अध्याय 6: दामोदर, वृन्दावन-गमन और वर्षा ऋतु

कदाचिच्छकटाधस्ताच्छयानो मधुसूदनः ।
चिक्षेप चरणावूद्ध्व स्तन्यार्थी प्ररुरोद च

kadācicchakaṭādhastācchayāno madhusūdanaḥ |
cikṣepa caraṇāvūddhva stanyārthī praruroda ca

तस्य पादप्रहारेणा शकटं परिवर्त्तितम् ।
विध्वस्तकुम्भभाणडं बै विपरीतं पपात च

tasya pādaprahāreṇā śakaṭaṃ parivarttitam |
vidhvastakumbhabhāṇaḍaṃ bai viparītaṃ papāta ca

ततो हाहाकृतं सर्व्वो गोपगोपीजनो द्रिज आजगामाथ ददृशे बालमुत्तानशायिनम्

tato hāhākṛtaṃ sarvvo gopagopījano drija ājagāmātha dadṛśe bālamuttānaśāyinam

गोपाः केनेति केनेदं शकटं पखिर्त्तितम् ।
तत्रैवं बालकाश्वोचुर्बालेनानेन पातितम्

gopāḥ keneti kenedaṃ śakaṭaṃ pakhirttitam |
tatraivaṃ bālakāśvocurbālenānena pātitam

रुदता दृष्टमस्माभिः पादविक्षेपताड़ितम् ।
शकटं परिवृत्तं वै नैतदन्यस्य चोष्टितम्

rudatā dṛṣṭamasmābhiḥ pādavikṣepatār̤itam |
śakaṭaṃ parivṛttaṃ vai naitadanyasya coṣṭitam

ततः पुनरतीवासन् गोपा विस्मितचेतसः ।
नन्दगोपोऽपि जग्राह बालमत्यन्तविस्मितः

tataḥ punaratīvāsan gopā vismitacetasaḥ |
nandagopo'pi jagrāha bālamatyantavismitaḥ

यशोदा शकटारूढ़भग्रभाण्डकपालिकाः ।
शकटं चार्च्चयामास दधि-पुष्प-फलाक्षतैः

yaśodā śakaṭārūr̤habhagrabhāṇḍakapālikāḥ |
śakaṭaṃ cārccayāmāsa dadhi-puṣpa-phalākṣataiḥ

गर्गश्व गोकुले तत्र वसुदेवप्रणोदितः ।
प्रच्छन्न एव गोपानां संस्काराकरोत् तयोः

gargaśva gokule tatra vasudevapraṇoditaḥ |
pracchanna eva gopānāṃ saṃskārākarot tayoḥ

ज्येष्ठञ्च राममित्याह कृष्णञ्चवै तथापरम् ।
गर्गो मतिमतां श्रेष्ठो नाम कुर्व्वन् महामतिः

jyeṣṭhañca rāmamityāha kṛṣṇañcavai tathāparam |
gargo matimatāṃ śreṣṭho nāma kurvvan mahāmatiḥ

स्वल्पेनैव हि कालेन रिङ्गिणौ तौ तदा ब्रजे ।
घृष्टजानुकरौ तौ हि बभूवतुरुभावपि

svalpenaiva hi kālena riṅgiṇau tau tadā braje |
ghṛṣṭajānukarau tau hi babhūvaturubhāvapi

करीषभस्मदिग्धाङ्गौ भ्रममाणावितस्ततः ।
न निवारायितु शेके यशोदा न च रोहिणी

karīṣabhasmadigdhāṅgau bhramamāṇāvitastataḥ |
na nivārāyitu śeke yaśodā na ca rohiṇī

गोवांटमध्ये क्रीड़न्तौ वत्सवाटगतौ पुनः ।
तदहर्जातगोवतूसपुच्छाकर्षणतत्परौ

govāṃṭamadhye krīr̤antau vatsavāṭagatau punaḥ |
tadaharjātagovatūsapucchākarṣaṇatatparau

यदा यशोदा तौ बालावेकस्थानचरावुभौ ।
शशाकि नो वाररितु क्रीड़न्तावतिचञ्चलौ

yadā yaśodā tau bālāvekasthānacarāvubhau |
śaśāki no vāraritu krīr̤antāvaticañcalau

