Chapter 182: Bhishma falls, is upheld, and fells Rama

ततः प्रभाते राजेन्द्र सूर्ये विमलतां गते ।
भार्गवस्य मया सार्धं पुनर्युद्धमवर्तत

tataḥ prabhāte rājendra sūrye vimalatāṃ gate |
bhārgavasya mayā sārdhaṃ punaryuddhamavartata

ततोऽभ्रान्ते रथे तिष्ठन्रामः प्रहरतां वरः ।
ववर्ष शरजालानि मयि मेध इवाचले

tato'bhrānte rathe tiṣṭhanrāmaḥ praharatāṃ varaḥ |
vavarṣa śarajālāni mayi medha ivācale

ततः सूतो मम सुहृच्छरवर्षेण ताडितः ।
अपयातो रथोपस्थान्मनो मम विषादयन्

tataḥ sūto mama suhṛccharavarṣeṇa tāḍitaḥ |
apayāto rathopasthānmano mama viṣādayan

ततः सूतो ममात्यर्थं कश्मलं प्राविशन्महत् ।
पृथिव्यां च शराघातान्निपपात मुमोह च

tataḥ sūto mamātyarthaṃ kaśmalaṃ prāviśanmahat |
pṛthivyāṃ ca śarāghātānnipapāta mumoha ca

ततः सूतो जहात्प्राणान्रामबाणप्रपीडितः ।
मुहूर्तादिव राजेन्द्र मां च भीराविशत्तदा

tataḥ sūto jahātprāṇānrāmabāṇaprapīḍitaḥ |
muhūrtādiva rājendra māṃ ca bhīrāviśattadā

ततः सूते हते तस्मिन्क्षिपतस्तस्य मे शरान् ।
प्रमत्तमनसो रामः प्राहिणोन्मृत्युसंमितम्

tataḥ sūte hate tasminkṣipatastasya me śarān |
pramattamanaso rāmaḥ prāhiṇonmṛtyusaṃmitam

ततः सूतव्यसनिनं विप्लुतं मां स भार्गवः ।
शरेणाभ्यहनद्गाढं विकृष्य बलवद्धनुः

tataḥ sūtavyasaninaṃ viplutaṃ māṃ sa bhārgavaḥ |
śareṇābhyahanadgāḍhaṃ vikṛṣya balavaddhanuḥ

स मे भुजान्तरे राजन्निपत्य रुधिराशनः ।
मयैव सह राजेन्द्र जगाम वसुधातलम्

sa me bhujāntare rājannipatya rudhirāśanaḥ |
mayaiva saha rājendra jagāma vasudhātalam

मत्वा तु निहतं रामस्ततो मां भरतर्षभ ।
मेघवद्विननादोच्चैर्जहृषे च पुनः पुनः

matvā tu nihataṃ rāmastato māṃ bharatarṣabha |
meghavadvinanādoccairjahṛṣe ca punaḥ punaḥ

तथा तु पतिते राजन्मयि रामो मुदा युतः ।
उदक्रोशन्महानादं सह तैरनुयायिभिः

tathā tu patite rājanmayi rāmo mudā yutaḥ |
udakrośanmahānādaṃ saha tairanuyāyibhiḥ

मम तत्राभवन्ये तु कुरवः पार्श्वतः स्थिताः ।
आगता अपि युद्धं तञ्जनास्तत्र दिदृक्षवः ।
आर्तिं परमिकां जग्मुस्ते तदा पतिते मयि

mama tatrābhavanye tu kuravaḥ pārśvataḥ sthitāḥ |
āgatā api yuddhaṃ tañjanāstatra didṛkṣavaḥ |
ārtiṃ paramikāṃ jagmuste tadā patite mayi

ततोऽपश्यं पतितो राजसिंह
द्विजानष्टौ सूर्यहुताशनाभान् ।
ते मां समन्तात्परिर्वाय तस्थुः
स्वबाहुभिः परिधार्याजिमध्ये

tato'paśyaṃ patito rājasiṃha
dvijānaṣṭau sūryahutāśanābhān |
te māṃ samantātparirvāya tasthuḥ
svabāhubhiḥ paridhāryājimadhye

रक्ष्यमाणश्च तैर्विप्रैर्नाहं भूमिमुपास्पृशम् ।
अन्तरिक्षे धृतो ह्यस्मि तैर्विप्रैर्बान्धवैरिव

rakṣyamāṇaśca tairviprairnāhaṃ bhūmimupāspṛśam |
antarikṣe dhṛto hyasmi tairviprairbāndhavairiva

श्वसन्निवान्तरिक्षे च जलबिन्दुभिरुक्षितः ।
ततस्ते ब्राह्मणा राजन्नब्रुवन्परिगृह्य माम्

śvasannivāntarikṣe ca jalabindubhirukṣitaḥ |
tataste brāhmaṇā rājannabruvanparigṛhya mām

मा भैरिति समं सर्वे स्वस्ति तेऽस्त्विति चासकृत् ।
ततस्तेषामहं वाग्भिस्तर्पितः सहसोत्थितः ।
मातरं सरितां श्रेष्ठामपश्यं रथमास्थिताम्

mā bhairiti samaṃ sarve svasti te'stviti cāsakṛt |
tatasteṣāmahaṃ vāgbhistarpitaḥ sahasotthitaḥ |
mātaraṃ saritāṃ śreṣṭhāmapaśyaṃ rathamāsthitām

