अध्याय 36: बलराम द्वारा वानर द्विविद का वध

मेत्रेय श्रूयतां तस्य बलस्य बलशालिनः ।
कृतं यदन्यत्तेनाभूत्तदपि श्रूयतां द्रिज

metreya śrūyatāṃ tasya balasya balaśālinaḥ |
kṛtaṃ yadanyattenābhūttadapi śrūyatāṃ drija

नरकस्यासुरेन्द्रस्य देवपक्षविरोधिनः ।
सखाभवन्महावीर्य्यो द्रिविदो नाम वानरः

narakasyāsurendrasya devapakṣavirodhinaḥ |
sakhābhavanmahāvīryyo drivido nāma vānaraḥ

वैरानुबन्ध बलवान् स चकार सुरान् प्रित ।
नरक हतवान् कृष्णो बलदर्पसमन्वितम्

vairānubandha balavān sa cakāra surān prita |
naraka hatavān kṛṣṇo baladarpasamanvitam

करिष्ये सर्व्वदेवानां तस्मादेतत्प्रतिक्रियाम् ।
यज्ञविध्वंसनं कुर्व्वन् मर्त्तलोकक्षयं तथा

kariṣye sarvvadevānāṃ tasmādetatpratikriyām |
yajñavidhvaṃsanaṃ kurvvan marttalokakṣayaṃ tathā

ततो विध्वसयामास यज्ञानज्ञानमोहितः ।
बिबेद साधुमर्य्यादां क्षयं चक्र च देहिनाम्

tato vidhvasayāmāsa yajñānajñānamohitaḥ |
bibeda sādhumaryyādāṃ kṣayaṃ cakra ca dehinām

ददाह च वनोद्देशान् पुरग्रामान्तराणि च ।
क्वचिज्व पर्व्वताक्षेपैर्ग्रामादीन् समचूणोयत्

dadāha ca vanoddeśān puragrāmāntarāṇi ca |
kvacijva parvvatākṣepairgrāmādīn samacūṇoyat

शैलानुतूपाट्य तोयेषु मुमोचाम्बुनिधौ तथा ।
पुनञ्चार्णवमध्यस्थः क्षोभयामास सागरम्

śailānutūpāṭya toyeṣu mumocāmbunidhau tathā |
punañcārṇavamadhyasthaḥ kṣobhayāmāsa sāgaram

तेन विक्षोभितश्वाब्धिरुद्रेलोऽजायत द्रिज ।
प्लावयंस्तीरजान् ग्रामान् पुरादीनतिवेगवान्

tena vikṣobhitaśvābdhirudrelo'jāyata drija |
plāvayaṃstīrajān grāmān purādīnativegavān

कामरूपी महारूपं कृत्वा संस्थानशेषतः ।
लुण्ठन् भ्रमणसंमर्द्देः सञ्चूर्णायति वानरः

kāmarūpī mahārūpaṃ kṛtvā saṃsthānaśeṣataḥ |
luṇṭhan bhramaṇasaṃmarddeḥ sañcūrṇāyati vānaraḥ

तेन विप्रकृतं सर्व्वं जगदेतदूदुरात्मना ।
निः स्वाध्यायवषटूकारं मैत्रेयासीत् सुदुः खितम्

tena viprakṛtaṃ sarvvaṃ jagadetadūdurātmanā |
niḥ svādhyāyavaṣaṭūkāraṃ maitreyāsīt suduḥ khitam

एकदा रैवतोद्याने पपौ पानं हलायुधः ।
रेवती च महाभागा तथैवान्या वरस्त्रियः

ekadā raivatodyāne papau pānaṃ halāyudhaḥ |
revatī ca mahābhāgā tathaivānyā varastriyaḥ

उपगीयमानो विलसल्ललनामौलिमध्यगः ।
रेमे यदुवरश्वष्ठः कुवेर इव मन्दरे

upagīyamāno vilasallalanāmaulimadhyagaḥ |
reme yaduvaraśvaṣṭhaḥ kuvera iva mandare