यशोदा यष्टिमादाय कोपेनानुगता च तम् ।
कृष्णां कमलपत्राक्षं तर्ज्जयन्ती रुषा तदा

yaśodā yaṣṭimādāya kopenānugatā ca tam |
kṛṣṇāṃ kamalapatrākṣaṃ tarjjayantī ruṣā tadā

दाम्रा बद्धा तदा मध्ये निबध्याथ उदूखले ।
कृष्णमक्लिष्टकर्म्माणमाह चेदममर्षिता

dāmrā baddhā tadā madhye nibadhyātha udūkhale |
kṛṣṇamakliṣṭakarmmāṇamāha cedamamarṣitā

यदि शक्रोषि गच्छ त्वमतिचञ्चलचेष्टित इत्युक्त्वा च निजं कर्म्म सा चकार कुटुम्बिनी

yadi śakroṣi gaccha tvamaticañcalaceṣṭita ityuktvā ca nijaṃ karmma sā cakāra kuṭumbinī

व्यग्रायामथ तस्यां स कर्षमाण उदूखलम् ।
यमलार्ज्जुनमध्येन जगाम कमलेक्षणः

vyagrāyāmatha tasyāṃ sa karṣamāṇa udūkhalam |
yamalārjjunamadhyena jagāma kamalekṣaṇaḥ

कर्षता वृक्षयोर्मध्ये तिर्य्यगूगतमुदूखलम् ।
भग्रावुत्तुङ्गशाखाग्रो तेन तौ यमलार्ज्जुनौ

karṣatā vṛkṣayormadhye tiryyagūgatamudūkhalam |
bhagrāvuttuṅgaśākhāgro tena tau yamalārjjunau

ततः कटकटाशब्दं समाकर्ण्य च कातरः ।
आजगाम ब्रजजनो ददृशे च महाद्र मौ

tataḥ kaṭakaṭāśabdaṃ samākarṇya ca kātaraḥ |
ājagāma brajajano dadṛśe ca mahādra mau

भग्रस्कन्धौ निपतितौ भग्रशाखौ महीतले ।
नवोदूगताल्पदन्तांशु-सितहासञ्च बालकम्

bhagraskandhau nipatitau bhagraśākhau mahītale |
navodūgatālpadantāṃśu-sitahāsañca bālakam

तयोर्मध्यगतं बद्धं दाम्रा गाढ़ तथोदरे ।
ततश्व दामोदरतां स ययौ दामबन्धनात्

tayormadhyagataṃ baddhaṃ dāmrā gār̤ha tathodare |
tataśva dāmodaratāṃ sa yayau dāmabandhanāt

गोपबृद्धास्ततः सर्व्वे नन्दगोपपुरोगमाः ।
मन्त्रयामासुरुद्रिग्रा महोत्पातातिभीरवः

gopabṛddhāstataḥ sarvve nandagopapurogamāḥ |
mantrayāmāsurudrigrā mahotpātātibhīravaḥ

स्थानेनेह न नः कार्य्यं गच्छामोऽन्यन्महावनम् ।
उत्पाता बहवो ह्यत्र दृश्यन्ते नाशहेतवः

sthāneneha na naḥ kāryyaṃ gacchāmo'nyanmahāvanam |
utpātā bahavo hyatra dṛśyante nāśahetavaḥ

पूतनाया विनाशश्व शकटस्य विपर्य्ययः ।
विना वातादि-दोषेण द्रु मयोः पतनं तथा

pūtanāyā vināśaśva śakaṭasya viparyyayaḥ |
vinā vātādi-doṣeṇa dru mayoḥ patanaṃ tathā

वृन्दावनमितः स्थानात् तस्माद् गच्छाम मा चिरम् ।
यावद्भौममहोत्पात-दोषो नाभिभवेदू व्रजम्

vṛndāvanamitaḥ sthānāt tasmād gacchāma mā ciram |
yāvadbhaumamahotpāta-doṣo nābhibhavedū vrajam

इति कृत्वा मतिं सर्व्वे गमने ते व्रजौकसः ।
ऊचुः स्वं स्वं कुलं शीघ्रं गम्यतां मा विलम्बयताम्

iti kṛtvā matiṃ sarvve gamane te vrajaukasaḥ |
ūcuḥ svaṃ svaṃ kulaṃ śīghraṃ gamyatāṃ mā vilambayatām

