प्रस्तार आद्यगोऽथो लः परतुल्योऽथ पूर्वगः ।
नष्टमध्ये समेंऽके लः समेऽर्धे विषमे गुरुः
prastāra ādyago'tho laḥ paratulyo'tha pūrvagaḥ |
naṣṭamadhye sameṃ'ke laḥ same'rdhe viṣame guruḥ
इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमानाचा छन्दोलक्षणं नाम द्वादशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥
5 verses · 212 of 241
Suta closes the teaching on metre with the six methods of reckoning that Pingala's science uses. Prastara lays out every possible arrangement of heavy and light syllables for a line of given length, starting from all heavy. Nashta finds the pattern that stands at a given place in that list, by halving the number and marking light for even and heavy for odd. Uddishta does the reverse, finding the place of a given pattern by doubling. Sankhya gives the total number of patterns by doubling for each syllable. Meru, a triangle built by adding the two numbers above, shows how many patterns hold a given count of light syllables. The last rule gives the space the full layout takes, in finger-breadths. Suta calls this the chandas-sara, the pith of metre.
सूत उवाच
प्रस्तार आद्यगोऽथो लः परतुल्योऽथ पूर्वगः ।
नष्टमध्ये समेंऽके लः समेऽर्धे विषमे गुरुः
prastāra ādyago'tho laḥ paratulyo'tha pūrvagaḥ |
naṣṭamadhye sameṃ'ke laḥ same'rdhe viṣame guruḥ
प्रतिलोमगुणं लाद्यं द्विरुद्दिष्टक एकनुत्
pratilomaguṇaṃ lādyaṃ dviruddiṣṭaka ekanut
संख्या द्विरर्धे रूपे तु शून्यं शून्ये द्विरीरितम् ।
तावदर्धे तद्गुणितं द्विर्द्व्यूनन्तु तदन्ततः
saṃkhyā dvirardhe rūpe tu śūnyaṃ śūnye dvirīritam |
tāvadardhe tadguṇitaṃ dvirdvyūnantu tadantataḥ
परे पूर्णं परे पूर्णं मेरुः प्रस्तारतो भवेत्
pare pūrṇaṃ pare pūrṇaṃ meruḥ prastārato bhavet
लगसंख्या वृत्तसंख्या चाद्याङ्गुलमथोर्ध्वतः ।
संख्यैव द्विगुणैकोनाच्छन्दः सारोऽयमीरितः
lagasaṃkhyā vṛttasaṃkhyā cādyāṅgulamathordhvataḥ |
saṃkhyaiva dviguṇaikonācchandaḥ sāro'yamīritaḥ
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)