kṛṣṇāṃ ca bhāryāṃ dayitāṃ bhrātṝṃśca tridaśopamān |
niḥsaṃśayaṃ sa kitavaḥ paścāttapyati pāṇḍavaḥ

विविधानां च रत्नानां धनानां च पराजये ।
अभीप्सितविनाशश्च वाक्पारुष्यमनन्तरम्

vividhānāṃ ca ratnānāṃ dhanānāṃ ca parājaye |
abhīpsitavināśaśca vākpāruṣyamanantaram

अविश्वास्यं बुधैर्नित्यमेकाह्ना द्रव्यनाशनम् ।
द्यूते हारितवान्सर्वं तस्माद्द्यूतं न रोचये

aviśvāsyaṃ budhairnityamekāhnā dravyanāśanam |
dyūte hāritavānsarvaṃ tasmāddyūtaṃ na rocaye

अथवा मन्यसे राजन्दीव्याव यदि रोचते ।
एवमाभाष्य वाक्यैस्तु क्रीडतस्तौ नरोत्तमौ

athavā manyase rājandīvyāva yadi rocate |
evamābhāṣya vākyaistu krīḍatastau narottamau

प्रवर्तमाने द्यूते तु मात्स्यः पाण्डवमब्रवीत्

pravartamāne dyūte tu mātsyaḥ pāṇḍavamabravīt

पश्य पुत्रेण मे युद्धे तादृशाः कुरवो जिताः ।
कुरवोऽतिरथाः सर्वे देवैरपि सुदुर्जयाः

paśya putreṇa me yuddhe tādṛśāḥ kuravo jitāḥ |
kuravo'tirathāḥ sarve devairapi sudurjayāḥ

ततोऽब्रवीद्धर्मराजो द्यूते मात्स्यं युधिष्ठिरः ।
दिष्ट्या ते विजिता गावः कुरवश्च पराजिताः

tato'bravīddharmarājo dyūte mātsyaṃ yudhiṣṭhiraḥ |
diṣṭyā te vijitā gāvaḥ kuravaśca parājitāḥ

अत्यद्भुततमं मन्ये उत्तरश्चेत्कूरूञ्जयेत् ।
यन्ता बृहन्नला यस्य स कथंचिद्विजेष्यते

atyadbhutatamaṃ manye uttaraścetkūrūñjayet |
yantā bṛhannalā yasya sa kathaṃcidvijeṣyate

ततो विराटः क्षुभितो मन्युना च परिप्लुतः ।
उवाच वचनं क्रुद्धः परिव्राजमनन्तरम्

tato virāṭaḥ kṣubhito manyunā ca pariplutaḥ |
uvāca vacanaṃ kruddhaḥ parivrājamanantaram

तादृशेन तु योधेन महेष्वासेन धीमता ।
कुरवो निर्जिता युद्धे तत्र किं ब्राह्मणाद्भुतम्

tādṛśena tu yodhena maheṣvāsena dhīmatā |
kuravo nirjitā yuddhe tatra kiṃ brāhmaṇādbhutam

समं षण्डेन मे पुत्रं ब्रह्मबन्धो प्रशंससि ।
वाच्यावाच्यं न जानीषे नूनं मामवमन्यसे

samaṃ ṣaṇḍena me putraṃ brahmabandho praśaṃsasi |
vācyāvācyaṃ na jānīṣe nūnaṃ māmavamanyase

समं षण्डेन मे पुत्रं ब्रह्मबन्धो प्रशंससि ।
वाच्यावाच्यं न जानीषे नूनं मामवमन्यसे

samaṃ ṣaṇḍena me putraṃ brahmabandho praśaṃsasi |
vācyāvācyaṃ na jānīṣe nūnaṃ māmavamanyase

पुमांसो बहवो दृष्टाः सूताश्च बहवो मया ।
विक्रम्य यन्ता योद्धा च न मे दृष्टः कदाचन

pumāṃso bahavo dṛṣṭāḥ sūtāśca bahavo mayā |
vikramya yantā yoddhā ca na me dṛṣṭaḥ kadācana

विप्रियं न चरेद्राज्ञामनुकूलं प्रियं वदेत् ।
आचरन्विप्रियं राज्ञां न जातु सुखमेधते

vipriyaṃ na caredrājñāmanukūlaṃ priyaṃ vadet |
ācaranvipriyaṃ rājñāṃ na jātu sukhamedhate

वयस्यत्वात्तु ते सर्वमपराधमिमं क्षमे ।
नेदृशीं प्रवदर्वाचं यदि जीवितुमिच्छसि

vayasyatvāttu te sarvamaparādhamimaṃ kṣame |
nedṛśīṃ pravadarvācaṃ yadi jīvitumicchasi

ततोऽब्रवीत्पुनः कङ्कः प्रहस्य कुरुवर्धनः ।
बृहन्नलाया सजेन्द्र धुष्यतां नगरे जयः

tato'bravītpunaḥ kaṅkaḥ prahasya kuruvardhanaḥ |
bṛhannalāyā sajendra dhuṣyatāṃ nagare jayaḥ

