अध्याय 211: विषम वृत्त और उनके भेद

प्रथमोऽष्टाक्षरैः पादो द्वितीयो द्वादशाक्षरैः ।
तृतीयः षोडशार्णैश्च विंशद्वर्णैश्चतुर्थकः ।
सामान्यलक्षणं पदचतुरूर्ध्वाभिरधस्य हि

prathamo'ṣṭākṣaraiḥ pādo dvitīyo dvādaśākṣaraiḥ |
tṛtīyaḥ ṣoḍaśārṇaiśca viṃśadvarṇaiścaturthakaḥ |
sāmānyalakṣaṇaṃ padacaturūrdhvābhiradhasya hi

आपीडः सर्वलः प्रोक्तः पूर्वपादान्तगद्वयः

āpīḍaḥ sarvalaḥ proktaḥ pūrvapādāntagadvayaḥ

द्वितीयेऽष्टाक्षरैः पादे कलिका प्रथमेर्ऽकजे ।
लवली स्यात्तृतीयेऽथ पूर्ववच्चाष्ट काक्षरे ।
प्रोक्ता चामृतधारेयं चतुरष्टाक्षरे सति

dvitīye'ṣṭākṣaraiḥ pāde kalikā prathamer'kaje |
lavalī syāttṛtīye'tha pūrvavaccāṣṭa kākṣare |
proktā cāmṛtadhāreyaṃ caturaṣṭākṣare sati

सजौ सलौ च प्रथमे नसजा गो द्वितीयके ।
तृतीये भनभा गश्च चतुर्थे सजसा जगौ

sajau salau ca prathame nasajā go dvitīyake |
tṛtīye bhanabhā gaśca caturthe sajasā jagau

पूर्ववत्स्यात्सौरभकं तृतीयेऽघ्रौ रनौ भगौ ।
ललितञ्चाद्गतावत्स्यातृतीयेंऽघ्रौ ननौ ससौ

pūrvavatsyātsaurabhakaṃ tṛtīye'ghrau ranau bhagau |
lalitañcādgatāvatsyātṛtīyeṃ'ghrau nanau sasau

उपस्थितप्रचुपितं प्रथमेऽघ्रौ मसौ जभौ ।
गौ द्वितीये सनजरा गस्तृतीये ननौ च सः ।
नौ नजौ यश्चतुर्थे स्याच्छेष पादाश्च पूर्ववत्

upasthitapracupitaṃ prathame'ghrau masau jabhau |
gau dvitīye sanajarā gastṛtīye nanau ca saḥ |
nau najau yaścaturthe syāccheṣa pādāśca pūrvavat

तृतीर्येऽघ्रौ विशेषश्च वृत्तं स्यान्नौ सनौ नसौ

tṛtīrye'ghrau viśeṣaśca vṛttaṃ syānnau sanau nasau

आर्षभं तजराः पादे तृतीयेऽन्यच्च पूर्ववत् ।
पूर्ववत्प्रथमं शेषे तज्राः शुद्धविराड्भवेत्

ārṣabhaṃ tajarāḥ pāde tṛtīye'nyacca pūrvavat |
pūrvavatprathamaṃ śeṣe tajrāḥ śuddhavirāḍbhavet

विषमाक्षरपादं वा पञ्चषट्कादि यावकम् ।
छन्दोऽत्र नोक्ता गाथेति दशधर्ंमादिवद्भवेत्

viṣamākṣarapādaṃ vā pañcaṣaṭkādi yāvakam |
chando'tra noktā gātheti daśadharṃmādivadbhavet