Chapter 69: Virata returns and hears of Uttara's victory

स विजित्य धनं चापि विराटो वाहिनीपतिः ।
प्राविशन्नगरं हृष्टश्चतुर्भिः सह पाण्डवैः

sa vijitya dhanaṃ cāpi virāṭo vāhinīpatiḥ |
prāviśannagaraṃ hṛṣṭaścaturbhiḥ saha pāṇḍavaiḥ

जित्वा त्रिगर्तान्संग्रामे गाश्चैवानाय्य केवलाः ।
अशोभत महाराजः सह पार्थैः श्रिया वृतः

jitvā trigartānsaṃgrāme gāścaivānāyya kevalāḥ |
aśobhata mahārājaḥ saha pārthaiḥ śriyā vṛtaḥ

तमासनगत वीरं सुहृदां प्रीतिवर्धनम् ।
तपतस्थुः प्रकृतयः समन्ताद्ब्राह्मणैः सह

tamāsanagata vīraṃ suhṛdāṃ prītivardhanam |
tapatasthuḥ prakṛtayaḥ samantādbrāhmaṇaiḥ saha

सभाजितः सभासद्भिः प्रतिनन्द्य स मत्स्यराट् ।
विसर्जयामास तदा द्विजांश्च प्रकृतीस्तथा

sabhājitaḥ sabhāsadbhiḥ pratinandya sa matsyarāṭ |
visarjayāmāsa tadā dvijāṃśca prakṛtīstathā

ततः स राजा मात्स्यानां विराटो वाहिनीपतिः ।
प्रविश्यान्तःपुरं रम्यं स्त्रीशतैरुपशोभितम् ।
उत्तरं तत्र नापश्यत्क्व यात इति चाब्रवीत्

tataḥ sa rājā mātsyānāṃ virāṭo vāhinīpatiḥ |
praviśyāntaḥpuraṃ ramyaṃ strīśatairupaśobhitam |
uttaraṃ tatra nāpaśyatkva yāta iti cābravīt

आचख्युस्तत्र संहृष्टाः स्त्रियः कन्याश्च वेश्मनि ।
अन्तःपुरचराश्चैव कुरुभिर्गोधनं हृतम्

ācakhyustatra saṃhṛṣṭāḥ striyaḥ kanyāśca veśmani |
antaḥpuracarāścaiva kurubhirgodhanaṃ hṛtam

ताञ्जेतुमभिसंरब्ध एक एवातिसाहसात् ।
बृहन्नलासहायश्च निर्यातः पृथिवींजयः

tāñjetumabhisaṃrabdha eka evātisāhasāt |
bṛhannalāsahāyaśca niryātaḥ pṛthivīṃjayaḥ

उपयातानतिरथान्द्रोणं शान्तनवं कृपम् ।
कर्णं दुर्योधनं चैव द्रोणपुत्रं च षड्रथान्

upayātānatirathāndroṇaṃ śāntanavaṃ kṛpam |
karṇaṃ duryodhanaṃ caiva droṇaputraṃ ca ṣaḍrathān

ततो विराटः परमाभितप्तः
पुत्रं निशम्यैकरथेन यातम् ।
बृहन्नलासारथिमाजिमर्दनं
प्रोवाच सर्वानथ मन्त्रिमुख्यान्

tato virāṭaḥ paramābhitaptaḥ
putraṃ niśamyaikarathena yātam |
bṛhannalāsārathimājimardanaṃ
provāca sarvānatha mantrimukhyān

गवां शतसहस्राणि उभिभूय ममात्मजम् ।
कुस्वः कालयन्ति स्म सर्वे युद्धविशारदाः

gavāṃ śatasahasrāṇi ubhibhūya mamātmajam |
kusvaḥ kālayanti sma sarve yuddhaviśāradāḥ

तस्माद्गच्छतु मे योधा बलेन महता वृताः ।
उत्तरस्य परीप्सार्थं ये त्रिगर्तैरविक्षताः

tasmādgacchatu me yodhā balena mahatā vṛtāḥ |
uttarasya parīpsārthaṃ ye trigartairavikṣatāḥ

हयांश्च नागांश्च रथांश्च शीघ्रं
वादित्रसङ्घांश्च ततः प्रभूतान् ।
प्रस्थापयामास सुतस्य हेतो-
र्विचित्रचित्राभरणोपपन्नान्

hayāṃśca nāgāṃśca rathāṃśca śīghraṃ
vāditrasaṅghāṃśca tataḥ prabhūtān |
prasthāpayāmāsa sutasya heto-
rvicitracitrābharaṇopapannān