ततः क्षणेनः प्रययु शकटैर्गोधनैस्तथा ।
यूथशो वतूसबालांश्व कालयन्तो व्रजौकसः

tataḥ kṣaṇenaḥ prayayu śakaṭairgodhanaistathā |
yūthaśo vatūsabālāṃśva kālayanto vrajaukasaḥ

द्रव्यावयवनिद्धूतं क्षणामात्रेण तत् तथा ।
काक-काकी-समाकीर्णां व्रजस्थानमभूदू द्रिज

dravyāvayavaniddhūtaṃ kṣaṇāmātreṇa tat tathā |
kāka-kākī-samākīrṇāṃ vrajasthānamabhūdū drija

वृन्दावनं भगवता कृष्णोनाक्लिष्टकर्म्मणा ।
शुभेन मनसा ध्यातं गबां वृद्धिमभीप्सता

vṛndāvanaṃ bhagavatā kṛṣṇonākliṣṭakarmmaṇā |
śubhena manasā dhyātaṃ gabāṃ vṛddhimabhīpsatā

ततस्तत्रातिरूक्षेऽपि घर्म्मकाले द्रिजोत्तम प्रावृटूकाल इवोद्भूतं नवं शस्यं समन्ततः

tatastatrātirūkṣe'pi gharmmakāle drijottama prāvṛṭūkāla ivodbhūtaṃ navaṃ śasyaṃ samantataḥ

स समावासितः सर्व्वो व्रजो वृन्दावने ततः ।
खकटोवाचटपर्य्यन्तश्वन्द्रार्द्धाकारसंस्थितिः

sa samāvāsitaḥ sarvvo vrajo vṛndāvane tataḥ |
khakaṭovācaṭaparyyantaśvandrārddhākārasaṃsthitiḥ

वत्सपालौ च संवृत्तौ राम-दामोदरौ ततः
एकस्थानस्थितौ गोष्ठे चेरतुर्बाललीलया

vatsapālau ca saṃvṛttau rāma-dāmodarau tataḥ
ekasthānasthitau goṣṭhe ceraturbālalīlayā

बर्हिपत्रकृतापीड़ौ वन्यपुष्पावतंसकौ ।
गोपवेणुकृतातोद्य-पत्रवाद्यकृतस्वनौ

barhipatrakṛtāpīr̤au vanyapuṣpāvataṃsakau |
gopaveṇukṛtātodya-patravādyakṛtasvanau

काकपक्षधरौ बालौ कुमाराविव पावकी ।
हसन्तौ च रमन्तौ च चेरतुस्तै महाबलौ

kākapakṣadharau bālau kumārāviva pāvakī |
hasantau ca ramantau ca ceratustai mahābalau

क्वचिद्धसन्तावन्योन्यं क्रीड़मानौ तथापरैः ।
गोपपुत्रैः समं वत्सांश्वारयन्तौ विचेरतुः

kvaciddhasantāvanyonyaṃ krīr̤amānau tathāparaiḥ |
gopaputraiḥ samaṃ vatsāṃśvārayantau viceratuḥ

कालेन गच्छता तौ तु सप्तवर्षौ महाव्रजे ।
सर्व्वस्य जगतः पालौ वत्सपालौ बभूवतुः

kālena gacchatā tau tu saptavarṣau mahāvraje |
sarvvasya jagataḥ pālau vatsapālau babhūvatuḥ

प्रावृटूकालस्ततोऽतीव मेघौघस्थगिताम्बरः ।
बभूव वारिधाराभिरैक्यं कुर्व्वन् दिशामिव

prāvṛṭūkālastato'tīva meghaughasthagitāmbaraḥ |
babhūva vāridhārābhiraikyaṃ kurvvan diśāmiva

प्ररूढ़नवशस्याञया शक्रगोपाचिता मही ।
तदा मारकतीवासीत् पद्मरागविभूषिता

prarūr̤hanavaśasyāñayā śakragopācitā mahī |
tadā mārakatīvāsīt padmarāgavibhūṣitā

जग्मुरुन्मार्गवाहानि निम्रगाम्भांसि सर्व्वतः ।
मनांसि दुव्विनीतानां प्राप्य लक्ष्मीं नवामिव

jagmurunmārgavāhāni nimragāmbhāṃsi sarvvataḥ |
manāṃsi duvvinītānāṃ prāpya lakṣmīṃ navāmiva

