अध्याय 37: शाप, लौह-मूसल और श्रीकृष्ण का स्वधाम-गमन

एवं दैत्यवधं कृष्णो बलदेव सहायवान् ।
चक्रे दुष्टक्षितीशानां तथैव जगतः कृते

evaṃ daityavadhaṃ kṛṣṇo baladeva sahāyavān |
cakre duṣṭakṣitīśānāṃ tathaiva jagataḥ kṛte

क्षितेश्च भारं भगवान्फाल्गुनेन समन्वितः ।
आवतारयामास विभुस्समस्ताक्षोहिणी वधात्

kṣiteśca bhāraṃ bhagavānphālgunena samanvitaḥ |
āvatārayāmāsa vibhussamastākṣohiṇī vadhāt

कृत्वा भारावतरणं भुवो हत्वाऽखिलान्नृपान् ।
शापव्याजेन विप्राणामुपसंहृतवान्कुलम्

kṛtvā bhārāvataraṇaṃ bhuvo hatvā'khilānnṛpān |
śāpavyājena viprāṇāmupasaṃhṛtavānkulam

उत्सृज्य द्वारकां कृष्णस्त्यक्त्वा मानुष्यमात्मनः ।
सांशो विष्णुमयं स्थानं प्रविवेश मुने निजम्

utsṛjya dvārakāṃ kṛṣṇastyaktvā mānuṣyamātmanaḥ |
sāṃśo viṣṇumayaṃ sthānaṃ praviveśa mune nijam

स विप्रशापव्याजेन संजह्रे स्वकुलं कथम् ।
कथं च मानुषं देहमुत्ससर्ज जनार्दनः

sa vipraśāpavyājena saṃjahre svakulaṃ katham |
kathaṃ ca mānuṣaṃ dehamutsasarja janārdanaḥ

विश्वामित्रस्तथा कण्वो नारदश्च महामुनिः ।
पिंडारके महातीर्थे दृष्ट्वा यदुकुमारकैः

viśvāmitrastathā kaṇvo nāradaśca mahāmuniḥ |
piṃḍārake mahātīrthe dṛṣṭvā yadukumārakaiḥ

ततस्ते यौवनोन्मत्ता भाविकार्यप्रचोदिताः ।
सांबं जांबवतीपुत्रं भूषयित्वा स्त्रियं यथा

tataste yauvanonmattā bhāvikāryapracoditāḥ |
sāṃbaṃ jāṃbavatīputraṃ bhūṣayitvā striyaṃ yathā

प्रश्रितास्तान्मुनीनूचुः प्रणिपातपुरस्सरम् ।
इयं स्त्री पुत्रकामा वै ब्रूत किं जनयिष्यति

praśritāstānmunīnūcuḥ praṇipātapurassaram |
iyaṃ strī putrakāmā vai brūta kiṃ janayiṣyati

दिव्यज्ञानोपपन्नास्ते विप्रलब्धाः कुमारकैः ।
मुनयः कुपिताः प्रोचुर्मुसलं जनयिष्यति

divyajñānopapannāste vipralabdhāḥ kumārakaiḥ |
munayaḥ kupitāḥ procurmusalaṃ janayiṣyati

सर्वयादवसंहारकारणं भुवनोत्तरम् ।
येनाखिलकुलोत्सादो यादवानां भविष्यति

sarvayādavasaṃhārakāraṇaṃ bhuvanottaram |
yenākhilakulotsādo yādavānāṃ bhaviṣyati

इत्युक्तास्ते कुमारास्तु आचचक्षुर्यथातथम् ।
उग्रसेनाय मुसलं जज्ञे सांबस्य चोदरात्

ityuktāste kumārāstu ācacakṣuryathātatham |
ugrasenāya musalaṃ jajñe sāṃbasya codarāt

तदुग्रसेनो मुसलमयश्चूर्णमकारयत् ।
जज्ञे तदेरकाचूर्णं प्रक्षिप्तं तैर्महोदधौ

tadugraseno musalamayaścūrṇamakārayat |
jajñe taderakācūrṇaṃ prakṣiptaṃ tairmahodadhau

