अध्याय 27: प्रद्युम्न, मायावती और शम्बर-वध

शम्बरेण ह्टतो वीरः प्रद्यु म्रः स कथं मुने शम्बरश्व महावीर्य्यः प्रद्यु म्नेन कथं हतः

śambareṇa hṭato vīraḥ pradyu mraḥ sa kathaṃ mune śambaraśva mahāvīryyaḥ pradyu mnena kathaṃ hataḥ

षष्ठेऽह्नि जातमात्रन्तु प्रद्युम्र सूतिकागृहात् ।
ममैष हन्तेति मुने ह्टतवान् कालशम्बरः

ṣaṣṭhe'hni jātamātrantu pradyumra sūtikāgṛhāt |
mamaiṣa hanteti mune hṭatavān kālaśambaraḥ

ह्टत्वा चिक्षेप चैवैनं ग्राहोग्र लवणार्णावे ।
कल्लोलजनितावर्त्ते सुघोरे मकरालये

hṭatvā cikṣepa caivainaṃ grāhogra lavaṇārṇāve |
kallolajanitāvartte sughore makarālaye

पतितं तत्र चैवैको मत्स्यो जग्राह बालकम् ।
न ममार च तस्यापि जठरेऽनलदीपितः

patitaṃ tatra caivaiko matsyo jagrāha bālakam |
na mamāra ca tasyāpi jaṭhare'naladīpitaḥ

मतूस्यबन्धश्व मत्स्योऽसौ मत्स्यैरन्यैः सह द्रिज घातितोऽसुरवर्य्याय शम्बराय निवेदितः

matūsyabandhaśva matsyo'sau matsyairanyaiḥ saha drija ghātito'suravaryyāya śambarāya niveditaḥ

तस्य मायावती नाम पत्री सर्व्वगृहेश्वरी ।
कारयामास सूदानामाधिपत्यमनिन्दिता

tasya māyāvatī nāma patrī sarvvagṛheśvarī |
kārayāmāsa sūdānāmādhipatyamaninditā

दारिते मत्स्यजठरे सा ददर्शातिशोभनम् ।
कुमारं मन्मथतरोर्दग्धस्य प्रथमाङ्कुरम्

dārite matsyajaṭhare sā dadarśātiśobhanam |
kumāraṃ manmathatarordagdhasya prathamāṅkuram

कोऽयं कथमयं मत्स्यजठरं समुपागतः ।
इत्येवं कौतुकाविष्टां तां तन्वीं प्राह नारादः

ko'yaṃ kathamayaṃ matsyajaṭharaṃ samupāgataḥ |
ityevaṃ kautukāviṣṭāṃ tāṃ tanvīṃ prāha nārādaḥ

अयं समस्तजगतः सूतिसंहारकारिणा ।
शम्बरेण ह्टतः कृष्णृ-तनयः सूतिकागृहात्

ayaṃ samastajagataḥ sūtisaṃhārakāriṇā |
śambareṇa hṭataḥ kṛṣṇṛ-tanayaḥ sūtikāgṛhāt

क्षिप्तः समुद्र मत्स्येन निगीर्णास्ते वशं गतः ।
नररत्रमिदं सुभ्रू विस्त्रब्धा परिपालय

kṣiptaḥ samudra matsyena nigīrṇāste vaśaṃ gataḥ |
nararatramidaṃ subhrū vistrabdhā paripālaya

नारदेनैवमुक्ता सा पालयामास तं शिशुम् ।
बाल्यादेवातिरागेण रूपातिशयमोहिता

nāradenaivamuktā sā pālayāmāsa taṃ śiśum |
bālyādevātirāgeṇa rūpātiśayamohitā

स यदा यौवनाभोग-भूषितोऽभून्महामते साभिलाषा तदा साति बभूव गजगामिनी

sa yadā yauvanābhoga-bhūṣito'bhūnmahāmate sābhilāṣā tadā sāti babhūva gajagāminī

मायावती ददौ तस्म मायाः सर्व्वा महामुन प्रद्यु म्रायातिरागान्धा तन्नयस्तह्टदयेक्षणा

māyāvatī dadau tasma māyāḥ sarvvā mahāmuna pradyu mrāyātirāgāndhā tannayastahṭadayekṣaṇā

प्रसज्जन्तीन्तु तामाह स कार्ष्णिः कमलेक्षणाम् ।
मातृभावमपाहाय किमेवं वर्त्तसेऽन्यथा

prasajjantīntu tāmāha sa kārṣṇiḥ kamalekṣaṇām |
mātṛbhāvamapāhāya kimevaṃ varttase'nyathā

सा चास्मै कथयामास न पुत्रस्त्वं ममेति वै ।
तनयं त्वामयं विष्णोह्ट तवान् कालशम्बरः

sā cāsmai kathayāmāsa na putrastvaṃ mameti vai |
tanayaṃ tvāmayaṃ viṣṇohṭa tavān kālaśambaraḥ

क्षिप्तः समुद्र मत्स्यस्य सम्प्राप्तो जठरान्मया ।
सा तु रोदिति ते माता कान्ताद्याप्यतिवत्सला

kṣiptaḥ samudra matsyasya samprāpto jaṭharānmayā |
sā tu roditi te mātā kāntādyāpyativatsalā

