Chapter 100: Seasons, ground and arrays for war

यथा जयार्थिनः सेनां नयन्ति भरतर्षभ ।
ईषद्धर्मं प्रपीड्यापि तन्मे ब्रूहि पितामह

yathā jayārthinaḥ senāṃ nayanti bharatarṣabha |
īṣaddharmaṃ prapīḍyāpi tanme brūhi pitāmaha

सन्त्येव हि स्थिता धर्म उपपत्त्या तथा परे ।
साध्वाचारतया केचित्तथैवौपयिकादपि

santyeva hi sthitā dharma upapattyā tathā pare |
sādhvācāratayā kecittathaivaupayikādapi

उपायधर्मान्वक्ष्यामि संसिद्धानर्थसिद्धये ।
निर्मर्यादा दस्यवस्तु भवन्ति परिपन्थिनः

upāyadharmānvakṣyāmi saṃsiddhānarthasiddhaye |
nirmaryādā dasyavastu bhavanti paripanthinaḥ

तेषां प्रतिविघातार्थं प्रवक्ष्याम्यथ नैगमम् ।
कार्याणां संप्रसिद्ध्यर्थं तानुपायान्निबोध मे

teṣāṃ prativighātārthaṃ pravakṣyāmyatha naigamam |
kāryāṇāṃ saṃprasiddhyarthaṃ tānupāyānnibodha me

उभे प्रज्ञे वेदितव्ये ऋज्वी वक्रा च भारत ।
जानन्वक्रां न सेवेत प्रतिबाधेत चागताम्

ubhe prajñe veditavye ṛjvī vakrā ca bhārata |
jānanvakrāṃ na seveta pratibādheta cāgatām

अमित्रा एव राजानं भेदेनोपचरन्त्युत ।
तां राजा विकृतिं जानन्यथाऽमित्रान्प्रबाधते

amitrā eva rājānaṃ bhedenopacarantyuta |
tāṃ rājā vikṛtiṃ jānanyathā'mitrānprabādhate

गजानां पार्थ वर्माणि गोवृषाजगराणि च ।
शल्यकण्टकलोहानि तनुत्राणि मतानि च

gajānāṃ pārtha varmāṇi govṛṣājagarāṇi ca |
śalyakaṇṭakalohāni tanutrāṇi matāni ca

शातपीतानि शस्त्राणि सन्नाहाः पीतलोहकाः ।
नानारञ्जनरक्ताः स्युः पताकाः केतवश्च ह

śātapītāni śastrāṇi sannāhāḥ pītalohakāḥ |
nānārañjanaraktāḥ syuḥ patākāḥ ketavaśca ha

ऋष्टयस्तोमराः खङ्गा निशिताश्च परश्वथाः ।
फलकान्यथ चर्माणि प्रतिकल्प्यान्यनेकशः

ṛṣṭayastomarāḥ khaṅgā niśitāśca paraśvathāḥ |
phalakānyatha carmāṇi pratikalpyānyanekaśaḥ

अभिनीतानि शस्त्राणि योधाश्च कृतनिश्चयाः ।
चैत्रे वा मार्गशीर्षे वा सेनायोगः प्रशस्यते

abhinītāni śastrāṇi yodhāśca kṛtaniścayāḥ |
caitre vā mārgaśīrṣe vā senāyogaḥ praśasyate

पक्वसस्या हि पृथिवी भवत्यम्बुमती तदा ।
नैवातिशीतो नात्युष्णः कालो भवति भारत

pakvasasyā hi pṛthivī bhavatyambumatī tadā |
naivātiśīto nātyuṣṇaḥ kālo bhavati bhārata

तस्मात्तदा योजयेत परेषां व्यसनेऽथवा ।
एते हि योगाः सेनायाः प्रशस्ताः परबाधने

tasmāttadā yojayeta pareṣāṃ vyasane'thavā |
ete hi yogāḥ senāyāḥ praśastāḥ parabādhane

जलवांस्तृणवान्मार्गः समो गम्यः प्रशस्यते ।
चारैः सुविदिताभ्यासः कुशलैर्वनगोचरैः

jalavāṃstṛṇavānmārgaḥ samo gamyaḥ praśasyate |
cāraiḥ suviditābhyāsaḥ kuśalairvanagocaraiḥ

