Chapter 5: Matanga becomes Chandodeva, honoured by women

एवमुक्तो मतङ्गस्तु संशितात्मा यतव्रतः ।
सहस्रमेकपादेन ततो ध्याने व्यतिष्ठत

evamukto mataṅgastu saṃśitātmā yatavrataḥ |
sahasramekapādena tato dhyāne vyatiṣṭhata

तं सहस्रावरे काले शक्रो द्रष्टुमुपागमत् ।
तदेव च पुनर्वाक्यमुवाच बलवृत्रहा

taṃ sahasrāvare kāle śakro draṣṭumupāgamat |
tadeva ca punarvākyamuvāca balavṛtrahā

इदं वर्षसहस्रं वै ब्रह्मचारी समाहितः ।
अतिष्ठमेकपादेन ब्राह्मण्यं नाप्नुयां कथम्

idaṃ varṣasahasraṃ vai brahmacārī samāhitaḥ |
atiṣṭhamekapādena brāhmaṇyaṃ nāpnuyāṃ katham

चण्डालयोनो जातेन नावाप्यं वै कथञ्चन ।
अन्यं कामं वृणीष्व त्वं मा वृथा तेऽस्त्वयं श्रमः

caṇḍālayono jātena nāvāpyaṃ vai kathañcana |
anyaṃ kāmaṃ vṛṇīṣva tvaṃ mā vṛthā te'stvayaṃ śramaḥ

एवमुक्तो मतङ्गस्तु भृशं शोकपरायणः ।
अध्यतिष्ठद्गयां गत्वा सोऽङ्गुष्टेन शतं समाः

evamukto mataṅgastu bhṛśaṃ śokaparāyaṇaḥ |
adhyatiṣṭhadgayāṃ gatvā so'ṅguṣṭena śataṃ samāḥ

सुदुर्वहं वहन्योगं कृशो धमनिसन्ततः ।
त्वगस्थिभूतो धर्मात्मा स ततापेति नः श्रुतम्

sudurvahaṃ vahanyogaṃ kṛśo dhamanisantataḥ |
tvagasthibhūto dharmātmā sa tatāpeti naḥ śrutam

तं तपन्तमभिद्रुत्य पाणिं जग्राह वासवः ।
वराणामीश्वरो दाता सर्वभूतहिते रतः

taṃ tapantamabhidrutya pāṇiṃ jagrāha vāsavaḥ |
varāṇāmīśvaro dātā sarvabhūtahite rataḥ

मतङ्ग ब्राह्मणत्वं ते विरुद्धमिह दृश्यते ।
ब्राह्मण्यं दुर्लभतरं संवृतं परिपन्थिभिः

mataṅga brāhmaṇatvaṃ te viruddhamiha dṛśyate |
brāhmaṇyaṃ durlabhataraṃ saṃvṛtaṃ paripanthibhiḥ

पूजयन्सुखमाप्नोति दुःखमाप्नोत्यपूजयन् ।
ब्राह्मणे सर्वभूतानां योगक्षेमः समाहितः

pūjayansukhamāpnoti duḥkhamāpnotyapūjayan |
brāhmaṇe sarvabhūtānāṃ yogakṣemaḥ samāhitaḥ

ब्राह्मणेभ्योऽनुतृप्यन्ते पितरो देवतास्तथा ।
ब्राह्मणः सर्वभूतानां मतङ्ग पर उच्यते

brāhmaṇebhyo'nutṛpyante pitaro devatāstathā |
brāhmaṇaḥ sarvabhūtānāṃ mataṅga para ucyate

ब्राह्मणः कुरुते तद्धि यथा यद्यच्च वाञ्छति

brāhmaṇaḥ kurute taddhi yathā yadyacca vāñchati

बह्वीस्तु संसरन्योनीर्जायमानः पनुःपुनः ।
पर्याये तात कस्मिंश्चिद्ब्राह्मण्यमिह विन्दति

bahvīstu saṃsaranyonīrjāyamānaḥ panuḥpunaḥ |
paryāye tāta kasmiṃścidbrāhmaṇyamiha vindati

तदुत्सृज्येह दुष्प्रापं ब्राह्मण्यमकृतात्मभिः ।
अन्यं वरं वृणीष्व त्वं दुर्लभोऽयं हि ते वरः

tadutsṛjyeha duṣprāpaṃ brāhmaṇyamakṛtātmabhiḥ |
anyaṃ varaṃ vṛṇīṣva tvaṃ durlabho'yaṃ hi te varaḥ

किं मां तुदसि दुःखार्तं मृतं मारयसे च माम् ।
त्वां तु शोचामि यो लब्ध्वा ब्राह्मण्यं न बुभूषसे

kiṃ māṃ tudasi duḥkhārtaṃ mṛtaṃ mārayase ca mām |
tvāṃ tu śocāmi yo labdhvā brāhmaṇyaṃ na bubhūṣase

