Chapter 46: Narasimha slays Hiranyakashipu

दैत्येन्द्रो बलवान्त्राजन्सुरारिर्बलगर्वितः ।
हिरण्यकशिपुर्नाम आसीत्रैलोक्यकण्टकः

daityendro balavāntrājansurārirbalagarvitaḥ |
hiraṇyakaśipurnāma āsītrailokyakaṇṭakaḥ

दैत्यानामादिपुरुषो वीर्येणाप्रतिमो बली ।
प्रविश्य जलधं राजंश्चकार तप उत्तमम्

daityānāmādipuruṣo vīryeṇāpratimo balī |
praviśya jaladhaṃ rājaṃścakāra tapa uttamam

दशवर्षसहस्राणि शतानि दश पञ्च च ।
व्रतोपवासतस्तस्थौ स्याणुमौनव्रतो दृढः

daśavarṣasahasrāṇi śatāni daśa pañca ca |
vratopavāsatastasthau syāṇumaunavrato dṛḍhaḥ

ततः शमदमाभ्यां च ब्रह्मचर्येण चानघ ।
ब्रह्मा प्रीतमनास्तस्य तपसा नियमेन च

tataḥ śamadamābhyāṃ ca brahmacaryeṇa cānagha |
brahmā prītamanāstasya tapasā niyamena ca

ततः स्वयम्भूर्भगवान्स्वयमागम्य भूपते ।
विमानेनार्कवर्णेन हंसयुक्तेन भास्वता

tataḥ svayambhūrbhagavānsvayamāgamya bhūpate |
vimānenārkavarṇena haṃsayuktena bhāsvatā

आदित्यैर्वसुभिः साध्यैर्मरुद्भिर्दैवतैस्तथा ।
रुद्रैर्विश्वसहायैश्च यक्षराक्षसकिन्नरैः

ādityairvasubhiḥ sādhyairmarudbhirdaivataistathā |
rudrairviśvasahāyaiśca yakṣarākṣasakinnaraiḥ

दिशाभिर्विदिशाभिश्च नदीभिः सागरैः सह ।
नक्षत्रैश्च मुहूर्तैश्च खेचरैश्चापरैर्ग्रहैः

diśābhirvidiśābhiśca nadībhiḥ sāgaraiḥ saha |
nakṣatraiśca muhūrtaiśca khecaraiścāparairgrahaiḥ

देवर्षिभिस्तपोयुक्तैः सिद्धैः सप्तर्षिभिस्तदा ।
राजर्षिभिः पुण्यतमैर्गन्धर्वैरप्सरोगणैः

devarṣibhistapoyuktaiḥ siddhaiḥ saptarṣibhistadā |
rājarṣibhiḥ puṇyatamairgandharvairapsarogaṇaiḥ

चराचरगुरुः श्रीमान्वृतः सर्वसुरैस्तथा ।
ब्रह्मा ब्रह्मविदां श्रेष्ठो दैत्यमागम्य चाब्रवीत्

carācaraguruḥ śrīmānvṛtaḥ sarvasuraistathā |
brahmā brahmavidāṃ śreṣṭho daityamāgamya cābravīt

प्रीतोऽस्मि तव भक्तस्य तपसाऽनेन सुव्रत ।
वरं वरय भद्रं ते यथेष्टं काममाप्नुहि

prīto'smi tava bhaktasya tapasā'nena suvrata |
varaṃ varaya bhadraṃ te yatheṣṭaṃ kāmamāpnuhi

न देवा न च गन्धर्वा न यक्षोरगराक्षसाः ।
न मानुषाः पिशाचाश्च हन्युर्मां देवसत्तम

na devā na ca gandharvā na yakṣoragarākṣasāḥ |
na mānuṣāḥ piśācāśca hanyurmāṃ devasattama

ऋषयो वा न मां शापैः क्रुद्धा लोकपितामह ।
शपेयुस्तपसा युक्ता वर एष वृतो मया

ṛṣayo vā na māṃ śāpaiḥ kruddhā lokapitāmaha |
śapeyustapasā yuktā vara eṣa vṛto mayā

न शस्त्रेण नचास्त्रेण गिरिणा पादपेन च ।
न शुष्केण न चार्देण स्यान्न वाऽन्येन मे वधः

na śastreṇa nacāstreṇa giriṇā pādapena ca |
na śuṣkeṇa na cārdeṇa syānna vā'nyena me vadhaḥ

