सृजते त्रिगुणान्सत्वं क्षेत्रज्ञस्त्वधितिष्ठति ।
गुणान्विक्रियते सर्वानुदासीनवदीश्वरः
sṛjate triguṇānsatvaṃ kṣetrajñastvadhitiṣṭhati |
guṇānvikriyate sarvānudāsīnavadīśvaraḥ
Shanti Parva
Chapter 255: Cutting the knot of the heart
इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि पञ्चपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥
14 verses · 255 of 372
What happens in this chapter
Cutting the knot of the heart
Vyasa tells Shuka that sattva puts forth the gunas as a spider spins its thread, while the field-knower presides over them unmoved, like a lord who sits apart. Some say the gunas, once destroyed, do not return; others say they withdraw. Knowing the Self without beginning or end, a man should live free of anger, elation and envy. Having passed beyond the firm knot of the heart, made of the intellect's anxious thoughts, he sits at ease with his doubts cut. The ignorant drown in the world as men who fall into a river in flood; the knower walks on dry ground. Self-knowledge and calm are the true worth of a brahmana's birth, and the knower has no fear of the hereafter. Part of the last verse is damaged.
व्यास उवाच
स्वभावयुक्तं तत्सत्वं यदिमान्सृजते गुणान् ।
ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं सृजते तन्तुवद्गुणान्
svabhāvayuktaṃ tatsatvaṃ yadimānsṛjate guṇān |
ūrṇanābhiryathā sūtraṃ sṛjate tantuvadguṇān
प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिर्नोपलभ्यते ।
एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे
pradhvastā na nivartante pravṛttirnopalabhyate |
evameke vyavasyanti nivṛttiriti cāpare
उभयं संप्रधार्यैतदध्यवस्येद्यथामति ।
अनेनैव विधानेन भवेद्गर्भशयो महान्
ubhayaṃ saṃpradhāryaitadadhyavasyedyathāmati |
anenaiva vidhānena bhavedgarbhaśayo mahān
अनादिनिधनं नित्यं तं बुद्ध्वा विचरेन्नरः ।
अक्रुध्यन्नप्रहृष्यंश्च नित्यं विगतमत्सरः
anādinidhanaṃ nityaṃ taṃ buddhvā vicarennaraḥ |
akrudhyannaprahṛṣyaṃśca nityaṃ vigatamatsaraḥ
इत्येवं हृदयग्रन्थिं बुद्धिचिन्तामयं दृढम् ।
अतीत्य सुखमासीत अशोचंश्छिन्नसंशयः
ityevaṃ hṛdayagranthiṃ buddhicintāmayaṃ dṛḍham |
atītya sukhamāsīta aśocaṃśchinnasaṃśayaḥ
ताम्येयुः प्रच्युताः पृथ्व्यां यथा पूर्णां नदीं नराः ।
अवगाढा ह्यविद्वांसो विद्धि लोकमिमं तथा
tāmyeyuḥ pracyutāḥ pṛthvyāṃ yathā pūrṇāṃ nadīṃ narāḥ |
avagāḍhā hyavidvāṃso viddhi lokamimaṃ tathā
न तु ताम्यति वै विद्वान्स्थले चरति तत्त्ववित् ।
एवं यो विन्दतेऽऽत्मानं केवलं ज्ञानमात्मनः
na tu tāmyati vai vidvānsthale carati tattvavit |
evaṃ yo vindate''tmānaṃ kevalaṃ jñānamātmanaḥ
एवं बुद्ध्वा नरः सर्वं भूतानामागतिं गतिम् ।
समवेक्ष्य च वैषम्यं लभते शममुत्तमम्
evaṃ buddhvā naraḥ sarvaṃ bhūtānāmāgatiṃ gatim |
samavekṣya ca vaiṣamyaṃ labhate śamamuttamam
एतद्वै जन्मसामर्थ्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः ।
आत्मज्ञानं शमश्चैव पर्याप्तं तत्परायणम्
etadvai janmasāmarthyaṃ brāhmaṇasya viśeṣataḥ |
ātmajñānaṃ śamaścaiva paryāptaṃ tatparāyaṇam
एतद्बुद्ध्वा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धलक्षणम् ।
विज्ञायैतद्विमुच्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः
etadbuddhvā bhavedbuddhaḥ kimanyadbuddhalakṣaṇam |
vijñāyaitadvimucyante kṛtakṛtyā manīṣiṇaḥ
न भवति विदुषां महद्भयं
यदविदुषां सुमहद्भयं परत्र ।
न हि गतिरधिकाऽस्ति कस्यचि
द्भवति हि या विदुषः सनातनी
na bhavati viduṣāṃ mahadbhayaṃ
yadaviduṣāṃ sumahadbhayaṃ paratra |
na hi gatiradhikā'sti kasyaci
dbhavati hi yā viduṣaḥ sanātanī
लोकमातुरमसूयते जन
स्तत्तदेव च निरीक्ष्य शोचते ।
तत्र पश्य कुशलानशोचतो
ये विदुस्तदुभयं कृताकृतम्
lokamāturamasūyate jana
stattadeva ca nirīkṣya śocate |
tatra paśya kuśalānaśocato
ye vidustadubhayaṃ kṛtākṛtam
यत्करोत्यनभिसन्धिपूर्वकं
तच्च निर्णुदति ---
न प्रियं तदुभयं न चाप्रिय
तस्य तज्जनयतीह कुर्वतः
yatkarotyanabhisandhipūrvakaṃ
tacca nirṇudati ---
na priyaṃ tadubhayaṃ na cāpriya
tasya tajjanayatīha kurvataḥ
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)