मुसलस्याथ लोहस्य चूर्णितस्य तु यादवैः ।
खंडं चूर्णितशेषं तु ततो यत्तोमराकृति

musalasyātha lohasya cūrṇitasya tu yādavaiḥ |
khaṃḍaṃ cūrṇitaśeṣaṃ tu tato yattomarākṛti

तदप्यंबुनिधौ क्षिप्तं मत्स्यो जग्राह जालिभिः ।
घातितस्योदरात्तस्य लुब्धो जग्राह तज्जराः

tadapyaṃbunidhau kṣiptaṃ matsyo jagrāha jālibhiḥ |
ghātitasyodarāttasya lubdho jagrāha tajjarāḥ

विज्ञातपरमार्थोपि भगवान्मधुसूदनः ।
नैच्छत्तदन्यथा कर्त्तुं विधिना यत्समीहितम्

vijñātaparamārthopi bhagavānmadhusūdanaḥ |
naicchattadanyathā karttuṃ vidhinā yatsamīhitam

देवैश्च प्रहितो वायुः प्रणिपत्त्याह केशवम् ।
रहस्येवमहं दूतः प्रहितो भगवन्सुरैः

devaiśca prahito vāyuḥ praṇipattyāha keśavam |
rahasyevamahaṃ dūtaḥ prahito bhagavansuraiḥ

वस्वश्विमरुदादित्यरुद्र साध्यादिभिस्सह ।
विज्ञापयति शक्रस्त्वां तदिदं श्रूयतां विभो

vasvaśvimarudādityarudra sādhyādibhissaha |
vijñāpayati śakrastvāṃ tadidaṃ śrūyatāṃ vibho

भारावतरणार्थाय वर्षाणामधिकं शतम् ।
भगवानवतीर्णोत्र त्रिदशैस्सह चोदितः

bhārāvataraṇārthāya varṣāṇāmadhikaṃ śatam |
bhagavānavatīrṇotra tridaśaissaha coditaḥ

दुर्वृत्ता निहता दैत्या भुवो भारोऽवतारितः ।
त्वया मनाथास्त्रिदशा भवंतु त्रिदिवे सदा

durvṛttā nihatā daityā bhuvo bhāro'vatāritaḥ |
tvayā manāthāstridaśā bhavaṃtu tridive sadā

तदतीतं जगन्नाथ वर्षाणामधिकं शतम् ।
इदानीं गम्यतां स्वर्गो भवता यदि रोचते

tadatītaṃ jagannātha varṣāṇāmadhikaṃ śatam |
idānīṃ gamyatāṃ svargo bhavatā yadi rocate

देवैर्विज्ञाप्यते देव तथात्रैव रतिस्तव ।
तत्स्थीयतां यथाकालमास्थेयमनुजीविभिः

devairvijñāpyate deva tathātraiva ratistava |
tatsthīyatāṃ yathākālamāstheyamanujīvibhiḥ

यत्त्वमात्थाखिलं दूत वेद्म्येतदहमप्युत ।
प्रारब्ध एव हि मया यादवानां परिक्षयः

yattvamātthākhilaṃ dūta vedmyetadahamapyuta |
prārabdha eva hi mayā yādavānāṃ parikṣayaḥ

भुवो नाद्यापि भारोऽयं यादवैरनिबर्हितैः ।
अवतार्य करोम्येतत्सप्तरात्रेण सत्वरः

bhuvo nādyāpi bhāro'yaṃ yādavairanibarhitaiḥ |
avatārya karomyetatsaptarātreṇa satvaraḥ

यथा गृहीतमंभोधेर्दत्त्वाहं द्वारकाभुवम् ।
यादवानुपसंहृत्य यास्यामि त्रिदशालयम्

yathā gṛhītamaṃbhodherdattvāhaṃ dvārakābhuvam |
yādavānupasaṃhṛtya yāsyāmi tridaśālayam

मनुष्यदेहमुत्सृज्य संकर्षणसहायवान् ।
प्राप्त एवास्मि मंतव्यो देवेंद्रे ण तथाऽमरैः

manuṣyadehamutsṛjya saṃkarṣaṇasahāyavān |
prāpta evāsmi maṃtavyo deveṃdre ṇa tathā'maraiḥ