न रेजेऽन्तरितश्वन्द्रो निर्म्मलो मलिनैर्घनैः ।
सद्राक्यवादो मूर्खाणां प्रगलूभाभिरिवोक्तिभिः

na reje'ntaritaśvandro nirmmalo malinairghanaiḥ |
sadrākyavādo mūrkhāṇāṃ pragalūbhābhirivoktibhiḥ

निगु णोनापि चापेन शक्रस्य गगने पदम् ।
अवाप्यताविवेकस्य नृपस्येव परिग्रहे

nigu ṇonāpi cāpena śakrasya gagane padam |
avāpyatāvivekasya nṛpasyeva parigrahe

मेघपृष्ठे बलाकानां रराज विमला ततिः ।
दुर्वृत्ते वृत्त्चेष्टेव कुलीनस्यातिशोभना

meghapṛṣṭhe balākānāṃ rarāja vimalā tatiḥ |
durvṛtte vṛttceṣṭeva kulīnasyātiśobhanā

न बबन्धाम्बरे स्थैर्य्य विद्यु दत्यन्तचञ्चला ।
मैत्रीव प्रवरे पुंसि दुर्ज्जनेन प्रयोजिता

na babandhāmbare sthairyya vidyu datyantacañcalā |
maitrīva pravare puṃsi durjjanena prayojitā

मार्गा बभूवुरस्पष्टा नवशस्यचयावृताः ।
अर्थान्तरमनुप्राप्ताः प्रजड़ानामिवोक्तयः

mārgā babhūvuraspaṣṭā navaśasyacayāvṛtāḥ |
arthāntaramanuprāptāḥ prajar̤ānāmivoktayaḥ

उन्मत्तशिखिसारङ्ग तस्मिन् काले महावने ।
कृष्ण-रामौ मुदा युक्तौ गोपालैश्चैरतुः सह

unmattaśikhisāraṅga tasmin kāle mahāvane |
kṛṣṇa-rāmau mudā yuktau gopālaiścairatuḥ saha

क्वचिदू गोपैः समं रम्यं गेयनृत्यरतावुभौ ।
चेरतुः क्कचिदत्यर्थं शीतवृक्षतलाश्रयौ

kvacidū gopaiḥ samaṃ ramyaṃ geyanṛtyaratāvubhau |
ceratuḥ kkacidatyarthaṃ śītavṛkṣatalāśrayau

क्वचित् कदम्बस्रक्-चित्रौ मयूरस्त्रग्धरौ क्वचित् ।
विचित्रौ क्वचिदास्येतां विविधैर्गिरिधातुभिः

kvacit kadambasrak-citrau mayūrastragdharau kvacit |
vicitrau kvacidāsyetāṃ vividhairgiridhātubhiḥ

पर्णशय्यासु संसुप्तौ क्वचिन्नद्रान्तरैषिणौ ।
क्वचिद् गर्ज्जति जीमूते हाहाकारखादृतौ

parṇaśayyāsu saṃsuptau kvacinnadrāntaraiṣiṇau |
kvacid garjjati jīmūte hāhākārakhādṛtau

गायतामन्यगोपानां प्रशंसापरमौ क्वचित् ।
मयूरकेकानुगतौ गोपवेषुप्रवादकौ

gāyatāmanyagopānāṃ praśaṃsāparamau kvacit |
mayūrakekānugatau gopaveṣupravādakau

इति नानाविधैर्भावैरुत्तमप्रीतिसंयुतौ ।
क्रीड़ासक्तौ वने तस्मिन् चेरतुः प्रीतमानसौ

iti nānāvidhairbhāvairuttamaprītisaṃyutau |
krīr̤āsaktau vane tasmin ceratuḥ prītamānasau

विकाले तु समं गोभिर्गोपवृन्दसमन्बितौ ।
आजग्मतुः कृष्ण-बलौ गोपवेशधरावुभौ

vikāle tu samaṃ gobhirgopavṛndasamanbitau |
ājagmatuḥ kṛṣṇa-balau gopaveśadharāvubhau

विकाले च यथाजोष व्रजमत्य महाबलौ ।
गोपैः समानैः सहितौ चिक्रीड़ातेऽमराविव

vikāle ca yathājoṣa vrajamatya mahābalau |
gopaiḥ samānaiḥ sahitau cikrīr̤āte'marāviva