उत्तरेण तु सारथ्यं कृतं नूनं भविष्यति ।
निमित्तं किंचिदुत्पन्नं तर्कश्चापि दृढो मम ।
यतो जानामि राजेन्द्र नान्यथा तद्भविष्यति

uttareṇa tu sārathyaṃ kṛtaṃ nūnaṃ bhaviṣyati |
nimittaṃ kiṃcidutpannaṃ tarkaścāpi dṛḍho mama |
yato jānāmi rājendra nānyathā tadbhaviṣyati

कुरवोऽपि महावीर्या देवैरपि सुदुर्जयाः ।
ससोमवरुणादित्यैः सयक्षेशहुताशनैः

kuravo'pi mahāvīryā devairapi sudurjayāḥ |
sasomavaruṇādityaiḥ sayakṣeśahutāśanaiḥ

यत्र शान्तनवो भीष्मो द्रोणकर्णौ सुदुर्जयौ ।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तो जयद्रथः

yatra śāntanavo bhīṣmo droṇakarṇau sudurjayau |
aśvatthāmā vikarṇaśca somadatto jayadrathaḥ

भूरिश्रवाः शलो भूरिर्जलसन्धिश्च वीर्यवान् ।
दुर्योधनो दुष्प्रसहो दुःशासनविविंशती

bhūriśravāḥ śalo bhūrirjalasandhiśca vīryavān |
duryodhano duṣprasaho duḥśāsanaviviṃśatī

वृषसेनोऽश्ववेगश्च वायुवेगसुवर्चसौ ।
बाह्लीकः शूरसेनश्च युयुत्सुश्च परन्तपः

vṛṣaseno'śvavegaśca vāyuvegasuvarcasau |
bāhlīkaḥ śūrasenaśca yuyutsuśca parantapaḥ

सौबलः शकुनिश्चैव द्युमत्सेनश्च साल्वराट् ।
अन्ये च बहवः शूरा नानाजनपदेश्वराः

saubalaḥ śakuniścaiva dyumatsenaśca sālvarāṭ |
anye ca bahavaḥ śūrā nānājanapadeśvarāḥ

कृपेणाचार्यमुख्येन सहिताः कुरवो नृपाः ।
सञ्जकार्मुकनिस्त्रिंशा रथिनो रथयूथपाः ।
अन्ये चैव महावीर्या राजपुत्रा महारथाः

kṛpeṇācāryamukhyena sahitāḥ kuravo nṛpāḥ |
sañjakārmukanistriṃśā rathino rathayūthapāḥ |
anye caiva mahāvīryā rājaputrā mahārathāḥ

मरुद्गणैः परिवृतः साक्षादपि पुरंदरः ।
तद्बलं न जयेत्क्रुद्धो भीष्मद्रोणादिभिर्वृतम्

marudgaṇaiḥ parivṛtaḥ sākṣādapi puraṃdaraḥ |
tadbalaṃ na jayetkruddho bhīṣmadroṇādibhirvṛtam

कस्तद्बृहन्नलादन्यो मनुष्यः प्रतियोत्स्यति ।
यस्य बाहुबले तुल्यो न भविष्यति कश्चन

kastadbṛhannalādanyo manuṣyaḥ pratiyotsyati |
yasya bāhubale tulyo na bhaviṣyati kaścana

अतीव समरं दृष्ट्वा हर्षो यस्याभिवर्धते ।
किमेवं पुरुषो लोको दिवि वा भुवि विद्यते

atīva samaraṃ dṛṣṭvā harṣo yasyābhivardhate |
kimevaṃ puruṣo loko divi vā bhuvi vidyate

तेन संक्षुभितो राजा दीर्यमाणेन चेतसा ।
अब्रवीद्वचनं क्रूरमजानन्वै युधिष्ठिरम्

tena saṃkṣubhito rājā dīryamāṇena cetasā |
abravīdvacanaṃ krūramajānanvai yudhiṣṭhiram

कङ्ख मा ब्रूहि मे वाक्यं प्रतिकूलं द्विजोत्तम ।
बहुशः प्रतिषिद्धस्त्वं न च वाचं नियच्छसि

kaṅkha mā brūhi me vākyaṃ pratikūlaṃ dvijottama |
bahuśaḥ pratiṣiddhastvaṃ na ca vācaṃ niyacchasi

नियन्ता चेन्न विद्येत न कश्चिद्धर्ममाचरेत् ।
इति प्रक्षुभितो राजा सोऽक्षेणाभ्यहनद्भृशम्

niyantā cenna vidyeta na kaściddharmamācaret |
iti prakṣubhito rājā so'kṣeṇābhyahanadbhṛśam

