अध्याय 33: बाणासुर के लिए हरि और हर का युद्ध

बाणोपि प्रणिपत्याग्रे मैत्रेयाह त्रिलोचनम्
देव बाहुसहस्रेण निर्विण्णोस्म्याहवं विना

bāṇopi praṇipatyāgre maitreyāha trilocanam
deva bāhusahasreṇa nirviṇṇosmyāhavaṃ vinā

कच्चिन्ममैषां बाहूनां साफल्यजनको रणः
भविष्यति विना युद्धं भाराय मम किं भुजैः

kaccinmamaiṣāṃ bāhūnāṃ sāphalyajanako raṇaḥ
bhaviṣyati vinā yuddhaṃ bhārāya mama kiṃ bhujaiḥ

मयूरध्वजभंगस्ते यदा बाण भविष्यति
पिशिताशिजनानंदं प्राप्स्यसे त्वं तदा रणम्

mayūradhvajabhaṃgaste yadā bāṇa bhaviṣyati
piśitāśijanānaṃdaṃ prāpsyase tvaṃ tadā raṇam

ततः प्रणम्य वरदं शंभुमभ्यागतो गृहम्
सभग्नं ध्वजमालोक्य हृष्टो हर्षं पुनर्ययौ

tataḥ praṇamya varadaṃ śaṃbhumabhyāgato gṛham
sabhagnaṃ dhvajamālokya hṛṣṭo harṣaṃ punaryayau

एतस्मिन्नेव काले तु योगविद्याबलेन तम्
अनिरुद्धमथानिन्ये चित्रलेखा वराप्सराः

etasminneva kāle tu yogavidyābalena tam
aniruddhamathāninye citralekhā varāpsarāḥ

कन्यांतःपुरमभ्येत्य रममाणं सहोषया
विज्ञाय रक्षिणो गत्वा शशंसुर्दैत्यभूपतेः

kanyāṃtaḥpuramabhyetya ramamāṇaṃ sahoṣayā
vijñāya rakṣiṇo gatvā śaśaṃsurdaityabhūpateḥ

व्यादिष्टं किंकराणां तु सैन्यं तेन महात्मना
जघान परिघं घोरमादाय परवीरहा

vyādiṣṭaṃ kiṃkarāṇāṃ tu sainyaṃ tena mahātmanā
jaghāna parighaṃ ghoramādāya paravīrahā

हतेषु तेषु बाणोपि रथस्थस्तद्वधोद्यतः
युध्यमानो यथाशक्ति यदुवीरेण निर्जितः

hateṣu teṣu bāṇopi rathasthastadvadhodyataḥ
yudhyamāno yathāśakti yaduvīreṇa nirjitaḥ

मायया युयुधे तेन स तदा मंत्रिचोदितः
ततस्तं पन्नगास्त्रेण बबंध यदुनंदनम्

māyayā yuyudhe tena sa tadā maṃtricoditaḥ
tatastaṃ pannagāstreṇa babaṃdha yadunaṃdanam

द्वारवत्यां क्व यातोऽसावनिरुद्धेति जल्पताम्
यदूनामाचचक्षे तं बद्धं बाणेन नारदः

dvāravatyāṃ kva yāto'sāvaniruddheti jalpatām
yadūnāmācacakṣe taṃ baddhaṃ bāṇena nāradaḥ

तं शोणितपुरं नीतं श्रुत्वा विद्याविदग्धया
योषिता प्रत्ययं जग्मुर्यादवा नामरैरिति

taṃ śoṇitapuraṃ nītaṃ śrutvā vidyāvidagdhayā
yoṣitā pratyayaṃ jagmuryādavā nāmarairiti

ततो गरुडमारुह्य स्मृतमात्रागतं हरिः
बलप्रद्युम्नसहितो बाणस्य प्रययौ पुरम्

tato garuḍamāruhya smṛtamātrāgataṃ hariḥ
balapradyumnasahito bāṇasya prayayau puram

पुरप्रवेशो प्रमथैर्युद्धमासीन्महात्मनः
ययौ बाणपुराभ्याशं नीत्वा तान्संक्षयं हरिः

purapraveśo pramathairyuddhamāsīnmahātmanaḥ
yayau bāṇapurābhyāśaṃ nītvā tānsaṃkṣayaṃ hariḥ