नाकाशे नाथ भूमौ वा रात्रौ वा दिवसेपि वा ।
नान्तर्वा न बहिर्वापि स्याद्वधो मे पितामह

nākāśe nātha bhūmau vā rātrau vā divasepi vā |
nāntarvā na bahirvāpi syādvadho me pitāmaha

पशुभिर्वा मृगैर्न स्यात्पक्षिभिर्वा सरीसृपैः ।
ददासि चेद्वरानेतन्देवदेव वृणोम्यहम्

paśubhirvā mṛgairna syātpakṣibhirvā sarīsṛpaiḥ |
dadāsi cedvarānetandevadeva vṛṇomyaham

एते दिव्या वरास्तात मया दत्तास्तवाद्भुताः ।
सर्वकामवरांस्तात प्राप्स्यसि त्वमसंशयम्

ete divyā varāstāta mayā dattāstavādbhutāḥ |
sarvakāmavarāṃstāta prāpsyasi tvamasaṃśayam

एवमुक्त्वा स भगवाञ्जगामाकाशमेव हि ।
रराज ब्रह्मलोके हि ब्रह्मर्षिगणसेवितः

evamuktvā sa bhagavāñjagāmākāśameva hi |
rarāja brahmaloke hi brahmarṣigaṇasevitaḥ

ततो देवाश्च नागाश्च गन्धर्वा मुनयस्तथा ।
वरप्रदानं श्रुत्वैव ते ब्रह्माणमुपस्थितः

tato devāśca nāgāśca gandharvā munayastathā |
varapradānaṃ śrutvaiva te brahmāṇamupasthitaḥ

वरेणाने भगवन्बाधिष्यति स नोऽसुरः ।
तत्प्रसीदस्व भगवन्वधोपायोऽस्य चिन्त्यताम्

vareṇāne bhagavanbādhiṣyati sa no'suraḥ |
tatprasīdasva bhagavanvadhopāyo'sya cintyatām

ततो लोकहितं वाक्यं श्रुत्वा देवः प्रजापतिः ।
प्रोवाच भगवान्वाक्यं सर्वदेवगणांस्तदा

tato lokahitaṃ vākyaṃ śrutvā devaḥ prajāpatiḥ |
provāca bhagavānvākyaṃ sarvadevagaṇāṃstadā

अवश्यं त्रिदशास्तेन प्राप्तव्यं तपसः फलम् ।
तपसोऽन्तेऽस्य भगवान्वधं कृष्णः करिष्यति

avaśyaṃ tridaśāstena prāptavyaṃ tapasaḥ phalam |
tapaso'nte'sya bhagavānvadhaṃ kṛṣṇaḥ kariṣyati

एतच्छ्रुत्वा सुराः सर्वे ब्रह्मणा तस्य वै वधम् ।
स्वानि स्थानानि दिव्यानि जग्मुस्ते वै मुदान्विताः

etacchrutvā surāḥ sarve brahmaṇā tasya vai vadham |
svāni sthānāni divyāni jagmuste vai mudānvitāḥ

लब्धमात्रे वरे चापि सर्वास्ता बाधते प्रजाः ।
हिरण्यकशिपुर्दैत्यो वरदानेन दर्पितः

labdhamātre vare cāpi sarvāstā bādhate prajāḥ |
hiraṇyakaśipurdaityo varadānena darpitaḥ

राज्यं चकार दैत्येन्द्रो दैत्यसङ्घैः समावृतः ।
सप्तद्वीपान्वशेचके लोकालोकान्तरं बलात्

rājyaṃ cakāra daityendro daityasaṅghaiḥ samāvṛtaḥ |
saptadvīpānvaśecake lokālokāntaraṃ balāt

दिव्यभोगान्समस्तान्वै लोके सर्वानवाप सः ।
देवांस्त्रिभुवनस्थांस्तु पराजित्य महासुरः

divyabhogānsamastānvai loke sarvānavāpa saḥ |
devāṃstribhuvanasthāṃstu parājitya mahāsuraḥ

त्रैलोक्यं वशमानीय स्वर्गे वसति दानवः ।
यदा वरमदोन्मत्तो न्यवसद्दानवो दिवि

trailokyaṃ vaśamānīya svarge vasati dānavaḥ |
yadā varamadonmatto nyavasaddānavo divi

अथ लोकान्सगस्तांश्च विजित्य स महाबलः ।
भवेयमहमेवेन्द्रः सोमोऽग्निर्मारुतो रविः

atha lokānsagastāṃśca vijitya sa mahābalaḥ |
bhaveyamahamevendraḥ somo'gnirmāruto raviḥ