जरासंधादयो येऽन्ये निहता भारहेतवः ।
क्षितेस्तेभ्यःकुमारोऽपि यदूनां नापचीयते

jarāsaṃdhādayo ye'nye nihatā bhārahetavaḥ |
kṣitestebhyaḥkumāro'pi yadūnāṃ nāpacīyate

तदेतं सुमहाभारमवतार्य क्षितेरहम् ।
यास्याम्यमरलोकस्य पालनाय ब्रवीहि तान्

tadetaṃ sumahābhāramavatārya kṣiteraham |
yāsyāmyamaralokasya pālanāya bravīhi tān

इत्युक्तो वासुदेवेन देवदूतः प्रणम्य तम् ।
मैत्रेय दिव्यया गत्या देवराजांतिकं ययौ

ityukto vāsudevena devadūtaḥ praṇamya tam |
maitreya divyayā gatyā devarājāṃtikaṃ yayau

भगवानप्यथोत्पातान्दिव्यभौमांतरिक्षजान् ।
ददर्श द्वारकापुर्य्यां विनाशाय दिवानिशम्

bhagavānapyathotpātāndivyabhaumāṃtarikṣajān |
dadarśa dvārakāpuryyāṃ vināśāya divāniśam

तान्दृष्ट्वा यादवानाह पश्यध्वमतिदारुणान् ।
महोत्पाताञ्छमायैषां प्रभासं याम मा चिरम्

tāndṛṣṭvā yādavānāha paśyadhvamatidāruṇān |
mahotpātāñchamāyaiṣāṃ prabhāsaṃ yāma mā ciram

एवमुक्ते तु कृष्णेन यादवप्रवरस्ततः ।
महाभागवतः प्राह प्रणिपत्योद्धवो हरिम्

evamukte tu kṛṣṇena yādavapravarastataḥ |
mahābhāgavataḥ prāha praṇipatyoddhavo harim

भगवन्यन्मया कार्यं तदाज्ञापय सांप्रतम् ।
मन्ये कुलमिदं सर्वं भगवान्संहरिष्यति

bhagavanyanmayā kāryaṃ tadājñāpaya sāṃpratam |
manye kulamidaṃ sarvaṃ bhagavānsaṃhariṣyati

नाशायास्य निमित्तानि कुलस्याच्युत लक्षये

nāśāyāsya nimittāni kulasyācyuta lakṣaye

गच्छ त्वं दिव्यया गत्या मत्प्रसादसमुत्थया ।
यद्बदर्याश्रमं पुण्यं गंधमादनपर्वते ।
नरनारायणस्थाने तत्पवित्रं महीतले

gaccha tvaṃ divyayā gatyā matprasādasamutthayā |
yadbadaryāśramaṃ puṇyaṃ gaṃdhamādanaparvate |
naranārāyaṇasthāne tatpavitraṃ mahītale

मन्मना मत्प्रसादेन तत्र सिद्धिमवाप्स्यसि ।
अहं स्वर्गं गमिष्यामि ह्युपसंहृत्य वै कुलम्

manmanā matprasādena tatra siddhimavāpsyasi |
ahaṃ svargaṃ gamiṣyāmi hyupasaṃhṛtya vai kulam

द्वारकां च मया त्यक्तां समुद्र ः प्लावयिष्यति ।
मद्वेश्म चैकं मुक्त्वा तु भयान्मत्तो जलाशये ।
तत्र सन्निहितश्चाहं भक्तानां हितकाम्यया

dvārakāṃ ca mayā tyaktāṃ samudra ḥ plāvayiṣyati |
madveśma caikaṃ muktvā tu bhayānmatto jalāśaye |
tatra sannihitaścāhaṃ bhaktānāṃ hitakāmyayā

इत्युक्तः प्रणिपत्यैनं जगामाशु तपोवनम् ।
नरनारायणस्थानं केशवेनानुमोदितः

ityuktaḥ praṇipatyainaṃ jagāmāśu tapovanam |
naranārāyaṇasthānaṃ keśavenānumoditaḥ

ततस्ते यादवास्सर्वे रथानारुह्य शीघ्रगान् ।
प्रभासं प्रययुस्सार्द्धं कृष्णरामादिभिर्द्विज

tataste yādavāssarve rathānāruhya śīghragān |
prabhāsaṃ prayayussārddhaṃ kṛṣṇarāmādibhirdvija