इत्युक्तः शम्बरं युद्धे प्रद्यु म्रः स समाह्वयत् ।
क्रोधाकुलीकृतमना युयुधे च महाबलः

ityuktaḥ śambaraṃ yuddhe pradyu mraḥ sa samāhvayat |
krodhākulīkṛtamanā yuyudhe ca mahābalaḥ

हत्वा सैन्यमशेषन्तु तस्य दैत्यस्य माधविः ।
सप्त माया व्यतिक्रम्य मायां प्रयुयुजेऽशष्टमीम्

hatvā sainyamaśeṣantu tasya daityasya mādhaviḥ |
sapta māyā vyatikramya māyāṃ prayuyuje'śaṣṭamīm

तया जघान तं दैत्यं मायया कालशम्बरम् ।
उत्पत्य च तया सार्द्धमाजगाम पितुर्गृहम्

tayā jaghāna taṃ daityaṃ māyayā kālaśambaram |
utpatya ca tayā sārddhamājagāma piturgṛham

अन्तः परे निपतितं मायावत्या समन्वितम् ।
तं दृष्ट्वा कृष्णसंकल्पा बभूवुः कृष्णयोषितः

antaḥ pare nipatitaṃ māyāvatyā samanvitam |
taṃ dṛṣṭvā kṛṣṇasaṃkalpā babhūvuḥ kṛṣṇayoṣitaḥ

रुक्मिणी चावदत् प्रेमूणा प्रम्णा साश्रुदृष्टिरनिन्दिता ।
धन्यायाः खल्वयं पुत्रो वर्त्तते नवयौवने

rukmiṇī cāvadat premūṇā pramṇā sāśrudṛṣṭiraninditā |
dhanyāyāḥ khalvayaṃ putro varttate navayauvane

अस्मिन् वयसि पुत्रो मे प्रद्यु म्रो यदि जीवति ।
सभाग्या जननी वतूस त्वया कापि विभूषिता

asmin vayasi putro me pradyu mro yadi jīvati |
sabhāgyā jananī vatūsa tvayā kāpi vibhūṣitā

अथवा यादृशः स्नेहो मम यादृगू वपुस्तव ।
हरेरपत्यं सुव्यक्त भवान् वत्स भविष्यति

athavā yādṛśaḥ sneho mama yādṛgū vapustava |
harerapatyaṃ suvyakta bhavān vatsa bhaviṣyati

एतिस्मिन्नन्तरे प्राप्तः सह कृष्णेन नारदः ।
अन्तः पुरचरीं देवीं रुक्मिणीं प्राह हर्षयन्

etisminnantare prāptaḥ saha kṛṣṇena nāradaḥ |
antaḥ puracarīṃ devīṃ rukmiṇīṃ prāha harṣayan

एश ते तनयः सुभ्रु हत्वा शम्बरमागतः ।
ह्टतो येनाभवद् बालो भवत्याः सूतिकागृहात्

eśa te tanayaḥ subhru hatvā śambaramāgataḥ |
hṭato yenābhavad bālo bhavatyāḥ sūtikāgṛhāt

इयं मायावती भार्य्या तनयस्यास्य ते सती ।
शम्बरस्य न भार्य्येयं श्रूयतामत्र कारणम्

iyaṃ māyāvatī bhāryyā tanayasyāsya te satī |
śambarasya na bhāryyeyaṃ śrūyatāmatra kāraṇam

मन्मथे तु गते नाशं तदुद्भवपरायाणा ।
शम्बरं मोहयामास मायारूपेण रूपिणी

manmathe tu gate nāśaṃ tadudbhavaparāyāṇā |
śambaraṃ mohayāmāsa māyārūpeṇa rūpiṇī

व्यवायाद्यु पभोगेषु रूपं मायामयं शुभम् ।
दर्शयामास दैत्यस्य तस्येयं मदिरेक्षणा

vyavāyādyu pabhogeṣu rūpaṃ māyāmayaṃ śubham |
darśayāmāsa daityasya tasyeyaṃ madirekṣaṇā

कामोऽवतीर्णः पुत्रस्ते तस्येयं दयिता रतिः ।
विशङ्का नात्र कर्त्तव्या स्नुषेयं तव शोभना

kāmo'vatīrṇaḥ putraste tasyeyaṃ dayitā ratiḥ |
viśaṅkā nātra karttavyā snuṣeyaṃ tava śobhanā

ततो हर्षसमाविष्टा रुक्मिणी केशवस्तथा ।
नगरी च समस्ता सा साधु साध्वित्यभाषत

tato harṣasamāviṣṭā rukmiṇī keśavastathā |
nagarī ca samastā sā sādhu sādhvityabhāṣata

चिरं नष्टेन पुत्रेण संयुक्तां प्रेक्ष्य रुक्मिणीम् ।
अवाप विस्मयं सर्व्वो द्रारवत्यां जनस्तदा

ciraṃ naṣṭena putreṇa saṃyuktāṃ prekṣya rukmiṇīm |
avāpa vismayaṃ sarvvo drāravatyāṃ janastadā