एवं स राजा मात्स्यानां महानक्षोहिणीपतिः ।
व्यादिदेशाथ स क्षिप्रं वाहिनीं चतुरङ्गिणीम्

evaṃ sa rājā mātsyānāṃ mahānakṣohiṇīpatiḥ |
vyādideśātha sa kṣipraṃ vāhinīṃ caturaṅgiṇīm

कुमारमाशु जानीत यदि जीवति वा नवा ।
यस्य यन्ता गतः षण्डो मन्येऽहं स न जीवति

kumāramāśu jānīta yadi jīvati vā navā |
yasya yantā gataḥ ṣaṇḍo manye'haṃ sa na jīvati

तमब्रवीद्धर्मसुतो विराट-
मार्तं विदित्वा कुरुभिः प्रतप्तम् ।
बृहन्नला सारथिश्चेन्नरेन्द्र
परे न नेष्यन्ति तवाद्य गाश्च

tamabravīddharmasuto virāṭa-
mārtaṃ viditvā kurubhiḥ prataptam |
bṛhannalā sārathiścennarendra
pare na neṣyanti tavādya gāśca

सर्वान्महीपान्सहितान्कुरूंश्च
तथैव देवासुरनागयक्षान् ।
अलं विजेतुं समरे सुतस्ते
अनुष्ठितः सारथिना हि तेन

sarvānmahīpānsahitānkurūṃśca
tathaiva devāsuranāgayakṣān |
alaṃ vijetuṃ samare sutaste
anuṣṭhitaḥ sārathinā hi tena

सर्वथा कुरवश्चापि ये चान्ये वसुधाधिपाः ।
त्रिगर्तान्निर्जिताञ्श्रुत्वा न स्थास्यन्ति कथंचन

sarvathā kuravaścāpi ye cānye vasudhādhipāḥ |
trigartānnirjitāñśrutvā na sthāsyanti kathaṃcana

अथोत्तरेण प्रहिता दूतास्ते शीघ्रगामिनः ।
विराटनगरं प्राप्य जयं प्रावेदयंस्तदा

athottareṇa prahitā dūtāste śīghragāminaḥ |
virāṭanagaraṃ prāpya jayaṃ prāvedayaṃstadā

राजानं वृतमाचख्युर्मन्त्रिभिर्जयमुत्तमम् ।
पराजयं कुरूणां च उपायान्तं तथोत्तरम्

rājānaṃ vṛtamācakhyurmantribhirjayamuttamam |
parājayaṃ kurūṇāṃ ca upāyāntaṃ tathottaram

सर्वा विनिर्जिता गावः कुरवश्च पराजिताः ।
उत्तरः सह सूतेन कुशली च परंतपः

sarvā vinirjitā gāvaḥ kuravaśca parājitāḥ |
uttaraḥ saha sūtena kuśalī ca paraṃtapaḥ

दिष्ट्या ते निर्जिता गावः कुरवश्च पराजिताः ।
दिष्ट्या ते विजयी पुत्रः श्रूयते पार्थिवर्षभः

diṣṭyā te nirjitā gāvaḥ kuravaśca parājitāḥ |
diṣṭyā te vijayī putraḥ śrūyate pārthivarṣabhaḥ

नाद्भुतं त्विह मन्येऽहं यत्ते पुत्रोऽजयत्कुरून् ।
ध्रुव एव जयस्तस्य यस्य यन्ता बृहन्नला

nādbhutaṃ tviha manye'haṃ yatte putro'jayatkurūn |
dhruva eva jayastasya yasya yantā bṛhannalā

देवेन्द्रसारथिश्चैव मातलिः ख्यातविक्रमः ।
कृष्णस्य सारथिश्चैव न बृहन्नलया समौ

devendrasārathiścaiva mātaliḥ khyātavikramaḥ |
kṛṣṇasya sārathiścaiva na bṛhannalayā samau

ततो विराटो नृपतिः संप्रहृष्टतनूरुह ।
श्रुत्वा तु विजयं तस्य कुमारस्यामितौजसः ।
संतोषयित्वा दूतांस्तान्धनरत्नैश्च सर्वशः

tato virāṭo nṛpatiḥ saṃprahṛṣṭatanūruha |
śrutvā tu vijayaṃ tasya kumārasyāmitaujasaḥ |
saṃtoṣayitvā dūtāṃstāndhanaratnaiśca sarvaśaḥ

