एवमुक्तो मतङ्गस्तु संशितात्मा यतव्रतः ।
अतिष्ठदेकपादेन वर्षाणां शतमच्युतः
evamukto mataṅgastu saṃśitātmā yatavrataḥ |
atiṣṭhadekapādena varṣāṇāṃ śatamacyutaḥ
Anushasana Parva
Chapter 4: Indra shows Matanga the ladder of births
इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि चतुर्थोऽध्यायः ॥ 4 ॥ । ॥
16 verses · 4 of 274
What happens in this chapter
Indra shows Matanga the ladder of births
Matanga stands on one foot for a hundred years. Indra comes again and urges him to stop seeking what he cannot reach, lest he perish. He then sets out the slow ascent of births. A being rising from animal birth to human form is first born a pulkasa or chandala and wanders there long. After a thousand-fold span he becomes a shudra, after thirty-fold a vaishya, after sixty-fold a kshatriya, and then, by further long spans, a brahmabandhu, a kandaprishtha, a reciter, and at last a shrotriya learned in the Veda. Even then grief and joy, desire and hatred, pride and harsh speech enter the brahmana; if he conquers these foes he reaches the good end, otherwise he falls like a ripe palm fruit. Indra bids Matanga choose another boon.
भीष्म उवाच
तमुवाच ततः शक्रः पुनरेव महायशाः ।
ब्राह्मण्यं दुर्लभं तात प्रार्थयानो न लप्स्यसे
tamuvāca tataḥ śakraḥ punareva mahāyaśāḥ |
brāhmaṇyaṃ durlabhaṃ tāta prārthayāno na lapsyase
मतङ्ग परमं स्थानं प्रार्थयन्विनशिष्यसि ।
मा कृथाः साहसं पुत्र नैष धर्मपथस्तव
mataṅga paramaṃ sthānaṃ prārthayanvinaśiṣyasi |
mā kṛthāḥ sāhasaṃ putra naiṣa dharmapathastava
विमार्गतो मार्गमाणः सर्वथा नभविष्यसि ।
न हि शक्यं त्वया प्राप्तुं ब्राह्मण्यमिह दुर्मते ।
अप्राप्यं प्रार्थयानो हि नचिराद्विनशिष्यसि
vimārgato mārgamāṇaḥ sarvathā nabhaviṣyasi |
na hi śakyaṃ tvayā prāptuṃ brāhmaṇyamiha durmate |
aprāpyaṃ prārthayāno hi nacirādvinaśiṣyasi
मतङ्ग परमं स्थानं वार्यमाणोऽसकृन्मया ।
चिकीर्षस्येव तपसा सर्वथा नभविष्यसि
mataṅga paramaṃ sthānaṃ vāryamāṇo'sakṛnmayā |
cikīrṣasyeva tapasā sarvathā nabhaviṣyasi
तिर्यग्योनिगतः सर्वो मानुष्यं यदि गच्छति ।
स जायते पुल्कसो वा चण्डालो वाऽप्यसंशयः
tiryagyonigataḥ sarvo mānuṣyaṃ yadi gacchati |
sa jāyate pulkaso vā caṇḍālo vā'pyasaṃśayaḥ
पुल्कसः पापयोनिर्वा यः कश्चिदिह लक्ष्यते ।
स तस्यामेव सुचिरं मतङ्ग परिवर्तते
pulkasaḥ pāpayonirvā yaḥ kaścidiha lakṣyate |
sa tasyāmeva suciraṃ mataṅga parivartate
ततो दशशते काले लभते शूद्रतामपि ।
शूद्रयोनावपि ततो बहुशः परिवर्तते
tato daśaśate kāle labhate śūdratāmapi |
śūdrayonāvapi tato bahuśaḥ parivartate
ततस्त्रिंशद्गणे काले लभते वैश्यतामपि ।
वैश्यतायां चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते ।
ततः षष्टिगुणे काले राजन्यो नाम जायते
tatastriṃśadgaṇe kāle labhate vaiśyatāmapi |
vaiśyatāyāṃ ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate |
tataḥ ṣaṣṭiguṇe kāle rājanyo nāma jāyate
ततः षष्टिगुणे काले लभते ब्रह्मबन्धुताम् ।
ब्रह्मबन्धुश्चिरं कालं ततस्तु परिवर्तते
tataḥ ṣaṣṭiguṇe kāle labhate brahmabandhutām |
brahmabandhuściraṃ kālaṃ tatastu parivartate
ततस्तु द्विशते काले लभते काण्डपृष्ठताम् ।
काण्डपृष्ठश्चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते
tatastu dviśate kāle labhate kāṇḍapṛṣṭhatām |
kāṇḍapṛṣṭhaściraṃ kālaṃ tatraiva parivartate
ततस्तु त्रिशते काले लभते जपतामपि ।
तं च प्राप्य चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते
tatastu triśate kāle labhate japatāmapi |
taṃ ca prāpya ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate
ततश्चतुःशते काले श्रोत्रियो नाम जायते ।
श्रोत्रियत्वे चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते
tataścatuḥśate kāle śrotriyo nāma jāyate |
śrotriyatve ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate
तदेवं शोकहर्षौ तु कामद्वेषौ च पुत्रक ।
अतिमानातिवादौ च प्रविशेते द्विजाधमम्
tadevaṃ śokaharṣau tu kāmadveṣau ca putraka |
atimānātivādau ca praviśete dvijādhamam
तांश्चेज्जयति शत्रून्स तदा प्राप्नोति सद्गतिम् ।
अथ ते वै जयन्त्येनं तालं पक्वमिवापतेत्
tāṃścejjayati śatrūnsa tadā prāpnoti sadgatim |
atha te vai jayantyenaṃ tālaṃ pakvamivāpatet
मतङ्ग सम्प्रधार्यैवं यदहं त्वामचूचुदम् ।
वृणीष्व काममन्यं त्वं ब्राह्मण्यं हि सुदुर्लभम्
mataṅga sampradhāryaivaṃ yadahaṃ tvāmacūcudam |
vṛṇīṣva kāmamanyaṃ tvaṃ brāhmaṇyaṃ hi sudurlabham
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)