अध्याय 34: नकली वासुदेव पौण्ड्रक और काशी-दाह

चक्र कर्म्म महच्छौरिर्बिब्राणो मानुषीं तनुम् ।
जिगाय शक्र सर्व्वञ्च सर्व्वदेवांश्व लीलया

cakra karmma mahacchaurirbibrāṇo mānuṣīṃ tanum |
jigāya śakra sarvvañca sarvvadevāṃśva līlayā

यज्वान्यदकरोत् कर्म्म दिव्यचेष्टाविघातकृत् ।
तत् कथ्यतां महाभाग परं कातूहलं हि मे

yajvānyadakarot karmma divyaceṣṭāvighātakṛt |
tat kathyatāṃ mahābhāga paraṃ kātūhalaṃ hi me

गदतो मम विप्रर्षे श्रूयतामिदमादरात् ।
नरावतारे कृष्णेन दग्धा वाराणसी यथा

gadato mama viprarṣe śrūyatāmidamādarāt |
narāvatāre kṛṣṇena dagdhā vārāṇasī yathā

पौण्डुको वासुदेवस्तु वासुदेवीऽभवद् भिवि ।
अवतीर्णस्त्वमित्युक्तो जनैरज्ञानमोहितैः

pauṇḍuko vāsudevastu vāsudevī'bhavad bhivi |
avatīrṇastvamityukto janairajñānamohitaiḥ

स-मेने वासुदेवोऽहमवतीर्णो महीतले ।
नष्टस्मृतिस्ततः सर्व्व विष्णचिह्निमचीकरत्

sa-mene vāsudevo'hamavatīrṇo mahītale |
naṣṭasmṛtistataḥ sarvva viṣṇacihnimacīkarat

दूतञ्च प्रेरयामास कृष्णाय सुमहात्मने ।
त्यत्तवा चक्रादिकं चिह्न मदीयं नाम चात्मनः

dūtañca prerayāmāsa kṛṣṇāya sumahātmane |
tyattavā cakrādikaṃ cihna madīyaṃ nāma cātmanaḥ

वासुदेवात्मकं मूढ़ मुत्तवा सर्व्वं विशेषतः ।
आत्मनो जीवितार्थाय ततो मे प्रणति व्रज

vāsudevātmakaṃ mūr̤ha muttavā sarvvaṃ viśeṣataḥ |
ātmano jīvitārthāya tato me praṇati vraja

इत्युक्तः सम्प्रहस्यैन दूतं प्राह जनार्द्दनः ।
निजचिह्नमहं चक्र समुत्स्मरक्ष्य त्वयीति वै

ityuktaḥ samprahasyaina dūtaṃ prāha janārddanaḥ |
nijacihnamahaṃ cakra samutsmarakṣya tvayīti vai

वाच्यः स पौण्ड्रको गत्वा त्वया दूत वचो मम ।
ज्ञातस्त्वद्राक्यसद्भावो यत् कार्य्यं तद्रिधीयताभ्

vācyaḥ sa pauṇḍrako gatvā tvayā dūta vaco mama |
jñātastvadrākyasadbhāvo yat kāryyaṃ tadridhīyatābh

गृहीतचिह्न एवाहमागमिष्यामि ते पुरम् ।
समुत्स्त्रक्ष्यामि ते चक्र निजनिह्नमसंशयम्

gṛhītacihna evāhamāgamiṣyāmi te puram |
samutstrakṣyāmi te cakra nijanihnamasaṃśayam

आज्ञापूर्व्वञ्च यदिदमागच्छेति त्वयोदितम् ।
सम्पादयिष्ये श्वस्तुभ्यं तदप्येषोऽविलम्बितम्

ājñāpūrvvañca yadidamāgaccheti tvayoditam |
sampādayiṣye śvastubhyaṃ tadapyeṣo'vilambitam

शरणां ते समब्येत्य कर्त्तास्मि नृपते तदा ।
यथा त्वत्त्वो भयं बूयो न मे किञ्चिद्भविष्यति

śaraṇāṃ te samabyetya karttāsmi nṛpate tadā |
yathā tvattvo bhayaṃ būyo na me kiñcidbhaviṣyati

इत्युक्तेऽपगते दूते संस्मृत्याभ्यागतं हरिः ।
गरुत्मन्तमथारुह्य त्वरितं तत्पुरं ययौ

ityukte'pagate dūte saṃsmṛtyābhyāgataṃ hariḥ |
garutmantamathāruhya tvaritaṃ tatpuraṃ yayau

स चापि केशवोद्योगं श्रुत्वा काशिपतिस्तदा ।
सर्व्वसैन्यपरीवारः पार्ष्णिग्राह उपाययौ

sa cāpi keśavodyogaṃ śrutvā kāśipatistadā |
sarvvasainyaparīvāraḥ pārṣṇigrāha upāyayau

ततो बलेन महता काशिराजबलेन च ।
पौण्ड्रको वासुदेवोऽसौ केशवाभिमुखं ययौ

tato balena mahatā kāśirājabalena ca |
pauṇḍrako vāsudevo'sau keśavābhimukhaṃ yayau

