इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे विषमवृत्तलक्षणादिनिरूपणं नामैकादशोत्तरद्विशशततमोऽध्यायः ॥
9 verses · 211 of 241
Suta turns to the vishama metres, where every quarter differs. The general form has a first quarter of eight syllables, a second of twelve, a third of sixteen and a fourth of twenty, each quarter four syllables longer than the one before. Apida has all light syllables with two heavies at the end of each quarter. When the quarters are moved about, the forms are named kalika, lavali and amritadhara. Udgata is given quarter by quarter in ganas: sa, ja, sa and a light first; na, sa, ja and a heavy second; and so on. By changing only the third quarter one gets saurabhaka and lalita. Upasthitapracupita, vardhamana, arshabha and shuddhavirat follow. Verses with uneven quarters of five, six or more syllables not named here are called gatha.
सूत उवाच
प्रथमोऽष्टाक्षरैः पादो द्वितीयो द्वादशाक्षरैः ।
तृतीयः षोडशार्णैश्च विंशद्वर्णैश्चतुर्थकः ।
सामान्यलक्षणं पदचतुरूर्ध्वाभिरधस्य हि
prathamo'ṣṭākṣaraiḥ pādo dvitīyo dvādaśākṣaraiḥ |
tṛtīyaḥ ṣoḍaśārṇaiśca viṃśadvarṇaiścaturthakaḥ |
sāmānyalakṣaṇaṃ padacaturūrdhvābhiradhasya hi
आपीडः सर्वलः प्रोक्तः पूर्वपादान्तगद्वयः
āpīḍaḥ sarvalaḥ proktaḥ pūrvapādāntagadvayaḥ
द्वितीयेऽष्टाक्षरैः पादे कलिका प्रथमेर्ऽकजे ।
लवली स्यात्तृतीयेऽथ पूर्ववच्चाष्ट काक्षरे ।
प्रोक्ता चामृतधारेयं चतुरष्टाक्षरे सति
dvitīye'ṣṭākṣaraiḥ pāde kalikā prathamer'kaje |
lavalī syāttṛtīye'tha pūrvavaccāṣṭa kākṣare |
proktā cāmṛtadhāreyaṃ caturaṣṭākṣare sati
सजौ सलौ च प्रथमे नसजा गो द्वितीयके ।
तृतीये भनभा गश्च चतुर्थे सजसा जगौ
sajau salau ca prathame nasajā go dvitīyake |
tṛtīye bhanabhā gaśca caturthe sajasā jagau
पूर्ववत्स्यात्सौरभकं तृतीयेऽघ्रौ रनौ भगौ ।
ललितञ्चाद्गतावत्स्यातृतीयेंऽघ्रौ ननौ ससौ
pūrvavatsyātsaurabhakaṃ tṛtīye'ghrau ranau bhagau |
lalitañcādgatāvatsyātṛtīyeṃ'ghrau nanau sasau
उपस्थितप्रचुपितं प्रथमेऽघ्रौ मसौ जभौ ।
गौ द्वितीये सनजरा गस्तृतीये ननौ च सः ।
नौ नजौ यश्चतुर्थे स्याच्छेष पादाश्च पूर्ववत्
upasthitapracupitaṃ prathame'ghrau masau jabhau |
gau dvitīye sanajarā gastṛtīye nanau ca saḥ |
nau najau yaścaturthe syāccheṣa pādāśca pūrvavat
तृतीर्येऽघ्रौ विशेषश्च वृत्तं स्यान्नौ सनौ नसौ
tṛtīrye'ghrau viśeṣaśca vṛttaṃ syānnau sanau nasau
आर्षभं तजराः पादे तृतीयेऽन्यच्च पूर्ववत् ।
पूर्ववत्प्रथमं शेषे तज्राः शुद्धविराड्भवेत्
ārṣabhaṃ tajarāḥ pāde tṛtīye'nyacca pūrvavat |
pūrvavatprathamaṃ śeṣe tajrāḥ śuddhavirāḍbhavet
विषमाक्षरपादं वा पञ्चषट्कादि यावकम् ।
छन्दोऽत्र नोक्ता गाथेति दशधर्ंमादिवद्भवेत्
viṣamākṣarapādaṃ vā pañcaṣaṭkādi yāvakam |
chando'tra noktā gātheti daśadharṃmādivadbhavet
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)
