अत्राप्युदाहरन्तीम-तिहासं पुरातनम् ।
प्रतर्दनो मैथिलश्च संग्रामं यत्र चक्रतुः
atrāpyudāharantīma-tihāsaṃ purātanam |
pratardano maithilaśca saṃgrāmaṃ yatra cakratuḥ
इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि एकोनशततमोऽध्यायः ॥
18 verses · 99 of 372
Bhishma recalls the war between Pratardana and Janaka, king of Mithila. Wearing the sacred thread on the field, Janaka showed his soldiers two sights: shining worlds full of gandharva maidens for the fearless, and hells with lasting shame for those who flee. Seeing them, his men fought without thought for life and won. Bhishma then gives the order of an array: chariots among elephants, horsemen among chariots, armoured foot-soldiers among the horse. Steady those who falter and do not chase routed men too far, for men who turn back in despair strike hardest. The coward is food for the brave. The world hangs on the hero's arms like a son on his father, and nothing in the three worlds stands above valour.
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीम-तिहासं पुरातनम् ।
प्रतर्दनो मैथिलश्च संग्रामं यत्र चक्रतुः
atrāpyudāharantīma-tihāsaṃ purātanam |
pratardano maithilaśca saṃgrāmaṃ yatra cakratuḥ
यज्ञोपवीती संग्रामे जनको मिथिलाधिपः ।
योधानुद्धर्षयामास तन्निबोध युधिष्ठिर
yajñopavītī saṃgrāme janako mithilādhipaḥ |
yodhānuddharṣayāmāsa tannibodha yudhiṣṭhira
जनको मैथिलो राजा महात्मा सर्वतत्त्ववित् ।
योधानां दर्शयामास स्वर्गं नरकमेव च
janako maithilo rājā mahātmā sarvatattvavit |
yodhānāṃ darśayāmāsa svargaṃ narakameva ca
अभीरूणामिमे लोका भास्वन्तो हन्त पश्यत ।
पूर्णा गन्धर्वकन्याभिः सर्वकामदुहोऽक्षयाः
abhīrūṇāmime lokā bhāsvanto hanta paśyata |
pūrṇā gandharvakanyābhiḥ sarvakāmaduho'kṣayāḥ
इमे पलायमानानां नरकाः प्रत्युपस्थिताः ।
अकीर्तिः शाश्वती चैव यतितव्यमनन्तरम्
ime palāyamānānāṃ narakāḥ pratyupasthitāḥ |
akīrtiḥ śāśvatī caiva yatitavyamanantaram
तान्दृष्ट्वाऽरीन्विजयत भूत्वा संत्यागबुद्धयः ।
नरकस्याप्रतिष्ठस्य मा भूत वशवर्तिनः
tāndṛṣṭvā'rīnvijayata bhūtvā saṃtyāgabuddhayaḥ |
narakasyāpratiṣṭhasya mā bhūta vaśavartinaḥ
त्यागमूलं हि शूराणां स्वर्गद्वारमनुत्तमम् ।
इत्युक्तास्ते नृपतिना योधाः परपुरंजय
tyāgamūlaṃ hi śūrāṇāṃ svargadvāramanuttamam |
ityuktāste nṛpatinā yodhāḥ parapuraṃjaya
अजयन्त रणे शत्रून्हर्षयन्तो नरेश्वरम् ।
तस्मात्त्यक्तात्मना नित्यं स्थातव्यं रणमूर्धनि
ajayanta raṇe śatrūnharṣayanto nareśvaram |
tasmāttyaktātmanā nityaṃ sthātavyaṃ raṇamūrdhani
गजानां रथिनो मध्ये रथानामनुसादिनः ।
सादिनामन्तरे स्थाप्यं पादातमपि दंशितम्
gajānāṃ rathino madhye rathānāmanusādinaḥ |
sādināmantare sthāpyaṃ pādātamapi daṃśitam
य एवं व्यूहते राजा स नित्यं जयते रिपून् ।
तस्मदितद्विधातव्यं नित्यमेव युधिष्ठिर
ya evaṃ vyūhate rājā sa nityaṃ jayate ripūn |
tasmaditadvidhātavyaṃ nityameva yudhiṣṭhira
स्वर्गे सुकृतमिच्छन्तः सुयुद्धेनातिमन्यवः ।
क्षोभयेयुरनीकानि सागरं मकरा यथा
svarge sukṛtamicchantaḥ suyuddhenātimanyavaḥ |
kṣobhayeyuranīkāni sāgaraṃ makarā yathā
हर्षयेयुर्विषण्णांश्च व्यवस्थाप्य परस्परम् ।
तेषां च भूमिं रक्षेयुर्भग्नान्नात्यनुसारयेत्
harṣayeyurviṣaṇṇāṃśca vyavasthāpya parasparam |
teṣāṃ ca bhūmiṃ rakṣeyurbhagnānnātyanusārayet
पुनरावर्तमानानां निराशानां च जीविते ।
वेगः सुदुःसहो राजंस्तस्मान्नात्यनुसारयेत्
punarāvartamānānāṃ nirāśānāṃ ca jīvite |
vegaḥ suduḥsaho rājaṃstasmānnātyanusārayet
न हि प्रहर्तुमिच्छन्ति शूराः प्रद्रवतो भयात् ।
तस्मात्पलायमानानां कुर्यान्नात्यनुसारणम्
na hi prahartumicchanti śūrāḥ pradravato bhayāt |
tasmātpalāyamānānāṃ kuryānnātyanusāraṇam
चराणामचरा ह्यन्नमदंष्ट्रा दंष्ट्रिणामपि ।
अपाणयः पाणिमतामन्नं शूरस्य कातराः
carāṇāmacarā hyannamadaṃṣṭrā daṃṣṭriṇāmapi |
apāṇayaḥ pāṇimatāmannaṃ śūrasya kātarāḥ
समानपृष्ठोदरपाणिपादाः
पश्चाच्छरं भीरवोऽनुव्रजन्ति ।
अतो भयार्ताः प्रणिपत्य भूयः
कृत्वाञ्जलीनुपतिष्ठन्ति शूरान्
samānapṛṣṭhodarapāṇipādāḥ
paścāccharaṃ bhīravo'nuvrajanti |
ato bhayārtāḥ praṇipatya bhūyaḥ
kṛtvāñjalīnupatiṣṭhanti śūrān
शूरबाहुषु लोकोऽयं लम्बते पुत्रवत्सद ।
तस्मात्सर्वेषु लोकेषु शूरः संमानमर्हति
śūrabāhuṣu loko'yaṃ lambate putravatsada |
tasmātsarveṣu lokeṣu śūraḥ saṃmānamarhati
न हि शौर्यात्परं किंचिन्त्रिषु लोकेषु विद्यते ।
शूरः सर्वं पालयति सर्वं शूरे प्रतिष्ठितम्
na hi śauryātparaṃ kiṃcintriṣu lokeṣu vidyate |
śūraḥ sarvaṃ pālayati sarvaṃ śūre pratiṣṭhitam
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)