सलिलं चान्तरिक्षं च नक्षत्राणि दिशो दश ।
अहं क्रोधश्च कामश्च वरुणो वसवोऽर्यमा

salilaṃ cāntarikṣaṃ ca nakṣatrāṇi diśo daśa |
ahaṃ krodhaśca kāmaśca varuṇo vasavo'ryamā

धनदश्च धनाध्यक्षो यक्षकिम्पुरुषाधिपः ।
एते भवेयमित्युक्त्वा स्वयं भूत्वा बलात्स च

dhanadaśca dhanādhyakṣo yakṣakimpuruṣādhipaḥ |
ete bhaveyamityuktvā svayaṃ bhūtvā balātsa ca

एषां गृहीत्वा स्थानानि तेषां कार्याण्यवाप सः ।
इज्यश्चासीन्मखवरैर्देवकिन्नरसत्तमैः

eṣāṃ gṛhītvā sthānāni teṣāṃ kāryāṇyavāpa saḥ |
ijyaścāsīnmakhavarairdevakinnarasattamaiḥ

नरकस्थान्समानीय स्वर्गस्थांश्च चकार सः ।
एवमादीनि कर्माणि कृत्वा दैत्यपतिर्बली

narakasthānsamānīya svargasthāṃśca cakāra saḥ |
evamādīni karmāṇi kṛtvā daityapatirbalī

आश्रमेषु महाभागान्मुनीन्वै शंसितव्रतान् ।
सत्यधर्मपरान्दान्तान्पुरा धर्षितवांस्तु सः

āśrameṣu mahābhāgānmunīnvai śaṃsitavratān |
satyadharmaparāndāntānpurā dharṣitavāṃstu saḥ

याज्ञीयान्कृतबान्दैत्यन्याजकांश्चैव देवताः ।
यत्रयत्र सुरा जग्मुस्तत्रतत्र व्रजत्युत

yājñīyānkṛtabāndaityanyājakāṃścaiva devatāḥ |
yatrayatra surā jagmustatratatra vrajatyuta

स्थानानि देवतानां तु हृत्वा राज्यमकारयत् ।
पञ्चकोट्यश्च वर्षाणि अयुतान्येकषष्टि च

sthānāni devatānāṃ tu hṛtvā rājyamakārayat |
pañcakoṭyaśca varṣāṇi ayutānyekaṣaṣṭi ca

षष्टिश्चैव सहस्राणां जग्मुस्तस्य दुरात्मनः ।
एतद्वर्षं स दैत्येन्द्रो भोगैश्चर्यमवाप सः

ṣaṣṭiścaiva sahasrāṇāṃ jagmustasya durātmanaḥ |
etadvarṣaṃ sa daityendro bhogaiścaryamavāpa saḥ

तेनातिबाध्यमानास्ते दैत्येन्द्रेण बलीयसा ।
ब्रह्मलोकं सुरा जग्मुः शर्वशक्रपुरोगमाः

tenātibādhyamānāste daityendreṇa balīyasā |
brahmalokaṃ surā jagmuḥ śarvaśakrapurogamāḥ

पितामहं समासाद्य खिन्नाः प्राञ्जलयोऽब्रुवन्

pitāmahaṃ samāsādya khinnāḥ prāñjalayo'bruvan

भगवन्भूतभव्येश नस्त्रायस्व इहागतान् ।
भयं दितिसुताद्घोराद्भवत्यद्य दिवानिशम्

bhagavanbhūtabhavyeśa nastrāyasva ihāgatān |
bhayaṃ ditisutādghorādbhavatyadya divāniśam

भगवन्सर्वदैत्यानां स्वयम्भूरादिकृत्प्रभुः ।
स्रष्टा त्वं हव्यकव्यानामव्यक्तः प्रकृतिर्ध्रुवः

bhagavansarvadaityānāṃ svayambhūrādikṛtprabhuḥ |
sraṣṭā tvaṃ havyakavyānāmavyaktaḥ prakṛtirdhruvaḥ

श्रूयतामापदेवं हि दुर्विज्ञेया मयापि च ।
नारायणस्तु पुरुषो विश्वरूपो महाद्युतिः

śrūyatāmāpadevaṃ hi durvijñeyā mayāpi ca |
nārāyaṇastu puruṣo viśvarūpo mahādyutiḥ

अव्यक्तः सर्वभूतानामचिन्त्यो विभुरव्ययः ।
ममापि स तु युष्माकं व्यसने परमा गतिः

avyaktaḥ sarvabhūtānāmacintyo vibhuravyayaḥ |
mamāpi sa tu yuṣmākaṃ vyasane paramā gatiḥ

