अध्याय 45: पौष्कर प्रादुर्भाव और यज्ञवराह

प्रादुर्भावसहस्राणि समतीतान्यनेकशः ।
यथाशक्ति तु वक्ष्यामि शृणु तान्कुरुनन्दन

prādurbhāvasahasrāṇi samatītānyanekaśaḥ |
yathāśakti tu vakṣyāmi śṛṇu tānkurunandana

पुरा कमलनाभस्य स्वपतः सागराम्भसि ।
पुष्करे यत्र सम्भूता देवा ऋषिगणैः सह

purā kamalanābhasya svapataḥ sāgarāmbhasi |
puṣkare yatra sambhūtā devā ṛṣigaṇaiḥ saha

एष पौष्करिको नाम प्रादुर्भावः प्रकीर्तितः ।
पुराणैः कथ्यते यत्र वेदश्रुतिसमाहितः

eṣa pauṣkariko nāma prādurbhāvaḥ prakīrtitaḥ |
purāṇaiḥ kathyate yatra vedaśrutisamāhitaḥ

वाराहस्तु श्रुतिसुखः प्रादुर्भावो महात्मनः ।
यत्र विष्णुः सुरश्रेष्ठो वाराहं रूपमास्थितः

vārāhastu śrutisukhaḥ prādurbhāvo mahātmanaḥ |
yatra viṣṇuḥ suraśreṣṭho vārāhaṃ rūpamāsthitaḥ

उज्जहार महीं तोयात्सशैलवनकाननाम् ।
वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुर्दन्तश्चितीमुखः

ujjahāra mahīṃ toyātsaśailavanakānanām |
vedapādo yūpadaṃṣṭraḥ kraturdantaścitīmukhaḥ

अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः ।
अहोरात्रेक्षणो दिव्यो वेदाङ्गः श्रुतिभूषणः

agnijihvo darbharomā brahmaśīrṣo mahātapāḥ |
ahorātrekṣaṇo divyo vedāṅgaḥ śrutibhūṣaṇaḥ

आज्यनासः स्रुवं तुण्डं सामघोषस्वनो महान् ।
धर्मसत्यमयः श्रीमान्कर्मविक्रमसत्कृतः

ājyanāsaḥ sruvaṃ tuṇḍaṃ sāmaghoṣasvano mahān |
dharmasatyamayaḥ śrīmānkarmavikramasatkṛtaḥ

प्रायश्चित्तमुखो धीरः पशुजानुर्महावृषः ।
औद्गात्रहोमलिङ्गोऽसौ पशुबीजमहौषधिः

prāyaścittamukho dhīraḥ paśujānurmahāvṛṣaḥ |
audgātrahomaliṅgo'sau paśubījamahauṣadhiḥ

बाह्यन्तरात्मा मन्त्रास्थिविकृतः सौम्यदर्शनः ।
वेदिस्कन्धो हविर्गन्धो हव्यकव्याभिवेगवान्

bāhyantarātmā mantrāsthivikṛtaḥ saumyadarśanaḥ |
vediskandho havirgandho havyakavyābhivegavān

प्राग्वंशकायो द्युतिमान्नानादीक्षाभिरूर्जितः ।
दक्षिणाहृदयो योगी महाशास्त्रमयो महान्

prāgvaṃśakāyo dyutimānnānādīkṣābhirūrjitaḥ |
dakṣiṇāhṛdayo yogī mahāśāstramayo mahān

उपाकर्मोष्ठरुचकः प्रावर्ग्यावर्तभूषणः ।
शालापत्नीसहायो वै मणिशृङ्गसमुच्छ्रितः

upākarmoṣṭharucakaḥ prāvargyāvartabhūṣaṇaḥ |
śālāpatnīsahāyo vai maṇiśṛṅgasamucchritaḥ

एवं यज्ञवराहो वै भूत्वा विष्णुः सनातनः ।
महीं सागरपर्यन्तां सशैलवनकाननाम्

evaṃ yajñavarāho vai bhūtvā viṣṇuḥ sanātanaḥ |
mahīṃ sāgaraparyantāṃ saśailavanakānanām

कार्णवजले भ्रष्टामेकार्णवगतः प्रभुः ।
मज्जन्तीं सलिले तस्मिन्स्वदेवीं पृथिवीं तदा

kārṇavajale bhraṣṭāmekārṇavagataḥ prabhuḥ |
majjantīṃ salile tasminsvadevīṃ pṛthivīṃ tadā

उज्जहार विषाणेन मार्गण्डेयस्य पश्यतः ।
शृङ्गेण यः समुद्धृत्य लोकानां हितकाम्यया

ujjahāra viṣāṇena mārgaṇḍeyasya paśyataḥ |
śṛṅgeṇa yaḥ samuddhṛtya lokānāṃ hitakāmyayā

सहस्रशीर्षो देवेशो निर्ममे जगतीं प्रभुः ।
एवं यज्ञवराहेण भूतभव्यभवात्मना

sahasraśīrṣo deveśo nirmame jagatīṃ prabhuḥ |
evaṃ yajñavarāheṇa bhūtabhavyabhavātmanā

उद्धृता पृथिवी देवी पूज्या वै सागराम्बरा ।
निहता दानवाः सर्वे देवदेवेन विष्णुना

uddhṛtā pṛthivī devī pūjyā vai sāgarāmbarā |
nihatā dānavāḥ sarve devadevena viṣṇunā

वाराहः कथितो ह्येष नारसिंहमतो शृणु ।
यत्र भूत्वा मृगेन्द्रेण हिरण्यकशिपुर्हतः

vārāhaḥ kathito hyeṣa nārasiṃhamato śṛṇu |
yatra bhūtvā mṛgendreṇa hiraṇyakaśipurhataḥ