तस्य तक्षकभोगाभं बाहुमुत्क्षिप्य दक्षिणम् ।
विराटः प्राहनत्क्रुद्धः कर्णमाश्रित्य दक्षिणम्

tasya takṣakabhogābhaṃ bāhumutkṣipya dakṣiṇam |
virāṭaḥ prāhanatkruddhaḥ karṇamāśritya dakṣiṇam

मुखे युधिष्ठिरं कोपान्मैवमित्यवभर्त्सयन् ।
बलवत्प्रतिविद्धस्य नस्तः शोणितमास्रवत्

mukhe yudhiṣṭhiraṃ kopānmaivamityavabhartsayan |
balavatpratividdhasya nastaḥ śoṇitamāsravat

अक्षेणाभिहतो राजा विराटेन युधिष्ठिरः ।
तूष्णीमासीन्महाबाहुः कृष्णां पश्यन्सुदुःखिताम्

akṣeṇābhihato rājā virāṭena yudhiṣṭhiraḥ |
tūṣṇīmāsīnmahābāhuḥ kṛṣṇāṃ paśyansuduḥkhitām

तस्य रक्तोत्पलनिभं शिरसः शोणितं तदा ।
प्रावर्तत महाबाहोरभिघातान्महात्मनः

tasya raktotpalanibhaṃ śirasaḥ śoṇitaṃ tadā |
prāvartata mahābāhorabhighātānmahātmanaḥ

तदप्राप्तं महीं पार्थः पाणिभ्यां समधारयत् ।
अवैक्षत च धर्मात्मा द्रौपदीं पार्श्वतः स्थिताम्

tadaprāptaṃ mahīṃ pārthaḥ pāṇibhyāṃ samadhārayat |
avaikṣata ca dharmātmā draupadīṃ pārśvataḥ sthitām

सा वेदनामभिज्ञाय भर्तुश्चित्तवशानुगा ।
सा विषण्णा च भीता च क्रुद्धा च द्रुपदात्मजा

sā vedanāmabhijñāya bhartuścittavaśānugā |
sā viṣaṇṇā ca bhītā ca kruddhā ca drupadātmajā

बाष्पं नियम्य कृच्छ्रेण भर्तुर्निःश्रेयसैषिणी ।
उत्तरीयेण सूक्ष्मेण तूर्णं जग्राह शोणितम्

bāṣpaṃ niyamya kṛcchreṇa bharturniḥśreyasaiṣiṇī |
uttarīyeṇa sūkṣmeṇa tūrṇaṃ jagrāha śoṇitam

निगृह्य रक्तं वस्त्रेण सैरन्ध्री दुःखमोहिता ।
सौवर्णं गृह्य भृङ्गारं शोणितं तदपामृजत् ।
युधिष्ठिरस्य राजेन्द्र द्रुपदेन्द्रसुता तदा

nigṛhya raktaṃ vastreṇa sairandhrī duḥkhamohitā |
sauvarṇaṃ gṛhya bhṛṅgāraṃ śoṇitaṃ tadapāmṛjat |
yudhiṣṭhirasya rājendra drupadendrasutā tadā

सैरन्ध्रि किमिदं रक्तमुत्तरीयेण गृह्यते ।
कोत्र हेतुर्विशालाक्षि तन्मप्राचक्ष्व तत्वतः

sairandhri kimidaṃ raktamuttarīyeṇa gṛhyate |
kotra heturviśālākṣi tanmaprācakṣva tatvataḥ

रक्तबिन्दनि यावन्ति कङ्कस्य धरणीतले ।
तावद्वर्षाणि राष्ट्रे ते अनावृष्टिर्भविष्यति

raktabindani yāvanti kaṅkasya dharaṇītale |
tāvadvarṣāṇi rāṣṭre te anāvṛṣṭirbhaviṣyati

एतन्निमित्तं मात्स्येन्द्र कङ्कस्य रुधिरं मया ।
गृहीतमुत्तरीयेण विनाशो मा भवेत्तव

etannimittaṃ mātsyendra kaṅkasya rudhiraṃ mayā |
gṛhītamuttarīyeṇa vināśo mā bhavettava

यतीशं यो विहन्येत तस्यायुर्विनशिष्यति ।
यो यतीशं नियम्येत सहस्रं यातना यमे

yatīśaṃ yo vihanyeta tasyāyurvinaśiṣyati |
yo yatīśaṃ niyamyeta sahasraṃ yātanā yame

यतौ रक्तं दर्शयति यावत्पांसुरगृह्यत ।
तावन्तः पितृलोकस्थाः पितरः प्रपतन्त्यधः

yatau raktaṃ darśayati yāvatpāṃsuragṛhyata |
tāvantaḥ pitṛlokasthāḥ pitaraḥ prapatantyadhaḥ

इति ज्ञात्वा विराटेन्द्र धृतं रक्तं च वाससा ।
मया तव हितार्थाय त्वयि प्रणयकारणात्

iti jñātvā virāṭendra dhṛtaṃ raktaṃ ca vāsasā |
mayā tava hitārthāya tvayi praṇayakāraṇāt