ततस्त्रिपादस्त्रिशिरा ज्वरो माहेश्वरो महान्
बाणरक्षार्थमभ्येत्य युयुधे शार्ङ्गधन्वना

tatastripādastriśirā jvaro māheśvaro mahān
bāṇarakṣārthamabhyetya yuyudhe śārṅgadhanvanā

तद्भस्मस्पर्शसंभूततापः कृष्णांगसंगमात्
अवाप बलदेवोपि श्रममामीलितेक्षणः

tadbhasmasparśasaṃbhūtatāpaḥ kṛṣṇāṃgasaṃgamāt
avāpa baladevopi śramamāmīlitekṣaṇaḥ

ततस्स युद्ध्यमानस्तु सह देवेन शार्ङ्गिणा
वैष्णवेन ज्वरेणाशु कृष्णदेहान्निराकृतः

tatassa yuddhyamānastu saha devena śārṅgiṇā
vaiṣṇavena jvareṇāśu kṛṣṇadehānnirākṛtaḥ

नारायणभुजाघातपरिपीडनविह्वलम्
तं वीक्ष्य क्षम्यतामस्येत्याह देवः पितामहः

nārāyaṇabhujāghātaparipīḍanavihvalam
taṃ vīkṣya kṣamyatāmasyetyāha devaḥ pitāmahaḥ

ततश्च क्षांतमेवेति प्रोक्त्वा तं वैष्णवं ज्वरम्
आत्मन्येव लयं निन्ये भगवान्मधुसूदनः

tataśca kṣāṃtameveti proktvā taṃ vaiṣṇavaṃ jvaram
ātmanyeva layaṃ ninye bhagavānmadhusūdanaḥ

मम त्वाय समं युद्धं ये स्मरीष्यंति मानवाः
विज्वरास्ते भविष्यंती त्युक्त्वा चैनं ययौ ज्वरः

mama tvāya samaṃ yuddhaṃ ye smarīṣyaṃti mānavāḥ
vijvarāste bhaviṣyaṃtī tyuktvā cainaṃ yayau jvaraḥ

ततोग्नीन्भगवान्पंच जित्वा नीत्वा तथा क्षयम्
दानवानां बलं कृष्णश्चूर्णयामास लीलया

tatognīnbhagavānpaṃca jitvā nītvā tathā kṣayam
dānavānāṃ balaṃ kṛṣṇaścūrṇayāmāsa līlayā

ततस्समस्तसैन्येन दैतेयानां बलेस्सुतः
युयुधे शंकरश्चैव कार्त्तिकेयश्च शौरिणा

tatassamastasainyena daiteyānāṃ balessutaḥ
yuyudhe śaṃkaraścaiva kārttikeyaśca śauriṇā

हरिशंकरयोर्युद्धमतीवासीत्सुदारुणम्
चुक्षुभुस्सकला लोकाश्शस्त्रास्त्रांशुप्रतापिताः

hariśaṃkarayoryuddhamatīvāsītsudāruṇam
cukṣubhussakalā lokāśśastrāstrāṃśupratāpitāḥ

प्रलयोयमशेषस्य जगतो नूनमागतः
मेनिरे त्रिदशास्तत्र वर्त्तमाने महारणे

pralayoyamaśeṣasya jagato nūnamāgataḥ
menire tridaśāstatra varttamāne mahāraṇe

जृंभ कास्त्रेण गोविंदो जृंभयामास शंकरम्
ततः प्रणेमुर्दैतेयाः प्रमथाश्च समंततः

jṛṃbha kāstreṇa goviṃdo jṛṃbhayāmāsa śaṃkaram
tataḥ praṇemurdaiteyāḥ pramathāśca samaṃtataḥ

जृंभाभिभूतस्यु हरो रथोपस्थ उपाविशत्
न शशाक ततो योद्धुं कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा

jṛṃbhābhibhūtasyu haro rathopastha upāviśat
na śaśāka tato yoddhuṃ kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā

गरुजक्षतवाहश्च प्रद्युम्नास्त्रेम पीडितः
कृष्णहुंकारनिर्धूतशक्तिश्चापययौ गुहः

garujakṣatavāhaśca pradyumnāstrema pīḍitaḥ
kṛṣṇahuṃkāranirdhūtaśaktiścāpayayau guhaḥ