नारायणः परोऽव्यक्तादहमव्यक्तसम्भवः ।
मत्तो जज्ञुः प्रजा लोकाः सर्वे देवासुराश्च ते

nārāyaṇaḥ paro'vyaktādahamavyaktasambhavaḥ |
matto jajñuḥ prajā lokāḥ sarve devāsurāśca te

देवा यथाहं युष्माकं तथा नारायणो मम ।
पितामहोऽहं सर्वस्य स विष्णुः प्रपितामहः

devā yathāhaṃ yuṣmākaṃ tathā nārāyaṇo mama |
pitāmaho'haṃ sarvasya sa viṣṇuḥ prapitāmahaḥ

निश्चितं विषुधा दैत्यं स विष्णुस्तं हनिष्यति ।
तस्य नास्ति न शक्यं च तस्माद्व्रजत माचिरम्

niścitaṃ viṣudhā daityaṃ sa viṣṇustaṃ haniṣyati |
tasya nāsti na śakyaṃ ca tasmādvrajata māciram

पितामहवचः श्रुत्वा सर्वे ते भरतर्षभ ।
विबुधा ब्रह्मणा सार्धं जग्मुः क्षीरोदधिं प्रति

pitāmahavacaḥ śrutvā sarve te bharatarṣabha |
vibudhā brahmaṇā sārdhaṃ jagmuḥ kṣīrodadhiṃ prati

आदित्या वसवः साध्या विश्वे च मरुतस्तथा ।
रुद्रा महर्षयश्चैव अश्विनौ च सुरूपिणौ

ādityā vasavaḥ sādhyā viśve ca marutastathā |
rudrā maharṣayaścaiva aśvinau ca surūpiṇau

अन्ये च दिव्या ये राजंस्ते सर्वे सगणाः सुराः ।
चतुर्मुखं पुरस्कृत्य श्वेतद्वीपमुपागताः

anye ca divyā ye rājaṃste sarve sagaṇāḥ surāḥ |
caturmukhaṃ puraskṛtya śvetadvīpamupāgatāḥ

त्रायस्व नोऽद्य देवेश हिरण्यकशिपोर्वधात् ।
त्वं हि नः परमो धाता ब्रह्मादीनां सुरोत्तम

trāyasva no'dya deveśa hiraṇyakaśiporvadhāt |
tvaṃ hi naḥ paramo dhātā brahmādīnāṃ surottama

उत्फुल्लाम्बुजपत्राक्ष शत्रुपक्षभयङ्कर ।
क्षयाय दितिवंशस्य शरणं त्वं भविष्यसि

utphullāmbujapatrākṣa śatrupakṣabhayaṅkara |
kṣayāya ditivaṃśasya śaraṇaṃ tvaṃ bhaviṣyasi

तद्देवानां वचः श्रुत्वा तदा विष्णुः शुचिश्रवाः ।
अदृश्यः सर्वभूतात्मा वक्तुमेवोपचक्रमे

taddevānāṃ vacaḥ śrutvā tadā viṣṇuḥ śuciśravāḥ |
adṛśyaḥ sarvabhūtātmā vaktumevopacakrame

भयं त्यजध्वममरा अभयं वो ददाम्यहम् ।
तदेव त्रिदिवं देवाः प्रतिपद्यत माचिरम्

bhayaṃ tyajadhvamamarā abhayaṃ vo dadāmyaham |
tadeva tridivaṃ devāḥ pratipadyata māciram

एषोऽहं सगणं दैत्यं वरदानेन दर्पितम् ।
अवध्यममरेन्द्राणां दानवेन्द्रं निहन्म्यहम्

eṣo'haṃ sagaṇaṃ daityaṃ varadānena darpitam |
avadhyamamarendrāṇāṃ dānavendraṃ nihanmyaham

भहवन्देवदेवेश खिन्ना एते भृशं सुराः ।
तस्मात्त्वं जहि दैत्येन्द्रं क्षिप्रं कालोऽस्य माचिरम् ।
एष त्वं सगणं दैत्यं वरदानेन दर्पितम्

bhahavandevadeveśa khinnā ete bhṛśaṃ surāḥ |
tasmāttvaṃ jahi daityendraṃ kṣipraṃ kālo'sya māciram |
eṣa tvaṃ sagaṇaṃ daityaṃ varadānena darpitam