ब्राह्मण्यं यदि दुष्प्रापं त्रिभिर्वर्णैर्दुरासदम् ।
सुदुर्लभं सदावाप्य नानुतिष्ठन्ति मानवाः

brāhmaṇyaṃ yadi duṣprāpaṃ tribhirvarṇairdurāsadam |
sudurlabhaṃ sadāvāpya nānutiṣṭhanti mānavāḥ

ये पापेभ्यः पापतमास्तेषामधम एव सः ।
ब्राह्मण्यं योऽवजानीते धनं लब्ध्वेव दुर्लभम्

ye pāpebhyaḥ pāpatamāsteṣāmadhama eva saḥ |
brāhmaṇyaṃ yo'vajānīte dhanaṃ labdhveva durlabham

दुष्प्रापं खलु विप्रत्वं प्राप्तं दुरनुपालनम् ।
दुरवापमवाप्यैतन्नानुतिष्ठन्ति मानवाः

duṣprāpaṃ khalu vipratvaṃ prāptaṃ duranupālanam |
duravāpamavāpyaitannānutiṣṭhanti mānavāḥ

एकारामो ह्यहं शक्र निर्न्द्वद्वो निष्परिग्रहः ।
अहिंसादममास्थाय कथं नार्हामि विप्रताम्

ekārāmo hyahaṃ śakra nirndvadvo niṣparigrahaḥ |
ahiṃsādamamāsthāya kathaṃ nārhāmi vipratām

दैवं तु कथमेतद्वै यदहं मातृदोषतः ।
एतामवस्थां सम्प्राप्तो धर्मज्ञः सन्पुरन्दरं

daivaṃ tu kathametadvai yadahaṃ mātṛdoṣataḥ |
etāmavasthāṃ samprāpto dharmajñaḥ sanpurandaraṃ

नूनं दैवं न शक्यं हि पौरुषेणातिवर्तितुम् ।
यदर्थं यत्नवानेव न लभे विप्रतां विभो

nūnaṃ daivaṃ na śakyaṃ hi pauruṣeṇātivartitum |
yadarthaṃ yatnavāneva na labhe vipratāṃ vibho

एवंगते तु धर्मज्ञ दातुमर्हसि मे वरम् ।
यदि तेऽहमनुग्राह्यः किचिद्वा सुकृतं मम

evaṃgate tu dharmajña dātumarhasi me varam |
yadi te'hamanugrāhyaḥ kicidvā sukṛtaṃ mama

वृणीष्वेति तदा प्राह ततस्तं बलवृत्रहा ।
चोदितस्तु महेन्द्रेण मतङ्गः प्राब्रवीदिदम्

vṛṇīṣveti tadā prāha tatastaṃ balavṛtrahā |
coditastu mahendreṇa mataṅgaḥ prābravīdidam

यथा कामविहारी स्यां कामरूपी विहङ्गमः ।
ब्रह्मक्षत्राविरोधेन पूजां च प्राप्नुयामहम्

yathā kāmavihārī syāṃ kāmarūpī vihaṅgamaḥ |
brahmakṣatrāvirodhena pūjāṃ ca prāpnuyāmaham

यथा ममाक्षया कीर्तिर्भवेच्चापि पुरन्दर ।
कर्तुमर्हसि तद्देव शिरसा त्वां प्रसादये

yathā mamākṣayā kīrtirbhaveccāpi purandara |
kartumarhasi taddeva śirasā tvāṃ prasādaye

मतङ्ग गम्यतां शीघ्रमेवमेतद्भविष्यति ।
स्त्रियः सर्वास्त्वया लोके यक्ष्यन्ते भूतिकर्मणि

mataṅga gamyatāṃ śīghramevametadbhaviṣyati |
striyaḥ sarvāstvayā loke yakṣyante bhūtikarmaṇi

छन्दोदेव इति ख्यातः स्त्रीणां पूज्यो भविष्यसि ।
कीर्तिश्च तेऽतुला वत्स त्रिषु लोकेषु यास्यति

chandodeva iti khyātaḥ strīṇāṃ pūjyo bhaviṣyasi |
kīrtiśca te'tulā vatsa triṣu lokeṣu yāsyati

एवं तस्मै वरं दत्त्वा वासवोऽन्तरधीयत ।
प्राणांस्त्यक्त्वा मतङ्गोपि प्राप तत्स्थानमुत्तमम्

evaṃ tasmai varaṃ dattvā vāsavo'ntaradhīyata |
prāṇāṃstyaktvā mataṅgopi prāpa tatsthānamuttamam

एवमेव परं स्थानं मर्त्यानां भरतर्षभ ।
ब्राह्मण्यं नाम दुष्प्रापमिन्द्रेणोक्तं महात्मना

evameva paraṃ sthānaṃ martyānāṃ bharatarṣabha |
brāhmaṇyaṃ nāma duṣprāpamindreṇoktaṃ mahātmanā