गते त्वनुजने तस्मिन्दूतवाक्यं निशम्य च ।
उत्तरस्य जयात्प्रीतो विराटः प्रत्यभाषत

gate tvanujane tasmindūtavākyaṃ niśamya ca |
uttarasya jayātprīto virāṭaḥ pratyabhāṣata

राजमार्गाः क्रियन्तां वै पताकाभिरलंकृताः ।
पुष्पोपहारैरर्च्यतां देवताश्चापि सर्वशः

rājamārgāḥ kriyantāṃ vai patākābhiralaṃkṛtāḥ |
puṣpopahārairarcyatāṃ devatāścāpi sarvaśaḥ

कुमारा योधमुख्याश्च गणिकाश्च स्वलंकृताः ।
वादित्राणि च सर्वाणि प्रत्युद्यान्तु सुतं मम

kumārā yodhamukhyāśca gaṇikāśca svalaṃkṛtāḥ |
vāditrāṇi ca sarvāṇi pratyudyāntu sutaṃ mama

भवन्तु ते लब्धजये सुते मे
पौराश्च मर्त्याश्च परे च नार्यः ।
ते शुक्लवस्त्राः प्रभवन्तु मार्गे
सुगन्धमाल्याभरणाश्च नार्यः

bhavantu te labdhajaye sute me
paurāśca martyāśca pare ca nāryaḥ |
te śuklavastrāḥ prabhavantu mārge
sugandhamālyābharaṇāśca nāryaḥ

भजन्तु सर्वा गणिकाः सुतं मे
नार्यश्च कन्याः सहसैनिकाश्च ।
स्वलंकृतास्ताः सुभगाः सुवेषाः
पुत्रस्य पन्थानमनुव्रजन्तु

bhajantu sarvā gaṇikāḥ sutaṃ me
nāryaśca kanyāḥ sahasainikāśca |
svalaṃkṛtāstāḥ subhagāḥ suveṣāḥ
putrasya panthānamanuvrajantu

घण्टापणवकाः शीघ्रं मत्तमारुह्य कुञ्जरम् ।
शृङ्गाटकेषु सर्वेषु समाख्यान्तु जयं मम्

ghaṇṭāpaṇavakāḥ śīghraṃ mattamāruhya kuñjaram |
śṛṅgāṭakeṣu sarveṣu samākhyāntu jayaṃ mam

उत्तरा च कुमारीभिर्बह्वाभरणभूषिता ।
सखीं विजितसंग्रामां प्रत्युद्यातु बृहन्नलाम्

uttarā ca kumārībhirbahvābharaṇabhūṣitā |
sakhīṃ vijitasaṃgrāmāṃ pratyudyātu bṛhannalām

श्रुत्वा तु वचनं तस्य पार्थिवस्य महात्मन ।
तथैव चक्रुः संहृष्टाः पौराः स्वस्तिकपाणयः

śrutvā tu vacanaṃ tasya pārthivasya mahātmana |
tathaiva cakruḥ saṃhṛṣṭāḥ paurāḥ svastikapāṇayaḥ

मूताश्च सर्वे सहमागधाश्च
हृष्टा विराटस्य पुरे जनौघाः ।
भेर्यश्च तूर्याणि च वारिजाश्च
वेपैः परार्ध्यैः प्रमदाजनाश्च

mūtāśca sarve sahamāgadhāśca
hṛṣṭā virāṭasya pure janaughāḥ |
bheryaśca tūryāṇi ca vārijāśca
vepaiḥ parārdhyaiḥ pramadājanāśca

वन्दिप्रवादाः पणवादिकाश्च
तथैव वाद्यानि च वंशशब्दाः ।
कांस्यं सतालं मधुरं च गीत-
मादाय नार्यो नगरान्निरीयुः

vandipravādāḥ paṇavādikāśca
tathaiva vādyāni ca vaṃśaśabdāḥ |
kāṃsyaṃ satālaṃ madhuraṃ ca gīta-
mādāya nāryo nagarānnirīyuḥ

प्रत्युद्ययुः पुत्रमनन्तवीर्यं
ते ब्राह्मणाः शान्तिपराः प्रधानाः ।
स्वाध्यायवेदाध्ययनक्रमज्ञाः
स्वस्तिक्रियागीतजपप्रधानाः

pratyudyayuḥ putramanantavīryaṃ
te brāhmaṇāḥ śāntiparāḥ pradhānāḥ |
svādhyāyavedādhyayanakramajñāḥ
svastikriyāgītajapapradhānāḥ