न ह्यरण्यानि शक्यन्ते गन्तुं मृगगणैरिव ।
तस्मात्सेनासु तानेव योजयन्ति जयार्थिनः

na hyaraṇyāni śakyante gantuṃ mṛgagaṇairiva |
tasmātsenāsu tāneva yojayanti jayārthinaḥ

[अग्रतः पुरुषानीकं शक्तं चापि कुलोद्भवम् ।]
आवासस्तोयवान्मार्गः पर्याकाशः प्रशस्यते

[agrataḥ puruṣānīkaṃ śaktaṃ cāpi kulodbhavam |]
āvāsastoyavānmārgaḥ paryākāśaḥ praśasyate

पोषामपसर्पाणां प्रतिघातस्तथा भवेत् ।
आकाशं हि वनाभ्याशे मन्यन्ते गुणवत्तरम्

poṣāmapasarpāṇāṃ pratighātastathā bhavet |
ākāśaṃ hi vanābhyāśe manyante guṇavattaram

बहुभिर्गुणजातैश्च ये युद्धकुशला जनाः ।
[उपन्यासो भवेत्तत्र बलानां नातिदूरतः ॥]

bahubhirguṇajātaiśca ye yuddhakuśalā janāḥ |
[upanyāso bhavettatra balānāṃ nātidūrataḥ ||]

उपन्यासोऽपसर्पाणां पदातीनां च गूहनम् ।
हतशत्रुप्रतीघातमापदर्थं परायणम्

upanyāso'pasarpāṇāṃ padātīnāṃ ca gūhanam |
hataśatrupratīghātamāpadarthaṃ parāyaṇam

सप्तर्पीन्पृष्ठतः कृत्वा युध्येयुरचला इव ।
अनेन विधिना शत्रूञ्जिगीषेतापि दुर्जयान्

saptarpīnpṛṣṭhataḥ kṛtvā yudhyeyuracalā iva |
anena vidhinā śatrūñjigīṣetāpi durjayān

यतो वायुर्यतः सूर्यो यतः सोमस्ततो जयः ।
पूर्वंपूर्वं ज्याय एषां सन्निपाते युधिष्ठिर

yato vāyuryataḥ sūryo yataḥ somastato jayaḥ |
pūrvaṃpūrvaṃ jyāya eṣāṃ sannipāte yudhiṣṭhira

अकर्द -मनुदकाममर्यादामलोष्टकाम् ।
अश्वभूमिं प्रशंसन्ति ये युद्धकुशला जनाः

akarda -manudakāmamaryādāmaloṣṭakām |
aśvabhūmiṃ praśaṃsanti ye yuddhakuśalā janāḥ

समा निरुदकाकाशा रथभूमिः प्रशस्यते ।
नीचद्रुमा महाकक्षा सोदका हस्तियोधिनाम्

samā nirudakākāśā rathabhūmiḥ praśasyate |
nīcadrumā mahākakṣā sodakā hastiyodhinām

बहुदुर्गा महाकक्षा वेणुवेत्रतिरस्कृता ।
पदातीनां क्षमा भूमिः पर्वतोपवनानि च

bahudurgā mahākakṣā veṇuvetratiraskṛtā |
padātīnāṃ kṣamā bhūmiḥ parvatopavanāni ca

पदातिबहुला सेना दृढा भवति भारत ।
रथाश्वबहुला सेना सुदिनेषु प्रशस्यते

padātibahulā senā dṛḍhā bhavati bhārata |
rathāśvabahulā senā sudineṣu praśasyate

पदातिनागबहुला प्रावृट्‌काले प्रशस्यते ।
गुणानेतान्प्रसंख्याय देशकालौ प्रयोजयेत्

padātināgabahulā prāvṛṭ‌kāle praśasyate |
guṇānetānprasaṃkhyāya deśakālau prayojayet

एवं संचिन्त्य यो याति तिथिनक्षत्रपूजितः ।
विजयं लभते नित्यं सेनां सम्यक्प्रयोजयन्

evaṃ saṃcintya yo yāti tithinakṣatrapūjitaḥ |
vijayaṃ labhate nityaṃ senāṃ samyakprayojayan