जृंभिते शंकरे नष्टे दैत्यसैन्ये गुहे जिते
नीते प्रमथसैन्ये च संक्षयं शार्ङ्गधन्वना

jṛṃbhite śaṃkare naṣṭe daityasainye guhe jite
nīte pramathasainye ca saṃkṣayaṃ śārṅgadhanvanā

नंदिना संगृहीताश्वमधिरूढो महारथम्
बाणस्तत्राययौ योद्धुं कृष्णकार्ष्णिबलैस्सह

naṃdinā saṃgṛhītāśvamadhirūḍho mahāratham
bāṇastatrāyayau yoddhuṃ kṛṣṇakārṣṇibalaissaha

बलभद्रो महावीर्यो बाणसैन्यमनेकधा
विव्याध बाणैः प्रभ्रश्य धर्मतश्चापलायत

balabhadro mahāvīryo bāṇasainyamanekadhā
vivyādha bāṇaiḥ prabhraśya dharmataścāpalāyata

आकृष्य लांगलाग्रेण मुसलेनाशु ताडितम्
बलं बलेन ददृशो बाणो बाणैश्च चक्रिणा

ākṛṣya lāṃgalāgreṇa musalenāśu tāḍitam
balaṃ balena dadṛśo bāṇo bāṇaiśca cakriṇā

ततः कृष्णेन बाणस्य युद्धमासीत्सुदारुणम्

tataḥ kṛṣṇena bāṇasya yuddhamāsītsudāruṇam

समस्यतोरिषून्दीप्तान्कायत्राणविभेदिनः
कृष्णश्चिच्छेद बाणैस्तान्बाणेन प्रहिताञ्छितान्
विव्याध केशवं बाणो बाणं विव्याध चक्रधृक्

samasyatoriṣūndīptānkāyatrāṇavibhedinaḥ
kṛṣṇaściccheda bāṇaistānbāṇena prahitāñchitān
vivyādha keśavaṃ bāṇo bāṇaṃ vivyādha cakradhṛk

मुमुचाते तथास्त्राणि बाणकृष्णौ जिगीषया
परस्परक्षतिकरौ लाघवादनिशं द्विज

mumucāte tathāstrāṇi bāṇakṛṣṇau jigīṣayā
parasparakṣatikarau lāghavādaniśaṃ dvija

भिद्यमानेष्वश्षोए षु शरेष्वस्त्रे च सीदति
प्राचुर्येण ततो बाणं हंतुं चक्रे हरिर्मनः

bhidyamāneṣvaśṣoe ṣu śareṣvastre ca sīdati
prācuryeṇa tato bāṇaṃ haṃtuṃ cakre harirmanaḥ

ततोर्कशतसंघाततेजसा सदृशद्युति
जग्राह दैत्यचक्रारिर्हरिश्चक्रं सुदर्शनम्

tatorkaśatasaṃghātatejasā sadṛśadyuti
jagrāha daityacakrārirhariścakraṃ sudarśanam

मुञ्चतो बाणनाशाय ततश्चक्रं मधुद्विषः
नग्ना दैतेयविद्याऽभूत्कोटरी पुरतो हरेः

muñcato bāṇanāśāya tataścakraṃ madhudviṣaḥ
nagnā daiteyavidyā'bhūtkoṭarī purato hareḥ

तामग्रतो हरिर्दृष्ट्वा मीलिताक्षस्सुदर्शनम्
मुमोच बाणमुद्दिश्य च्छेत्तुं बाहुवनं रिपोः

tāmagrato harirdṛṣṭvā mīlitākṣassudarśanam
mumoca bāṇamuddiśya cchettuṃ bāhuvanaṃ ripoḥ

क्रमेण तत्तु बाहूनां बाणस्याच्युतचोदितम्
छेदं चक्रेऽसुरापास्तशस्त्रौघक्षपणादृतम्

krameṇa tattu bāhūnāṃ bāṇasyācyutacoditam
chedaṃ cakre'surāpāstaśastraughakṣapaṇādṛtam

छिन्ने बाहुवने तत्तु करस्थं मधुसूतनः
मुमुक्षुर्बाणनाशाय विज्ञातस्त्रिपुरद्विषा

chinne bāhuvane tattu karasthaṃ madhusūtanaḥ
mumukṣurbāṇanāśāya vijñātastripuradviṣā

समुपेत्याह गोविंदं सामपूर्वमुमापतिः
विलोक्य बाणं दादडच्छेदासृक्स्राववर्षिणम्

samupetyāha goviṃdaṃ sāmapūrvamumāpatiḥ
vilokya bāṇaṃ dādaḍacchedāsṛksrāvavarṣiṇam