हयाश्च मे संगृहीतास्तयाऽऽस-
न्महानद्या संयति कौरवेन्द्र ।
पादौ जनन्याः प्रतिगृह्य चाहं
तथा पितॄणां रथमभ्यरोहम्

hayāśca me saṃgṛhītāstayā''sa-
nmahānadyā saṃyati kauravendra |
pādau jananyāḥ pratigṛhya cāhaṃ
tathā pitṝṇāṃ rathamabhyaroham

ररक्ष सा मां सरथं हयांश्चोपस्काराणि च ।
तामहं प्राञ्जलिर्भूत्वा पुनरेव व्यसर्जयम्

rarakṣa sā māṃ sarathaṃ hayāṃścopaskārāṇi ca |
tāmahaṃ prāñjalirbhūtvā punareva vyasarjayam

ततोऽहं स्वयमुद्यम्य हयांस्तान्वातरंहसः ।
अयुध्यं जामदग्न्येन निवृत्तेऽहनि भारत

tato'haṃ svayamudyamya hayāṃstānvātaraṃhasaḥ |
ayudhyaṃ jāmadagnyena nivṛtte'hani bhārata

ततोऽहं भरतश्रेष्ठ वेगवन्तं महाबलम् ।
अमुञ्चं समरे बाणं रामाय हृदयच्छिदम्

tato'haṃ bharataśreṣṭha vegavantaṃ mahābalam |
amuñcaṃ samare bāṇaṃ rāmāya hṛdayacchidam

ततो जगाम वसुधां मम बाणप्रपीडितः ।
जानुभ्यां धनुरुत्सृज्य रामो मोहवशं गतः

tato jagāma vasudhāṃ mama bāṇaprapīḍitaḥ |
jānubhyāṃ dhanurutsṛjya rāmo mohavaśaṃ gataḥ

ततस्तस्मिन्निपतिते रामे भूरिसहस्रदे ।
आवव्रुर्जलदा व्योम क्षरन्तो रुधिरं बहु

tatastasminnipatite rāme bhūrisahasrade |
āvavrurjaladā vyoma kṣaranto rudhiraṃ bahu

उल्काश्च शतशः पेतुः सनिर्घाताः सकम्पनाः ।
अर्कं च सहसा दीप्तं स्वर्भानुरभिसंवृणोत्

ulkāśca śataśaḥ petuḥ sanirghātāḥ sakampanāḥ |
arkaṃ ca sahasā dīptaṃ svarbhānurabhisaṃvṛṇot

ववुश्च वाताः परुषाश्चलिता च वसुंधरा ।
गृध्रा बलाश्च कङ्काश्च परिपेतुर्गुदा युताः

vavuśca vātāḥ paruṣāścalitā ca vasuṃdharā |
gṛdhrā balāśca kaṅkāśca paripeturgudā yutāḥ

दीप्तायां दिशि गोमायुर्दारुणं मुहुरुन्नदत् ।
अनाहता दुन्दुभयो विनेदुर्भृशनिःस्वनाः

dīptāyāṃ diśi gomāyurdāruṇaṃ muhurunnadat |
anāhatā dundubhayo vinedurbhṛśaniḥsvanāḥ

एतदौत्पातिकं सर्वं घोरमासीद्भयंकरम् ।
विसंज्ञकल्पे धरणीं गते रामे महात्मनि

etadautpātikaṃ sarvaṃ ghoramāsīdbhayaṃkaram |
visaṃjñakalpe dharaṇīṃ gate rāme mahātmani

ततो वै सहसोत्थाय रामो मामभ्यवर्तत ।
पुनर्युद्धाय कौरव्य विह्वलः क्रोधमूर्छितः

tato vai sahasotthāya rāmo māmabhyavartata |
punaryuddhāya kauravya vihvalaḥ krodhamūrchitaḥ

आददानो महाबाहुः कार्मुकं तालसन्निभम् ।
ततो मय्याददानं तं राममेव न्यवारयन्

ādadāno mahābāhuḥ kārmukaṃ tālasannibham |
tato mayyādadānaṃ taṃ rāmameva nyavārayan

महर्षयः कृपायुक्ताः क्रोधाविष्टोऽपि भार्गवः ।
समाहरदमेयात्मा शरं कालानलोपमम्

maharṣayaḥ kṛpāyuktāḥ krodhāviṣṭo'pi bhārgavaḥ |
samāharadameyātmā śaraṃ kālānalopamam

सतो रविर्मन्दमरीचिमण्डलो
जगामास्तं पांसुपुञ्जावगूढः
निशा व्यगाहत्सुखशीतमारुता
ततो युद्धं प्रत्यवहारयाव-

sato ravirmandamarīcimaṇḍalo
jagāmāstaṃ pāṃsupuñjāvagūḍhaḥ
niśā vyagāhatsukhaśītamārutā
tato yuddhaṃ pratyavahārayāva-

एवं राजन्नवहारो बभूव
ततः पुनर्विमलेऽभूत्सुघोरम् ।
कल्यंकल्यं विंशतिं वै दिनानि
तथैव चान्यानि दिनानि त्रीणि

evaṃ rājannavahāro babhūva
tataḥ punarvimale'bhūtsughoram |
kalyaṃkalyaṃ viṃśatiṃ vai dināni
tathaiva cānyāni dināni trīṇi