प्रभासं समनुप्राप्ताः कुकुरांधकवृष्णयः ।
चक्रुस्तत्र महापानं वासुदेवेन चोदिताः

prabhāsaṃ samanuprāptāḥ kukurāṃdhakavṛṣṇayaḥ |
cakrustatra mahāpānaṃ vāsudevena coditāḥ

पिबतां तत्र चैतेषां संघर्षेण परस्परम् ।
अतिवादेंधनो जज्ञे कलहाग्निः क्षयावहः

pibatāṃ tatra caiteṣāṃ saṃgharṣeṇa parasparam |
ativādeṃdhano jajñe kalahāgniḥ kṣayāvahaḥ

स्वंस्वं वै भुंजतां तेषां कलहः किंनिमित्तकः ।
संघर्षो वा द्विजश्रेष्ठ तन्ममाख्यातुमर्हसि

svaṃsvaṃ vai bhuṃjatāṃ teṣāṃ kalahaḥ kiṃnimittakaḥ |
saṃgharṣo vā dvijaśreṣṭha tanmamākhyātumarhasi

मृष्टं मदीयमन्नं ते न मृष्टमिति जल्पताम् ।
मृष्टामृष्टकथा जज्ञे संघर्षकलहौ ततः

mṛṣṭaṃ madīyamannaṃ te na mṛṣṭamiti jalpatām |
mṛṣṭāmṛṣṭakathā jajñe saṃgharṣakalahau tataḥ

ततश्चान्योन्यमभ्येत्य क्रोधसंरक्तलोचनाः ।
जघ्नुः परस्परं ते तु शस्त्रैर्दैवबलात्कृताः

tataścānyonyamabhyetya krodhasaṃraktalocanāḥ |
jaghnuḥ parasparaṃ te tu śastrairdaivabalātkṛtāḥ

क्षीणशस्त्राश्च जगृहुः प्रत्यासन्नामथैरकाम्

kṣīṇaśastrāśca jagṛhuḥ pratyāsannāmathairakām

एरका तु गृहीता वै वज्रभूतेव लक्ष्यते ।
तया परस्परं जघ्नुस्संप्रहारे सुदारुणे

erakā tu gṛhītā vai vajrabhūteva lakṣyate |
tayā parasparaṃ jaghnussaṃprahāre sudāruṇe

प्रद्युम्नसांबप्रमुखाः कृतवर्माथ सात्यकिः ।
अनिरुद्धादयश्चान्ये पृथुर्विपृथुरेव च

pradyumnasāṃbapramukhāḥ kṛtavarmātha sātyakiḥ |
aniruddhādayaścānye pṛthurvipṛthureva ca

चारुवर्मा चारुकश्च तथाक्रूरादयो द्विज ।
एरकारूपिभिर्वज्रैस्ते निजघ्नुः परस्परम्

cāruvarmā cārukaśca tathākrūrādayo dvija |
erakārūpibhirvajraiste nijaghnuḥ parasparam

निवारयामास हरिर्यादवांस्ते च केशवम् ।
सहायं मेनिरेरीणां प्राप्तं जघ्नुः परस्परम्

nivārayāmāsa hariryādavāṃste ca keśavam |
sahāyaṃ menirerīṇāṃ prāptaṃ jaghnuḥ parasparam

कृष्णोऽपि कुपितस्तेषामेरकामुष्टिमाददे ।
वधाय सोपि मुसलं मुष्टर्लौहमभूत्तदा

kṛṣṇo'pi kupitasteṣāmerakāmuṣṭimādade |
vadhāya sopi musalaṃ muṣṭarlauhamabhūttadā

जघान तेन निश्श्षोआ न्यादवानाततायिनः ।
जघ्नुस्ते सहसाभ्येत्य तथाऽन्येपि परस्परम्

jaghāna tena niśśṣoā nyādavānātatāyinaḥ |
jaghnuste sahasābhyetya tathā'nyepi parasparam