कृष्णकृष्ण जगन्नाथ जाने त्वां पुरुषोत्तमम्
परेशं परमात्मानमनादिनिधनं हरिम्

kṛṣṇakṛṣṇa jagannātha jāne tvāṃ puruṣottamam
pareśaṃ paramātmānamanādinidhanaṃ harim

देवतिर्यङ्मनुष्येषु शरीरग्रहणात्मिका
लीलेयं सर्वभूतस्य तव चेष्टोपलक्षणा

devatiryaṅmanuṣyeṣu śarīragrahaṇātmikā
līleyaṃ sarvabhūtasya tava ceṣṭopalakṣaṇā

तत्प्रसीदाभयं दत्तं बाणस्यास्य मया प्रभो
तत्त्वाय नानृतं कार्यं यन्मया व्याहृतं वचः

tatprasīdābhayaṃ dattaṃ bāṇasyāsya mayā prabho
tattvāya nānṛtaṃ kāryaṃ yanmayā vyāhṛtaṃ vacaḥ

अस्मत्संश्रयदृप्तोयं नापराधी तवाव्यय
मया दत्तवरो दैत्यस्ततस्त्वां क्षमयाम्यहम्

asmatsaṃśrayadṛptoyaṃ nāparādhī tavāvyaya
mayā dattavaro daityastatastvāṃ kṣamayāmyaham

इत्युक्तः प्राह गोविंदश्शूलपाणिमुमापतिम्
प्रसन्नवदनो भूत्वा गतामर्षोऽसुरं प्रति

ityuktaḥ prāha goviṃdaśśūlapāṇimumāpatim
prasannavadano bhūtvā gatāmarṣo'suraṃ prati

युष्मद्दत्तवरो बाणो जीवतामेष शंकर
त्वद्वाक्यगौरवादेतन्मया चक्रं निवर्त्तितम्

yuṣmaddattavaro bāṇo jīvatāmeṣa śaṃkara
tvadvākyagauravādetanmayā cakraṃ nivarttitam

त्वया यदभयं दत्तं तद्दत्तमखिलं मया
मत्तोऽविभिन्नमात्मानं द्र ष्टुमर्हसि शंकर

tvayā yadabhayaṃ dattaṃ taddattamakhilaṃ mayā
matto'vibhinnamātmānaṃ dra ṣṭumarhasi śaṃkara

योहं स त्वं जगच्चेदं सदेवासुरमानुषम्
मत्तो नान्यदश्षॐ यत्तत्त्वं ज्ञातुमिहार्हसि

yohaṃ sa tvaṃ jagaccedaṃ sadevāsuramānuṣam
matto nānyadaśṣaoṃ yattattvaṃ jñātumihārhasi

अविद्यामोहितात्मानः पुरुषा भिन्नदर्शिनः
वदंति भेदं पश्यंति चावयोरंतरं हर

avidyāmohitātmānaḥ puruṣā bhinnadarśinaḥ
vadaṃti bhedaṃ paśyaṃti cāvayoraṃtaraṃ hara

प्रसन्नोऽहं गमिष्यामि त्वं गच्छ वृषभध्वज

prasanno'haṃ gamiṣyāmi tvaṃ gaccha vṛṣabhadhvaja

इत्युक्त्वा प्रययौ कृष्णः प्राद्युम्निर्यत्र तिष्ठति
तद्बंधफणिनो नेशुर्गरुडानिलपोथिताः

ityuktvā prayayau kṛṣṇaḥ prādyumniryatra tiṣṭhati
tadbaṃdhaphaṇino neśurgaruḍānilapothitāḥ

ततोऽनिरुद्धमारोप्य सपत्नीकं गरुत्मति
आजग्मुर्द्वारकां रामकार्ष्णिदामोदराः पुरीम्

tato'niruddhamāropya sapatnīkaṃ garutmati
ājagmurdvārakāṃ rāmakārṣṇidāmodarāḥ purīm

पुत्रपौत्रैः परिवृतस्तत्र रेमे जनार्दनः
देवीभिस्सततं विप्र भूभारतरणेच्छया

putrapautraiḥ parivṛtastatra reme janārdanaḥ
devībhissatataṃ vipra bhūbhārataraṇecchayā