Chapter 361: Brahma teaches Rudra the one Purusha

शृणु पुत्र यथाह्येष पुरुषः शाश्वतोऽव्ययः ।
अक्षयश्चाप्रमेयश्च सर्वगश्च निरुच्यते

śṛṇu putra yathāhyeṣa puruṣaḥ śāśvato'vyayaḥ |
akṣayaścāprameyaśca sarvagaśca nirucyate

न स शक्यस्त्वया द्रष्टुं मयाऽन्यैर्वाऽपि सत्तम ।
सगुणैर्निर्गुणैर्विश्वो ज्ञानदृश्यो ह्यसौ स्मृतः

na sa śakyastvayā draṣṭuṃ mayā'nyairvā'pi sattama |
saguṇairnirguṇairviśvo jñānadṛśyo hyasau smṛtaḥ

अशरीरः शरीरेषु सर्वेषु निवसत्यसौ ।
वसन्नपि शरीरेषु न स लिप्यति कर्मभिः

aśarīraḥ śarīreṣu sarveṣu nivasatyasau |
vasannapi śarīreṣu na sa lipyati karmabhiḥ

ममान्तरात्मा तव च ये चान्ये देहसंज्ञिताः ।
सर्वेषां साक्षिभूतोऽसौ न ग्राह्यः केनचिक्वचित्

mamāntarātmā tava ca ye cānye dehasaṃjñitāḥ |
sarveṣāṃ sākṣibhūto'sau na grāhyaḥ kenacikvacit

विश्वमूर्धा विश्वभुजो विश्वपादाक्षिनासिकः ।
एकश्चरति क्षेत्रेषु स्वैरचारी यथासुखम्

viśvamūrdhā viśvabhujo viśvapādākṣināsikaḥ |
ekaścarati kṣetreṣu svairacārī yathāsukham

क्षेत्राणि हि शरीराणि बीजं चापि शुभाशुभम् ।
तानि वेत्ति स योगात्मा ततः क्षेत्रज्ञ उच्यते

kṣetrāṇi hi śarīrāṇi bījaṃ cāpi śubhāśubham |
tāni vetti sa yogātmā tataḥ kṣetrajña ucyate

नागतिर्न गतिस्तस्य ज्ञेया भूतेषु केनचित् ।
साङ्ख्येन विधिना चैव योगेन च यथाक्रमम्

nāgatirna gatistasya jñeyā bhūteṣu kenacit |
sāṅkhyena vidhinā caiva yogena ca yathākramam

चिन्तयामि गतिं चास्य न गतिं वेद्मि चोत्तराम् ।
यथाज्ञानं तु वक्ष्यामि पुरुषं तु सनातनम्

cintayāmi gatiṃ cāsya na gatiṃ vedmi cottarām |
yathājñānaṃ tu vakṣyāmi puruṣaṃ tu sanātanam

तस्यैकत्वं महत्त्वं च स चैकः पुरुषः स्मृतः ।
महापुरुषशब्दं स बिभर्त्येकः सनातनः

tasyaikatvaṃ mahattvaṃ ca sa caikaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ |
mahāpuruṣaśabdaṃ sa bibhartyekaḥ sanātanaḥ

स्तं निर्गुणं पुरुषं चाविशन्ति

staṃ nirguṇaṃ puruṣaṃ cāviśanti

हित्वा गुणमयं सर्वं कर्मं हित्वा शुभाशुभम् ।
उभे सत्यानृते त्यक्त्वा एवं भवति निर्गुणः

hitvā guṇamayaṃ sarvaṃ karmaṃ hitvā śubhāśubham |
ubhe satyānṛte tyaktvā evaṃ bhavati nirguṇaḥ

अचिन्त्यं चापि तं ज्ञात्वा भावसूक्ष्मं चतुष्टयम् ।
विचरेद्योऽसमुन्नद्धः स गच्छेत्पुरुषं शुभम्

acintyaṃ cāpi taṃ jñātvā bhāvasūkṣmaṃ catuṣṭayam |
vicaredyo'samunnaddhaḥ sa gacchetpuruṣaṃ śubham

