अध्याय 255: हृदय की गाँठ का कटना

सृजते त्रिगुणान्सत्वं क्षेत्रज्ञस्त्वधितिष्ठति ।
गुणान्विक्रियते सर्वानुदासीनवदीश्वरः

sṛjate triguṇānsatvaṃ kṣetrajñastvadhitiṣṭhati |
guṇānvikriyate sarvānudāsīnavadīśvaraḥ

स्वभावयुक्तं तत्सत्वं यदिमान्सृजते गुणान् ।
ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं सृजते तन्तुवद्गुणान्

svabhāvayuktaṃ tatsatvaṃ yadimānsṛjate guṇān |
ūrṇanābhiryathā sūtraṃ sṛjate tantuvadguṇān

प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिर्नोपलभ्यते ।
एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे

pradhvastā na nivartante pravṛttirnopalabhyate |
evameke vyavasyanti nivṛttiriti cāpare

उभयं संप्रधार्यैतदध्यवस्येद्यथामति ।
अनेनैव विधानेन भवेद्गर्भशयो महान्

ubhayaṃ saṃpradhāryaitadadhyavasyedyathāmati |
anenaiva vidhānena bhavedgarbhaśayo mahān

अनादिनिधनं नित्यं तं बुद्ध्वा विचरेन्नरः ।
अक्रुध्यन्नप्रहृष्यंश्च नित्यं विगतमत्सरः

anādinidhanaṃ nityaṃ taṃ buddhvā vicarennaraḥ |
akrudhyannaprahṛṣyaṃśca nityaṃ vigatamatsaraḥ

इत्येवं हृदयग्रन्थिं बुद्धिचिन्तामयं दृढम् ।
अतीत्य सुखमासीत अशोचंश्छिन्नसंशयः

ityevaṃ hṛdayagranthiṃ buddhicintāmayaṃ dṛḍham |
atītya sukhamāsīta aśocaṃśchinnasaṃśayaḥ

ताम्येयुः प्रच्युताः पृथ्व्यां यथा पूर्णां नदीं नराः ।
अवगाढा ह्यविद्वांसो विद्धि लोकमिमं तथा

tāmyeyuḥ pracyutāḥ pṛthvyāṃ yathā pūrṇāṃ nadīṃ narāḥ |
avagāḍhā hyavidvāṃso viddhi lokamimaṃ tathā

न तु ताम्यति वै विद्वान्स्थले चरति तत्त्ववित् ।
एवं यो विन्दतेऽऽत्मानं केवलं ज्ञानमात्मनः

na tu tāmyati vai vidvānsthale carati tattvavit |
evaṃ yo vindate''tmānaṃ kevalaṃ jñānamātmanaḥ

एवं बुद्ध्वा नरः सर्वं भूतानामागतिं गतिम् ।
समवेक्ष्य च वैषम्यं लभते शममुत्तमम्

evaṃ buddhvā naraḥ sarvaṃ bhūtānāmāgatiṃ gatim |
samavekṣya ca vaiṣamyaṃ labhate śamamuttamam

एतद्वै जन्मसामर्थ्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः ।
आत्मज्ञानं शमश्चैव पर्याप्तं तत्परायणम्

etadvai janmasāmarthyaṃ brāhmaṇasya viśeṣataḥ |
ātmajñānaṃ śamaścaiva paryāptaṃ tatparāyaṇam

एतद्बुद्ध्वा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धलक्षणम् ।
विज्ञायैतद्विमुच्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः

etadbuddhvā bhavedbuddhaḥ kimanyadbuddhalakṣaṇam |
vijñāyaitadvimucyante kṛtakṛtyā manīṣiṇaḥ

न भवति विदुषां महद्भयं
यदविदुषां सुमहद्भयं परत्र ।
न हि गतिरधिकाऽस्ति कस्यचि
द्भवति हि या विदुषः सनातनी

na bhavati viduṣāṃ mahadbhayaṃ
yadaviduṣāṃ sumahadbhayaṃ paratra |
na hi gatiradhikā'sti kasyaci
dbhavati hi yā viduṣaḥ sanātanī

लोकमातुरमसूयते जन
स्तत्तदेव च निरीक्ष्य शोचते ।
तत्र पश्य कुशलानशोचतो
ये विदुस्तदुभयं कृताकृतम्

lokamāturamasūyate jana
stattadeva ca nirīkṣya śocate |
tatra paśya kuśalānaśocato
ye vidustadubhayaṃ kṛtākṛtam

यत्करोत्यनभिसन्धिपूर्वकं
तच्च निर्णुदति ---
न प्रियं तदुभयं न चाप्रिय
तस्य तज्जनयतीह कुर्वतः

yatkarotyanabhisandhipūrvakaṃ
tacca nirṇudati ---
na priyaṃ tadubhayaṃ na cāpriya
tasya tajjanayatīha kurvataḥ