प्रसुप्तांस्तृषिताञ्श्रान्तान्प्रकीर्णान्नाभिघातयेत् ।
मोक्षे प्रयाणे चलने पानभोजनकालयोः ।
अतिक्षिप्तान्व्यतिक्षिप्तान्निहतान्प्रतनूकृतान्

prasuptāṃstṛṣitāñśrāntānprakīrṇānnābhighātayet |
mokṣe prayāṇe calane pānabhojanakālayoḥ |
atikṣiptānvyatikṣiptānnihatānpratanūkṛtān

अविस्रब्धान्कृतारम्भानुपन्यासात्प्रतापितान् ।
बहिश्वरानुपन्यासान्कृतवेश्मानुसारिणः

avisrabdhānkṛtārambhānupanyāsātpratāpitān |
bahiśvarānupanyāsānkṛtaveśmānusāriṇaḥ

पारम्पर्यागते द्वारे ये केचिदनुवर्तिनः ।
परिचर्यापरोद्धारो ये च केचन वल्गिनः

pāramparyāgate dvāre ye kecidanuvartinaḥ |
paricaryāparoddhāro ye ca kecana valginaḥ

अनीकं ये विभिदन्ति भिन्नं संस्थापयन्ति च ।
समानाशनपानास्ते कार्या द्विगुणवेतनाः

anīkaṃ ye vibhidanti bhinnaṃ saṃsthāpayanti ca |
samānāśanapānāste kāryā dviguṇavetanāḥ

जातिगोत्रं च विज्ञाय कर्म चानुत्तमं शुभम् ।
समानदेहरक्षार्थे कार्या द्विगुणवेतनाः ।
त्रिगुणं चतुर्गुणं चैव वेतनं तेषु कारयेत्

jātigotraṃ ca vijñāya karma cānuttamaṃ śubham |
samānadeharakṣārthe kāryā dviguṇavetanāḥ |
triguṇaṃ caturguṇaṃ caiva vetanaṃ teṣu kārayet

दशाधिपतयः कार्याः शताधिपतयस्तथा ।
ततः सहस्राधिपतिं कुर्याच्छूरमतन्द्रितम्

daśādhipatayaḥ kāryāḥ śatādhipatayastathā |
tataḥ sahasrādhipatiṃ kuryācchūramatandritam

यथा मुख्यान्सन्निपात्य वक्तव्याः संशयामहे ।
यथा जयार्थं संग्रामे न जह्याम परस्परम्

yathā mukhyānsannipātya vaktavyāḥ saṃśayāmahe |
yathā jayārthaṃ saṃgrāme na jahyāma parasparam

इहैव ते निवर्तन्तां ये च केचन भीरवः ।
न घातयेयुः प्रदरं कुर्वाणास्तुमुले सति

ihaiva te nivartantāṃ ye ca kecana bhīravaḥ |
na ghātayeyuḥ pradaraṃ kurvāṇāstumule sati

[न सन्निपाते प्रदरं वधं वा कुर्युरीदृशाः ॥]
आत्मानं च स्वपक्षं च पालयन्हन्ति संयुगे

[na sannipāte pradaraṃ vadhaṃ vā kuryurīdṛśāḥ ||]
ātmānaṃ ca svapakṣaṃ ca pālayanhanti saṃyuge

अर्थनाशो वधोऽकीर्तिरयशश्च पलायने ।
अमनोज्ञाऽसुखा वाचः पुरुषस्य पलायतः

arthanāśo vadho'kīrtirayaśaśca palāyane |
amanojñā'sukhā vācaḥ puruṣasya palāyataḥ

प्रतिध्वस्तोष्ठदन्तस्य न्यस्तसर्वायुधस्य च ।
हित्वा पलायमानस्य सहायान्प्राणसंशये ।
अमित्रैरवरुद्धस्य द्विषतामस्तु नः सदा

pratidhvastoṣṭhadantasya nyastasarvāyudhasya ca |
hitvā palāyamānasya sahāyānprāṇasaṃśaye |
amitrairavaruddhasya dviṣatāmastu naḥ sadā

मनुष्यापसदा ह्येते ये भवन्ति पराङ्भुखाः ।
राशिवर्धनमात्रास्ते नैव ते प्रेत्य नो इह

manuṣyāpasadā hyete ye bhavanti parāṅbhukhāḥ |
rāśivardhanamātrāste naiva te pretya no iha