एकं हि परमात्मानं केचिदिच्छन्ति पण्डिताः ।
एकात्मानं तथाऽऽत्मानमपरेध्यात्मचिन्तकाः

ekaṃ hi paramātmānaṃ kecidicchanti paṇḍitāḥ |
ekātmānaṃ tathā''tmānamaparedhyātmacintakāḥ

तत्र यः परमात्मा हि स नित्यो निर्गुणः स्मृतः ।
स हि नारायणो ज्ञेयः सर्वात्मा पुरुषो हि सः

tatra yaḥ paramātmā hi sa nityo nirguṇaḥ smṛtaḥ |
sa hi nārāyaṇo jñeyaḥ sarvātmā puruṣo hi saḥ

न लिप्यते फलैश्चापि पद्मपत्रमिवाम्भसा ।
कर्मात्मा त्वपरो योसौ मोक्षबन्धैः स युज्यते

na lipyate phalaiścāpi padmapatramivāmbhasā |
karmātmā tvaparo yosau mokṣabandhaiḥ sa yujyate

ससप्तदशकेनापि राशिना युज्यते च सः ।
एवं बहुविधः प्रोक्तः पुरुषस्ते यथाक्रमम्

sasaptadaśakenāpi rāśinā yujyate ca saḥ |
evaṃ bahuvidhaḥ proktaḥ puruṣaste yathākramam

यत्तत्कृत्स्नं लोकतन्त्रस्य धाम
वेद्यं परं बोधनीयं च वेदैः ।
मन्ता मन्तव्यं प्राशिता प्राशनीयं
घ्राता घ्रेयं स्पर्शिता स्पर्शनीयम्

yattatkṛtsnaṃ lokatantrasya dhāma
vedyaṃ paraṃ bodhanīyaṃ ca vedaiḥ |
mantā mantavyaṃ prāśitā prāśanīyaṃ
ghrātā ghreyaṃ sparśitā sparśanīyam

द्रष्टा द्रष्टव्यं श्राविता श्रावणीयं
ज्ञाता ज्ञेयं सगुणं निर्गुणं च ।
यद्वै प्रोक्तं तात सम्यक्प्रधानं
नित्यं चैतच्छाश्वतं चाव्ययं च

draṣṭā draṣṭavyaṃ śrāvitā śrāvaṇīyaṃ
jñātā jñeyaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ ca |
yadvai proktaṃ tāta samyakpradhānaṃ
nityaṃ caitacchāśvataṃ cāvyayaṃ ca

यद्वै सूते धातुराद्यं विधानं
तद्वै विप्राः प्रवदन्तेऽनिरुद्धम् ।
यद्वै लोके वैदिकं कर्म साधु
आशीर्युक्तं तद्धि तस्योपभोग्यम्

yadvai sūte dhāturādyaṃ vidhānaṃ
tadvai viprāḥ pravadante'niruddham |
yadvai loke vaidikaṃ karma sādhu
āśīryuktaṃ taddhi tasyopabhogyam

देवाः सर्वे मनुयः साधु दान्ता
स्तं प्राग्वंशे यज्ञभागं भजन्ते ।
अहं ब्रह्मा आद्य ईशः प्रजानां
तस्माज्जातस्त्वं च मत्तः प्रसूतः

devāḥ sarve manuyaḥ sādhu dāntā
staṃ prāgvaṃśe yajñabhāgaṃ bhajante |
ahaṃ brahmā ādya īśaḥ prajānāṃ
tasmājjātastvaṃ ca mattaḥ prasūtaḥ

मत्तो जगज्जङ्गमं स्थावरं च
सर्वे वेदाः सरहस्या हि पुत्र

matto jagajjaṅgamaṃ sthāvaraṃ ca
sarve vedāḥ sarahasyā hi putra

चतुर्विभक्तः पुरुषः स क्रीडति यथेच्छति ।
एवं स भगवान्देवः स्वेन ज्ञानेन बोधयत्

caturvibhaktaḥ puruṣaḥ sa krīḍati yathecchati |
evaṃ sa bhagavāndevaḥ svena jñānena bodhayat

एतत्ते कथितं पुत्र यथावदनुपृच्छतः ।
साङ्ख्यज्ञाने तथा योगे यथावदनुवर्णितम्

etatte kathitaṃ putra yathāvadanupṛcchataḥ |
sāṅkhyajñāne tathā yoge yathāvadanuvarṇitam