ततः स वानरोऽभ्येत्य गृहीत्वा सीरिणो हलम् ।
मुषलञ्च चकारास्य सम्मुख़्च बिड़म्बनम्

tataḥ sa vānaro'bhyetya gṛhītvā sīriṇo halam |
muṣalañca cakārāsya sammuk͟hca bir̤ambanam

तथैव योषितां तासां जहासाभिमुखं कपिः ।
पानपूर्णाश्व करकांश्विक्षेपाहत्य वै तदा

tathaiva yoṣitāṃ tāsāṃ jahāsābhimukhaṃ kapiḥ |
pānapūrṇāśva karakāṃśvikṣepāhatya vai tadā

ततः कोपपरीतात्मा भर्तूसयामास तं बलः ।
तथापि तमवज्ञाय चक्र किलकिलाध्वनिम्

tataḥ kopaparītātmā bhartūsayāmāsa taṃ balaḥ |
tathāpi tamavajñāya cakra kilakilādhvanim

ततः समुत्थाय बलो जग्राह मुषल रुषा ।
सोऽपि शैलशिलां भीमां जग्राह प्लवगोत्तमः

tataḥ samutthāya balo jagrāha muṣala ruṣā |
so'pi śailaśilāṃ bhīmāṃ jagrāha plavagottamaḥ

चिक्षेप च स तां क्षिप्तां मुषलेन सहस्त्रधा ।
बिभेद यादवश्वेष्ठः सा पपात महीतले

cikṣepa ca sa tāṃ kṣiptāṃ muṣalena sahastradhā |
bibheda yādavaśveṣṭhaḥ sā papāta mahītale

आपतन्मुषलञ्चासौ समुल्लङ्घय प्लवङ्गमः ।
वेगेनागम्य रोषेण तलेनोरस्यताड़यत्

āpatanmuṣalañcāsau samullaṅghaya plavaṅgamaḥ |
vegenāgamya roṣeṇa talenorasyatār̤ayat

ततो बलेन कोपेन मुष्टिना मूद्धि ताड़ितः ।
पपात रुधिरोदूगारी द्रिविदः क्षीणाजीवितः

tato balena kopena muṣṭinā mūddhi tār̤itaḥ |
papāta rudhirodūgārī drividaḥ kṣīṇājīvitaḥ

पतता तच्छरीरेण गिरेः श्वृङ्गमदीर्य्यत ।
मैत्रेय शतधा वज्रिवजणेव हि ताड़ितम्

patatā taccharīreṇa gireḥ śvṛṅgamadīryyata |
maitreya śatadhā vajrivajaṇeva hi tār̤itam

पुष्पवृष्टिं ततो देवा रामस्योपरि चिक्षिपुः ।
प्रशशंसुस्तथाभ्येत्य साध्वेतत्ते महत् कृतम्

puṣpavṛṣṭiṃ tato devā rāmasyopari cikṣipuḥ |
praśaśaṃsustathābhyetya sādhvetatte mahat kṛtam

अनेन दुष्टकपिना दैत्यपक्षोपकारिणा ।
जगन्निराकृतं वीर दिष्ट्यासौ क्षयमागतः

anena duṣṭakapinā daityapakṣopakāriṇā |
jagannirākṛtaṃ vīra diṣṭyāsau kṣayamāgataḥ

इत्युक्त्वा दिवमाजग्मुर्देवा ह्टष्टाः सगुह्यकाः

ityuktvā divamājagmurdevā hṭaṣṭāḥ saguhyakāḥ

एवंविधान्यनेकानि बलदेवस्य धीमतः ।
कर्म्माण्यपरिमेयाणि शेषस्य धरणीबृतः

evaṃvidhānyanekāni baladevasya dhīmataḥ |
karmmāṇyaparimeyāṇi śeṣasya dharaṇībṛtaḥ