क्षिप्रमेव करिष्यामि त्वरया दैत्यनाशनम् ।
तस्मात्त्वं विबुधाश्चैव प्रतिपद्यत वै दिवम्

kṣiprameva kariṣyāmi tvarayā daityanāśanam |
tasmāttvaṃ vibudhāścaiva pratipadyata vai divam

एवमुक्त्वा तु भगवान्विसृज्य त्रिदिवेश्वरान् ।
नरस्यार्धतनुर्भूत्वा सिंहस्यार्धतनुः पुनः

evamuktvā tu bhagavānvisṛjya tridiveśvarān |
narasyārdhatanurbhūtvā siṃhasyārdhatanuḥ punaḥ

नारसिंहेन वपुषा पाणिं संस्पृश्य पाणिना ।
भीमरूपो महातेजा व्यादितास्य इवान्तकः

nārasiṃhena vapuṣā pāṇiṃ saṃspṛśya pāṇinā |
bhīmarūpo mahātejā vyāditāsya ivāntakaḥ

हिरण्यकशिपुं राजञ्जगाम हरिरीश्वरः ।
दैत्यास्तमागतं दृष्ट्वा नारसिंहं महाबलम्

hiraṇyakaśipuṃ rājañjagāma harirīśvaraḥ |
daityāstamāgataṃ dṛṣṭvā nārasiṃhaṃ mahābalam

ववर्षुः शस्त्रवर्षैस्ते सुसङ्क्रुद्धास्तदा हरिम् ।
तैः सृष्टसर्वशस्त्राणि भक्षयामास वै हरिः

vavarṣuḥ śastravarṣaiste susaṅkruddhāstadā harim |
taiḥ sṛṣṭasarvaśastrāṇi bhakṣayāmāsa vai hariḥ

जघान न रणे दैत्यान्सहस्राणि बहूनि च ।
तान्निहत्य च दैतेयान्सर्वान्क्रुद्धान्महाबलान्

jaghāna na raṇe daityānsahasrāṇi bahūni ca |
tānnihatya ca daiteyānsarvānkruddhānmahābalān

अभ्यधावत्सुसङ्क्रुद्धो दैत्येन्द्रं बलगर्वितम् ।
जीमूतघनसङ्काशो जीमूतघननिस्वनः

abhyadhāvatsusaṅkruddho daityendraṃ balagarvitam |
jīmūtaghanasaṅkāśo jīmūtaghananisvanaḥ

जीमूत इव दीप्तौजा जीमूत इव वेगवान् ।
सोऽतिबलं दृप्तं दृप्तशार्दूलविक्रमम्

jīmūta iva dīptaujā jīmūta iva vegavān |
so'tibalaṃ dṛptaṃ dṛptaśārdūlavikramam

दृप्तैर्दैत्यगणैर्गुप्तं खरैर्नखमुकैरुत ।
ततः कृत्वा तु युद्धं वै तेन दैत्येन वै हरिः

dṛptairdaityagaṇairguptaṃ kharairnakhamukairuta |
tataḥ kṛtvā tu yuddhaṃ vai tena daityena vai hariḥ

सन्ध्याकाले महातेजा भवनान्ते त्वरान्वितः ।
ऊरौ निधाय दैत्येन्द्रं निर्बिभेद नखैस्तदा

sandhyākāle mahātejā bhavanānte tvarānvitaḥ |
ūrau nidhāya daityendraṃ nirbibheda nakhaistadā

महाबलं महावीर्यं वरदानेन गर्वितम् ।
दैत्यश्रेष्ठं सुरश्रेष्ठो जघान तरसा हरिः

mahābalaṃ mahāvīryaṃ varadānena garvitam |
daityaśreṣṭhaṃ suraśreṣṭho jaghāna tarasā hariḥ

हिरण्यकशिपुं हत्वा सर्वदैत्यांश्च वै तदा ।
विबुधानां प्रजानां च हितं कृत्वा महाद्युतिः

hiraṇyakaśipuṃ hatvā sarvadaityāṃśca vai tadā |
vibudhānāṃ prajānāṃ ca hitaṃ kṛtvā mahādyutiḥ

प्रमुमोद हरिर्देवः प्राप्य धर्मं तदा भुवि ।
एष ते नारसिंहोऽत्र कथितः पाण्डुनन्दन ।

pramumoda harirdevaḥ prāpya dharmaṃ tadā bhuvi |
eṣa te nārasiṃho'tra kathitaḥ pāṇḍunandana |

शृणु त्वं वामनं नाम प्रादुर्भावं महात्मनः

śṛṇu tvaṃ vāmanaṃ nāma prādurbhāvaṃ mahātmanaḥ