प्रादुर्भावसहस्राणि समतीतान्यनेकशः ।
यथाशक्ति तु वक्ष्यामि शृणु तान्कुरुनन्दन
prādurbhāvasahasrāṇi samatītānyanekaśaḥ |
yathāśakti tu vakṣyāmi śṛṇu tānkurunandana
Sabha Parva
Chapter 45: The Paushkara appearance and the Yajna Varaha
इति श्रीमन्महाभारते सभापर्वणि अर्घाहरणपर्वणि पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ॥
17 verses · 45 of 103
What happens in this chapter
The Paushkara appearance and the Yajna Varaha
Bhishma says thousands of appearances have passed and he will tell what he can. First is the Paushkara, when the lotus-naveled one slept on the ocean and devas and rishis were born in the lotus. Then the Varaha, when Vishnu took a boar's form and lifted the earth from the waters with her mountains and forests. Bhishma describes that form as the yajna itself: the Vedas its feet, the sacrificial post its tusks, fire its tongue, darbha its hair, day and night its eyes, the ladle its snout, the Sama chant its voice, dakshina its heart. With his tusk this Yajna Varaha raised the sinking earth while Markandeya watched, and slew the danavas. Next comes Narasimha.
भीष्म उवाच
पुरा कमलनाभस्य स्वपतः सागराम्भसि ।
पुष्करे यत्र सम्भूता देवा ऋषिगणैः सह
purā kamalanābhasya svapataḥ sāgarāmbhasi |
puṣkare yatra sambhūtā devā ṛṣigaṇaiḥ saha
एष पौष्करिको नाम प्रादुर्भावः प्रकीर्तितः ।
पुराणैः कथ्यते यत्र वेदश्रुतिसमाहितः
eṣa pauṣkariko nāma prādurbhāvaḥ prakīrtitaḥ |
purāṇaiḥ kathyate yatra vedaśrutisamāhitaḥ
वाराहस्तु श्रुतिसुखः प्रादुर्भावो महात्मनः ।
यत्र विष्णुः सुरश्रेष्ठो वाराहं रूपमास्थितः
vārāhastu śrutisukhaḥ prādurbhāvo mahātmanaḥ |
yatra viṣṇuḥ suraśreṣṭho vārāhaṃ rūpamāsthitaḥ
उज्जहार महीं तोयात्सशैलवनकाननाम् ।
वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुर्दन्तश्चितीमुखः
ujjahāra mahīṃ toyātsaśailavanakānanām |
vedapādo yūpadaṃṣṭraḥ kraturdantaścitīmukhaḥ
अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः ।
अहोरात्रेक्षणो दिव्यो वेदाङ्गः श्रुतिभूषणः
agnijihvo darbharomā brahmaśīrṣo mahātapāḥ |
ahorātrekṣaṇo divyo vedāṅgaḥ śrutibhūṣaṇaḥ
आज्यनासः स्रुवं तुण्डं सामघोषस्वनो महान् ।
धर्मसत्यमयः श्रीमान्कर्मविक्रमसत्कृतः
ājyanāsaḥ sruvaṃ tuṇḍaṃ sāmaghoṣasvano mahān |
dharmasatyamayaḥ śrīmānkarmavikramasatkṛtaḥ
प्रायश्चित्तमुखो धीरः पशुजानुर्महावृषः ।
औद्गात्रहोमलिङ्गोऽसौ पशुबीजमहौषधिः
prāyaścittamukho dhīraḥ paśujānurmahāvṛṣaḥ |
audgātrahomaliṅgo'sau paśubījamahauṣadhiḥ
बाह्यन्तरात्मा मन्त्रास्थिविकृतः सौम्यदर्शनः ।
वेदिस्कन्धो हविर्गन्धो हव्यकव्याभिवेगवान्
bāhyantarātmā mantrāsthivikṛtaḥ saumyadarśanaḥ |
vediskandho havirgandho havyakavyābhivegavān
प्राग्वंशकायो द्युतिमान्नानादीक्षाभिरूर्जितः ।
दक्षिणाहृदयो योगी महाशास्त्रमयो महान्
prāgvaṃśakāyo dyutimānnānādīkṣābhirūrjitaḥ |
dakṣiṇāhṛdayo yogī mahāśāstramayo mahān
उपाकर्मोष्ठरुचकः प्रावर्ग्यावर्तभूषणः ।
शालापत्नीसहायो वै मणिशृङ्गसमुच्छ्रितः
upākarmoṣṭharucakaḥ prāvargyāvartabhūṣaṇaḥ |
śālāpatnīsahāyo vai maṇiśṛṅgasamucchritaḥ
एवं यज्ञवराहो वै भूत्वा विष्णुः सनातनः ।
महीं सागरपर्यन्तां सशैलवनकाननाम्
evaṃ yajñavarāho vai bhūtvā viṣṇuḥ sanātanaḥ |
mahīṃ sāgaraparyantāṃ saśailavanakānanām
कार्णवजले भ्रष्टामेकार्णवगतः प्रभुः ।
मज्जन्तीं सलिले तस्मिन्स्वदेवीं पृथिवीं तदा
kārṇavajale bhraṣṭāmekārṇavagataḥ prabhuḥ |
majjantīṃ salile tasminsvadevīṃ pṛthivīṃ tadā
उज्जहार विषाणेन मार्गण्डेयस्य पश्यतः ।
शृङ्गेण यः समुद्धृत्य लोकानां हितकाम्यया
ujjahāra viṣāṇena mārgaṇḍeyasya paśyataḥ |
śṛṅgeṇa yaḥ samuddhṛtya lokānāṃ hitakāmyayā
सहस्रशीर्षो देवेशो निर्ममे जगतीं प्रभुः ।
एवं यज्ञवराहेण भूतभव्यभवात्मना
sahasraśīrṣo deveśo nirmame jagatīṃ prabhuḥ |
evaṃ yajñavarāheṇa bhūtabhavyabhavātmanā
उद्धृता पृथिवी देवी पूज्या वै सागराम्बरा ।
निहता दानवाः सर्वे देवदेवेन विष्णुना
uddhṛtā pṛthivī devī pūjyā vai sāgarāmbarā |
nihatā dānavāḥ sarve devadevena viṣṇunā
वाराहः कथितो ह्येष नारसिंहमतो शृणु ।
यत्र भूत्वा मृगेन्द्रेण हिरण्यकशिपुर्हतः
vārāhaḥ kathito hyeṣa nārasiṃhamato śṛṇu |
yatra bhūtvā mṛgendreṇa hiraṇyakaśipurhataḥ
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)