तं ददर्श हरिर्द्दूरादुदारस्यन्दने स्थितम् ।
चक्रहस्तं गदाखड़ गबाहु पाणिगताम्बुजम्

taṃ dadarśa harirddūrādudārasyandane sthitam |
cakrahastaṃ gadākhar̤a gabāhu pāṇigatāmbujam

स्त्रग्धरं धृतशाङ्गञ्च सुपर्णारचितध्वजम् ।
वक्षःस्थले कृतञ्चास्य श्रीवत्सं ददृशे हिरः

stragdharaṃ dhṛtaśāṅgañca suparṇāracitadhvajam |
vakṣaḥsthale kṛtañcāsya śrīvatsaṃ dadṛśe hiraḥ

किरीटकूणडलधरं पीतवासःसमन्वितम् ।
दृष्ट्वा तं भावगम्भरं जहास गरुडध्वजः

kirīṭakūṇaḍaladharaṃ pītavāsaḥsamanvitam |
dṛṣṭvā taṃ bhāvagambharaṃ jahāsa garuḍadhvajaḥ

युयुध च बलेनास्य हस्त्यश्वबहलिना द्रिज निस्त्रिंशर्ष्टिगदाशूलशक्तिकार्म्मुकशालिना

yuyudha ca balenāsya hastyaśvabahalinā drija nistriṃśarṣṭigadāśūlaśaktikārmmukaśālinā

क्षणेन शार्ह्गनिर्म्मुक्तैः शरैरिषुविदारणैः ।
गदाचक्रनिपातैश्व सूदयामास तदूबलम्

kṣaṇena śārhganirmmuktaiḥ śarairiṣuvidāraṇaiḥ |
gadācakranipātaiśva sūdayāmāsa tadūbalam

काशिराजबलञ्चैव क्षर्यं नित्वा जनार्द्दनः ।
उवाच पौण्ड्रकं मूद़मात्मचिह्नोपलक्ष्णम्

kāśirājabalañcaiva kṣaryaṃ nitvā janārddanaḥ |
uvāca pauṇḍrakaṃ mūda़mātmacihnopalakṣṇam

पौण्ड्रकोक्तं त्वया यत्तु दूतवक्तूणे मां प्रति ।
समुतूसृजेति चिह्नानि तत्ते सम्पादयाम्यहम

pauṇḍrakoktaṃ tvayā yattu dūtavaktūṇe māṃ prati |
samutūsṛjeti cihnāni tatte sampādayāmyahama

चक्रमेतत् समुत्सृष्टं गदेयं ते विसर्जिता ।
गरुत्मानेष निर्द्दिष्टः समारोहतु ते ध्वजम्

cakrametat samutsṛṣṭaṃ gadeyaṃ te visarjitā |
garutmāneṣa nirddiṣṭaḥ samārohatu te dhvajam

इत्युज्वार्य्य विमुक्तेन चक्रणोसौ विदारितः ।
पोथितो गदया भग्रो गरुत्माश्व गरुत्मता

ityujvāryya vimuktena cakraṇosau vidāritaḥ |
pothito gadayā bhagro garutmāśva garutmatā

ततो हाहाकृते लोके काशिपुर्य्यधिपो बली ।
युयुधे वासुदेवेन मित्रस्यापचितौ स्थितः

tato hāhākṛte loke kāśipuryyadhipo balī |
yuyudhe vāsudevena mitrasyāpacitau sthitaḥ

ततः शार्ङ्गधनुर्मुक्तैश्छित्त्वा तस्य शरैः शिरः ।
काशिपुर्य्याञ्च चिक्षेप कुर्व्वन् सोकस्य विस्मयम्

tataḥ śārṅgadhanurmuktaiśchittvā tasya śaraiḥ śiraḥ |
kāśipuryyāñca cikṣepa kurvvan sokasya vismayam

हत्वा च पौणड्रकं शौरिः काखिराजञ्च सानुगम् ।
पुनर्द्रारवतीं प्राप्तो रेमे स्वर्गगतो यथा

hatvā ca pauṇaḍrakaṃ śauriḥ kākhirājañca sānugam |
punardrāravatīṃ prāpto reme svargagato yathā

तच्छिरः पतितं दृष्ट्वा तत्र काशिपतेः पुरे ।
जनः किमेतदित्याह केनत्यत्यन्तविस्मितः

tacchiraḥ patitaṃ dṛṣṭvā tatra kāśipateḥ pure |
janaḥ kimetadityāha kenatyatyantavismitaḥ

ज्ञात्वा तं वासुदेवेन हतं तस्य सुतस्ततः ।
पुरोहितेन सहितस्तो ।यामास शङ्करम्

jñātvā taṃ vāsudevena hataṃ tasya sutastataḥ |
purohitena sahitasto |yāmāsa śaṅkaram

