Udyoga Parva

Chapter 183: Eight brahmanas reveal the Prasvapana weapon

इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि अम्बोपाख्यानपर्वणि त्र्यशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥

19 verses · 183 of 196

What happens in this chapter

Eight brahmanas reveal the Prasvapana weapon

That night Bhishma bows to the brahmanas, the pitrs, the devas and all beings, lies down alone and reflects. The duel has lasted many days and he cannot overcome Parashurama. In sleep, the eight brahmanas who held him up when he fell from his chariot appear and comfort him: do not fear, they say, we protect you, for you are our own body. They remind him of the Prasvapana astra, dear to them, which he knew in a former body; it will come to him of itself. It will not kill Rama, who can never die, but put him to sleep, which is as good as death, and Bhishma will incur no sin. Use it at dawn, they say, and vanish.

भीष्म उवाच

183.1

ततोऽहं निशि राजेन्द्र प्रणम्य शिरसा तदा ।
ब्राह्मणानां पितॄणां च देवतानां च सर्वशः

tato'haṃ niśi rājendra praṇamya śirasā tadā |
brāhmaṇānāṃ pitṝṇāṃ ca devatānāṃ ca sarvaśaḥ

183.2

नक्तंचराणां भूतानां राजन्यानां विशांपते ।
शयनं प्राप्य रहिते मनसा समचिन्तयम्

naktaṃcarāṇāṃ bhūtānāṃ rājanyānāṃ viśāṃpate |
śayanaṃ prāpya rahite manasā samacintayam

183.3

जामदग्न्येन मे युद्धमिदं परमदारुणम् ।
अहानि च बहून्यद्य वर्तते सुमहात्ययम्

jāmadagnyena me yuddhamidaṃ paramadāruṇam |
ahāni ca bahūnyadya vartate sumahātyayam

183.4

न च रामं महावीर्यं शक्नोमि रणमूर्धनि ।
विजेतुं समरे विप्रं जामदग्न्यं महाबलम्

na ca rāmaṃ mahāvīryaṃ śaknomi raṇamūrdhani |
vijetuṃ samare vipraṃ jāmadagnyaṃ mahābalam

183.5

यदि शक्यो मया जेतुं जामदग्न्यः प्रतापवान् ।
दैवतानि प्रसन्नानि दर्शयन्तु निशां मम

yadi śakyo mayā jetuṃ jāmadagnyaḥ pratāpavān |
daivatāni prasannāni darśayantu niśāṃ mama

183.6

ततो निशि च राजेन्द्र प्रसुप्तः शरविक्षतः ।
दक्षिणेनेह पार्श्वेन प्रभातसमये तदा

tato niśi ca rājendra prasuptaḥ śaravikṣataḥ |
dakṣiṇeneha pārśvena prabhātasamaye tadā

183.7

ततोऽहं विप्रमुख्यैस्तैर्यैरस्मि पतितो रथात् ।
उत्थापितो धृतश्चैव मा भैरिति च सान्त्वितः

tato'haṃ vipramukhyaistairyairasmi patito rathāt |
utthāpito dhṛtaścaiva mā bhairiti ca sāntvitaḥ

183.8

त एव मां महाराज स्वप्ने दर्शनमेत्य वै ।
परिवार्याब्रुवन्वाक्यं तन्निबोध कुरूद्वह

ta eva māṃ mahārāja svapne darśanametya vai |
parivāryābruvanvākyaṃ tannibodha kurūdvaha

183.9

उत्तिष्ठ मा भैर्गाङ्गेय न भयं तेऽस्ति किंचन ।
रक्षामहे त्वां कौरव्य स्वशरीरं हि नो भवान्

uttiṣṭha mā bhairgāṅgeya na bhayaṃ te'sti kiṃcana |
rakṣāmahe tvāṃ kauravya svaśarīraṃ hi no bhavān

183.10

न त्वां रामो रणे जेता जामदग्न्यः कथंचन ।
त्वमेव समरे रामं विजेता भरतर्षभ

na tvāṃ rāmo raṇe jetā jāmadagnyaḥ kathaṃcana |
tvameva samare rāmaṃ vijetā bharatarṣabha

183.11

इदमस्त्रं सुदयितं प्रत्यभिज्ञास्यते भवान् ।
विदितं हि तवाप्येतत्पूर्वस्मिन्देहधारणे

idamastraṃ sudayitaṃ pratyabhijñāsyate bhavān |
viditaṃ hi tavāpyetatpūrvasmindehadhāraṇe

183.12

प्राजापत्यं विश्वकृतं प्रस्वापं नाम भारत ।
न हीदं वेद रामोऽपि पृथिव्यां वा पुमान्क्वचित्

prājāpatyaṃ viśvakṛtaṃ prasvāpaṃ nāma bhārata |
na hīdaṃ veda rāmo'pi pṛthivyāṃ vā pumānkvacit

183.13

तत्स्मरस्व महाबाहो भृशं संयोजयस्व च ।
उपस्थास्यति राजेन्द्र स्वयमेव तवानघ

tatsmarasva mahābāho bhṛśaṃ saṃyojayasva ca |
upasthāsyati rājendra svayameva tavānagha

183.14

येन सर्वान्महावीर्यान्प्रशासिष्यसि कौरव ।
न च रामः क्षयं गन्ता तेनास्त्रेण नराधिप

yena sarvānmahāvīryānpraśāsiṣyasi kaurava |
na ca rāmaḥ kṣayaṃ gantā tenāstreṇa narādhipa

183.15

एनसा न तु संयोगं प्राप्स्यसे जातु मानद ।
स्वप्स्यते जामदग्न्योऽसौ त्वद्बाणबलपीडितः

enasā na tu saṃyogaṃ prāpsyase jātu mānada |
svapsyate jāmadagnyo'sau tvadbāṇabalapīḍitaḥ

183.16

ततो जित्वा त्वमेवैनं पुनरुत्थापयिष्यसि ।
अस्त्रेण दयितेनाजौ भीष्म संबोधनेन वै

tato jitvā tvamevainaṃ punarutthāpayiṣyasi |
astreṇa dayitenājau bhīṣma saṃbodhanena vai

183.17

एवं कुरुष्व कौरव्य प्रभाते रथमास्थितः ।
प्रसुप्तं वा मृतं वेति तुल्यं मन्यामहे वयम्

evaṃ kuruṣva kauravya prabhāte rathamāsthitaḥ |
prasuptaṃ vā mṛtaṃ veti tulyaṃ manyāmahe vayam

183.18

न च रामेण मर्तव्यं कदाचिदपि पार्थिव ।
ततः समुत्पन्नमिदं प्रस्वापं युज्यतामिति

na ca rāmeṇa martavyaṃ kadācidapi pārthiva |
tataḥ samutpannamidaṃ prasvāpaṃ yujyatāmiti

183.19

इत्युक्त्वान्तर्हिता राजन्सर्व एव द्विजोत्तमाः ।
अष्टौ सदृशरूपास्ते सर्वे भासुरमूर्तयः

ityuktvāntarhitā rājansarva eva dvijottamāḥ |
aṣṭau sadṛśarūpāste sarve bhāsuramūrtayaḥ

Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)