ततश्चार्णवमध्येन जैत्रोऽसौ चक्रिणो रथः ।
पश्यतो दारुकस्याथ प्रायादश्वैर्धृतो द्विज

tataścārṇavamadhyena jaitro'sau cakriṇo rathaḥ |
paśyato dārukasyātha prāyādaśvairdhṛto dvija

चक्रं गदा तथा शार्ङ्गं तूणीशंखोसिरेव च ।
प्रदक्षिणं हरिं कृत्वा जग्मुरादित्यवर्त्त्मना

cakraṃ gadā tathā śārṅgaṃ tūṇīśaṃkhosireva ca |
pradakṣiṇaṃ hariṃ kṛtvā jagmurādityavarttmanā

क्षणेन नाभवत्कश्चिद्यादवानामघातितः ।
ऋते कृष्णं महात्मानं दारुकं च महामुने

kṣaṇena nābhavatkaścidyādavānāmaghātitaḥ |
ṛte kṛṣṇaṃ mahātmānaṃ dārukaṃ ca mahāmune

चंक्रम्यमाणौ तौ रामं वृक्षमूले कृतासनम् ।
ददृशाते मुखाच्चास्य निष्क्रामंतं महोरगम्

caṃkramyamāṇau tau rāmaṃ vṛkṣamūle kṛtāsanam |
dadṛśāte mukhāccāsya niṣkrāmaṃtaṃ mahoragam

निष्क्रम्य स मखात्तस्य महाभोगो भुजंगमः ।
प्रययावर्णवं सिद्धैः पूज्यमानस्तथोरगैः

niṣkramya sa makhāttasya mahābhogo bhujaṃgamaḥ |
prayayāvarṇavaṃ siddhaiḥ pūjyamānastathoragaiḥ

ततोर्घ्यमादाय तदा जलधिस्संमुखं ययौ ।
प्रविवेश ततस्तोयं पूजितः पन्नगोत्तमैः

tatorghyamādāya tadā jaladhissaṃmukhaṃ yayau |
praviveśa tatastoyaṃ pūjitaḥ pannagottamaiḥ

दृष्ट्वा बलस्य निर्याणं दारुकं प्राह केशवः ।
इदं सर्वं समाचक्ष्व वसुदेवोग्रसेनयोः

dṛṣṭvā balasya niryāṇaṃ dārukaṃ prāha keśavaḥ |
idaṃ sarvaṃ samācakṣva vasudevograsenayoḥ

निर्याणं बलभद्र स्य यादवानां तथा क्षयम् ।
योगे स्थित्वाहमप्येतत्परित्यक्ष्ये कलेवरम्

niryāṇaṃ balabhadra sya yādavānāṃ tathā kṣayam |
yoge sthitvāhamapyetatparityakṣye kalevaram

वाच्यश्च द्वारकावासी जनस्सर्वस्तथाहुकः ।
यथेमां नगरीं सर्वां समुद्र ः प्लावयिष्यति

vācyaśca dvārakāvāsī janassarvastathāhukaḥ |
yathemāṃ nagarīṃ sarvāṃ samudra ḥ plāvayiṣyati

तस्माद्भवद्भिस्सर्वैस्तु प्रतीक्ष्यो ह्यर्जुनागमः ।
न स्थेयं द्वारकामध्ये निष्क्रांते तत्र पांडवे

tasmādbhavadbhissarvaistu pratīkṣyo hyarjunāgamaḥ |
na stheyaṃ dvārakāmadhye niṣkrāṃte tatra pāṃḍave

तेनैव सह गंतव्यं यत्र याति स कौरवः

tenaiva saha gaṃtavyaṃ yatra yāti sa kauravaḥ

गत्वा च ब्रूहि कौंतेयमर्जुनं वचनान्मम ।
पालनीयस्त्वया शक्त्या जनोऽयं मत्परिग्रहः

gatvā ca brūhi kauṃteyamarjunaṃ vacanānmama |
pālanīyastvayā śaktyā jano'yaṃ matparigrahaḥ

त्वमर्जुनेन सहितो द्वारवत्यां तथा जनम् ।
गृहीत्वा यादि वज्रश्च यदुराजो भविष्यति

tvamarjunena sahito dvāravatyāṃ tathā janam |
gṛhītvā yādi vajraśca yadurājo bhaviṣyati