अविमुक्ते महाक्षेत्रे तोषितस्तन शङ्करः ।
वरं वृणीष्वेति तदा तं प्रोवाच नृपात्मजम्

avimukte mahākṣetre toṣitastana śaṅkaraḥ |
varaṃ vṛṇīṣveti tadā taṃ provāca nṛpātmajam

स वब्र भगवान् कृत्या पितृहन्तुर्वधाय मे ।
समुत्तिष्ठतु कृष्णस्य त्वत्प्रसादान्महेश्वर

sa vabra bhagavān kṛtyā pitṛhanturvadhāya me |
samuttiṣṭhatu kṛṣṇasya tvatprasādānmaheśvara

एवं भविष्यतीत्युक्ते दक्षिणाग्नेरनन्तरम् ।
महाकृत्या समुत्तस्थौ तस्यैवाग्नेर्विन्मशिनी

evaṃ bhaviṣyatītyukte dakṣiṇāgneranantaram |
mahākṛtyā samuttasthau tasyaivāgnervinmaśinī

ततो ज्वालाकरालास्या ज्वलत्केशकलापिका ।
कृष्ण कृष्णेति कुपिता कृत्या द्रारवतीं ययौ

tato jvālākarālāsyā jvalatkeśakalāpikā |
kṛṣṇa kṛṣṇeti kupitā kṛtyā drāravatīṃ yayau

तामवेक्ष्य जनस्त्रासविचल्लोचनो मुने ययौ शरण्यं जगतां शरणं मधुसूदनम्

tāmavekṣya janastrāsavicallocano mune yayau śaraṇyaṃ jagatāṃ śaraṇaṃ madhusūdanam

काशिराजसुतेनेयमाराध्य वृषभध्वजम् ।
उत्पादिता महाकृत्येत्यवगम्याथ चक्रिणा

kāśirājasuteneyamārādhya vṛṣabhadhvajam |
utpāditā mahākṛtyetyavagamyātha cakriṇā

जहि कृत्यामिमामुग्रां वह्निज्वालाजटालकाम् ।
चक्रमुत्सृष्टमक्षेषु क्रीड़ासक्तेन लीलया

jahi kṛtyāmimāmugrāṃ vahnijvālājaṭālakām |
cakramutsṛṣṭamakṣeṣu krīr̤āsaktena līlayā

तदग्रिमालाजटिलज्वालोदूगारातिभीषणाम् ।
कृत्यामनुजगामाशु विष्णुचक्र सुदर्शनम्

tadagrimālājaṭilajvālodūgārātibhīṣaṇām |
kṛtyāmanujagāmāśu viṣṇucakra sudarśanam

चक्रगतापविध्वस्ता कृत्या माहेश्वरी तदा ।
ननाश वेगिनी वेगात् तदप्यनुजगाम ताम्

cakragatāpavidhvastā kṛtyā māheśvarī tadā |
nanāśa veginī vegāt tadapyanujagāma tām

कृत्.या वाराणसीमेव प्रविवेश त्वरान्विता ।
विष्णचक्रप्रतिहतप्रभावा मुनिसत्तम

kṛt.yā vārāṇasīmeva praviveśa tvarānvitā |
viṣṇacakrapratihataprabhāvā munisattama

ततः काशिबलं भूरि प्मथानां तथा बलम् ।
समस्तशस्त्रस्त्रयुतं चक्रस्याभिमुखं ययौ

tataḥ kāśibalaṃ bhūri pmathānāṃ tathā balam |
samastaśastrastrayutaṃ cakrasyābhimukhaṃ yayau

शस्त्रस्त्रमोक्षचतुरं दग्ध्वा तदूबलमोजसा ।
कृत्यागर्भामशेषां तां दग्ध्वा वाराणसीं पुरीम्

śastrastramokṣacaturaṃ dagdhvā tadūbalamojasā |
kṛtyāgarbhāmaśeṣāṃ tāṃ dagdhvā vārāṇasīṃ purīm

सभूभृदूभृत्यपौरान्तु साश्वमातङ्गमानवाम् ।
अशेषकोषकोष्ठां तां दुनिंरीक्ष्यां सुरैरपि

sabhūbhṛdūbhṛtyapaurāntu sāśvamātaṅgamānavām |
aśeṣakoṣakoṣṭhāṃ tāṃ duniṃrīkṣyāṃ surairapi

ज्वालापरिप्लुताशेष-गृहृ-प्राकारचत्वराम् ।
ददाह तद्धरेश्वक्रं सकलामेव तां पुरीम्

jvālāpariplutāśeṣa-gṛhṛ-prākāracatvarām |
dadāha taddhareśvakraṃ sakalāmeva tāṃ purīm

अक्षीणामर्षमत्युग्रसाध्यसाधनसस्पृहम् ।
तज्वक्र प्रस्फुरद्दीप्ति विष्णोरभ्याययौ करम्

akṣīṇāmarṣamatyugrasādhyasādhanasaspṛham |
tajvakra prasphuraddīpti viṣṇorabhyāyayau karam