अमित्रा हृष्टमनसः प्रत्युद्यान्ति पलायिनम् ।
जयिनस्तु नरास्तात मङ्गलैर्वन्दनेन च

amitrā hṛṣṭamanasaḥ pratyudyānti palāyinam |
jayinastu narāstāta maṅgalairvandanena ca

यस्य स्म व्यसने राजन्ननुमोदन्ति शत्रवः ।
तदसह्यतरं दुःखं मन्यन्ते मरणादपि

yasya sma vyasane rājannanumodanti śatravaḥ |
tadasahyataraṃ duḥkhaṃ manyante maraṇādapi

श्रियं जानीत धर्मस्य मूलं सर्वसुखस्य च ।
या भीरूणां पराख्यातिः शूरस्तामधिगच्छति

śriyaṃ jānīta dharmasya mūlaṃ sarvasukhasya ca |
yā bhīrūṇāṃ parākhyātiḥ śūrastāmadhigacchati

ते वयं स्वर्गमिच्छन्तः संग्रामे त्यक्तजीविताः ।
जयन्तो वध्यमाना वा प्राप्नुयाम च सद्गतिम्

te vayaṃ svargamicchantaḥ saṃgrāme tyaktajīvitāḥ |
jayanto vadhyamānā vā prāpnuyāma ca sadgatim

एवं संशप्तशपथाः समभित्यक्तजीविताः ।
अमित्रवाहिनीं वीराः प्रतिगाहन्त्यभीरवः

evaṃ saṃśaptaśapathāḥ samabhityaktajīvitāḥ |
amitravāhinīṃ vīrāḥ pratigāhantyabhīravaḥ

अग्रतः पुरुषाऽनीकमसिचर्मवतां भवेत् ।
पृष्ठतः शकटानीकं कलत्रं मध्यतस्तथा

agrataḥ puruṣā'nīkamasicarmavatāṃ bhavet |
pṛṣṭhataḥ śakaṭānīkaṃ kalatraṃ madhyatastathā

परेषां प्रतिघातार्थं पदातीनां च गूहनम् ।
अपि तस्मिन्पुरे वृद्धा भवेयुर्ये पुरोगमाः

pareṣāṃ pratighātārthaṃ padātīnāṃ ca gūhanam |
api tasminpure vṛddhā bhaveyurye purogamāḥ

ये पुरस्तादभिमताः सत्ववन्तो मनस्विनः ।
ते पूर्वमभिवर्तेरंश्चैतानेवेतरे जनाः

ye purastādabhimatāḥ satvavanto manasvinaḥ |
te pūrvamabhivarteraṃścaitānevetare janāḥ

अपि चोद्धर्षणं कार्यं भीरूणामपि यत्नतः ।
स्कन्धदर्शनमात्रात्तु तिष्ठेयुर्वा समीपतः

api coddharṣaṇaṃ kāryaṃ bhīrūṇāmapi yatnataḥ |
skandhadarśanamātrāttu tiṣṭheyurvā samīpataḥ

संहतान्योधयेदल्पान्कामं विस्तारयेद्बहून् ।
सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह

saṃhatānyodhayedalpānkāmaṃ vistārayedbahūn |
sūcīmukhamanīkaṃ syādalpānāṃ bahubhiḥ saha

संप्रयुक्ते निकृष्टे वा सत्यं वा यदि वाऽनृतम् ।
प्रगृह्य बाहून्क्रोशेत हन्त भग्नाः परे इति

saṃprayukte nikṛṣṭe vā satyaṃ vā yadi vā'nṛtam |
pragṛhya bāhūnkrośeta hanta bhagnāḥ pare iti

आगतं मे मित्रबलं प्रहरध्वमभीतवत् ।
सत्ववन्तो निधावेयुः कुर्वन्तो भैरवान्रवान्

āgataṃ me mitrabalaṃ praharadhvamabhītavat |
satvavanto nidhāveyuḥ kurvanto bhairavānravān

क्ष्वेडाः किलकिलाशब्दाः क्रकचा गोविषाणिकाः ।
भेरीमृदङ्गपणवान्नादयेयुश्च जर्झरान्

kṣveḍāḥ kilakilāśabdāḥ krakacā goviṣāṇikāḥ |
bherīmṛdaṅgapaṇavānnādayeyuśca jarjharān