इत्युक्तो दारुकः कृष्णं प्रणिपत्य पुनःपुनः ।
प्रदक्षिणं च बहुशः कृत्वा प्रायाद्यथोदितम्

ityukto dārukaḥ kṛṣṇaṃ praṇipatya punaḥpunaḥ |
pradakṣiṇaṃ ca bahuśaḥ kṛtvā prāyādyathoditam

स च गत्वा तदाचष्ट द्वारकायां तथाऽर्जुनम् ।
आनिनाय महाबुद्धिर्वज्रं चक्रे तथा नृपम्

sa ca gatvā tadācaṣṭa dvārakāyāṃ tathā'rjunam |
ānināya mahābuddhirvajraṃ cakre tathā nṛpam

भगवानपि गोविंदो वासुदेवात्मकं परम् ।
ब्रह्मात्मनि समारोप्य सर्वभूतेष्वधारयत् ।
निष्प्रपंचे महाभाग संयोज्यात्मानमात्मनि ।
तुर्यावस्थसलीलं च श्तोए स्म पुरुषोत्तमः

bhagavānapi goviṃdo vāsudevātmakaṃ param |
brahmātmani samāropya sarvabhūteṣvadhārayat |
niṣprapaṃce mahābhāga saṃyojyātmānamātmani |
turyāvasthasalīlaṃ ca śtoe sma puruṣottamaḥ

संमानयन्द्विजवचो दुर्वासा यदुवाच ह ।
योगयुक्तोऽभवत्पादं कृत्वा जानुनि सत्तम

saṃmānayandvijavaco durvāsā yaduvāca ha |
yogayukto'bhavatpādaṃ kṛtvā jānuni sattama

आययौ स जरानाम तदा तत्र स लुब्धकः ।
मुसलावशेषलोहैकसायकन्यस्ततोमरः

āyayau sa jarānāma tadā tatra sa lubdhakaḥ |
musalāvaśeṣalohaikasāyakanyastatomaraḥ

स तत्पादं मृगाकारमवेक्ष्यारादवस्थितः ।
तले विव्याध तेनैव तोमरेण द्विजोत्तम

sa tatpādaṃ mṛgākāramavekṣyārādavasthitaḥ |
tale vivyādha tenaiva tomareṇa dvijottama

ततश्च ददृशो तत्र चदुर्बाहुधरं नरम् ।
प्रणिपत्त्याह चैवैनं प्रसीदेति पुनःपुनः

tataśca dadṛśo tatra cadurbāhudharaṃ naram |
praṇipattyāha caivainaṃ prasīdeti punaḥpunaḥ

अजानता कृतमिदं मया हरिणशंकया ।
क्षम्यतां मम पापेन दग्धं मां त्रातुमर्हसि

ajānatā kṛtamidaṃ mayā hariṇaśaṃkayā |
kṣamyatāṃ mama pāpena dagdhaṃ māṃ trātumarhasi

ततस्तं भगवानाह न तेस्तु भयमण्वपि ।
गच्छ त्वं मत्प्रसादेन लुब्ध स्वर्गं सुरास्पदम्

tatastaṃ bhagavānāha na testu bhayamaṇvapi |
gaccha tvaṃ matprasādena lubdha svargaṃ surāspadam

विमानमागतं सद्यस्तद्वाक्यसमनंतरम् ।
आरुह्य प्रययौ स्वर्गं लुब्धकस्तत्प्रसादतः

vimānamāgataṃ sadyastadvākyasamanaṃtaram |
āruhya prayayau svargaṃ lubdhakastatprasādataḥ

गते तस्मिन्सभगवान्संयोज्यात्मानमात्मनि ।
ब्रह्मभूतेऽव्ययेचिंत्ये वासुदेवमयेऽमले

gate tasminsabhagavānsaṃyojyātmānamātmani |
brahmabhūte'vyayeciṃtye vāsudevamaye'male

अजन्मन्यमरे विष्णावप्रमेयेऽखिलात्मनि ।
तत्याज मानुषं देहमतीत्य त्रिविधां गतिम्

ajanmanyamare viṣṇāvaprameye'khilātmani |
tatyāja mānuṣaṃ dehamatītya trividhāṃ gatim