अध्याय 21: उग्रसेन का अभिषेक और गुरुपुत्र की वापसी

तौ समुत्पन्नविज्ञानौ भगवत्कर्म्मदर्शनात् ।
देवकी-वसुदेवौ तु दृष्ट्वा मायां पुनर्हरिः ।
मोहाय यदुचक्रस्य विततान स वैष्णवीम

tau samutpannavijñānau bhagavatkarmmadarśanāt |
devakī-vasudevau tu dṛṣṭvā māyāṃ punarhariḥ |
mohāya yaducakrasya vitatāna sa vaiṣṇavīma

उवाच चाम्ब भोस्तात चिरादुत्कण्ठितेन मे ।
भवन्तौ कंसभीतेन दृष्टौ सङ्कर्षणेन च

uvāca cāmba bhostāta cirādutkaṇṭhitena me |
bhavantau kaṃsabhītena dṛṣṭau saṅkarṣaṇena ca

कुर्व्वतां याति यः कालो मातापित्रोरपूजनम् ।
तत्खणडमायुषो व्यर्थमसाधूनां हि जायते

kurvvatāṃ yāti yaḥ kālo mātāpitrorapūjanam |
tatkhaṇaḍamāyuṣo vyarthamasādhūnāṃ hi jāyate

गुरु-देव-द्विजातीनां मातापित्रोश्व पूजनम् ।
कुर्व्वतां सफलं जन्म देहिनां तात जायते

guru-deva-dvijātīnāṃ mātāpitrośva pūjanam |
kurvvatāṃ saphalaṃ janma dehināṃ tāta jāyate

तत् क्षन्तव्यमिदं सर्वमतिक्रमकृतं पितः ।
कंसप्रतापवीर्य्याभ्यामार्त्तयोः परवश्ययोः

tat kṣantavyamidaṃ sarvamatikramakṛtaṃ pitaḥ |
kaṃsapratāpavīryyābhyāmārttayoḥ paravaśyayoḥ

इत्युक्त्वाथ प्रणम्योभौ यदुवृद्धाननुक्रमात् ।
यथावदभिपूज्याथ चक्रतुः पौर-माननम्

ityuktvātha praṇamyobhau yaduvṛddhānanukramāt |
yathāvadabhipūjyātha cakratuḥ paura-mānanam

कंसपत्न्यस्ततः कंसं परिवार्य्यहतं भुवि ।
विलेपुर्मातरश्वास्य दुःखशोकपरिप्लुताः

kaṃsapatnyastataḥ kaṃsaṃ parivāryyahataṃ bhuvi |
vilepurmātaraśvāsya duḥkhaśokapariplutāḥ

बहुप्रकारमत्यर्थ पश्वात्तापातुरो हरिः ।
ताः समाश्वासयामास स्वयमस्त्राविलेक्षणः

bahuprakāramatyartha paśvāttāpāturo hariḥ |
tāḥ samāśvāsayāmāsa svayamastrāvilekṣaṇaḥ

उग्रसेनं ततो बन्धान्मुमोच मधुसूदनः ।
अभ्यषिञ्चत् तथैवैनं निजराज्ये हतात्मजम्

ugrasenaṃ tato bandhānmumoca madhusūdanaḥ |
abhyaṣiñcat tathaivainaṃ nijarājye hatātmajam

राज्याभिषिक्तः कृष्णेन यदुसिहः सुतस्य सः ।
चकार प्रेतकार्य्याणि ये चान्ये तत्र घातिताः

rājyābhiṣiktaḥ kṛṣṇena yadusihaḥ sutasya saḥ |
cakāra pretakāryyāṇi ye cānye tatra ghātitāḥ

कृतौर्द्ध्व दैहिकं चैनं सिहासनगतं हरिः ।
उवाचाज्ञापय विभो यत् कार्य्यमविशङ्कितः

kṛtaurddhva daihikaṃ cainaṃ sihāsanagataṃ hariḥ |
uvācājñāpaya vibho yat kāryyamaviśaṅkitaḥ

ययातिशापाद वंशोऽयमराज्यार्होऽपि साम्प्रतम् ।
मयि भृत्ये स्थिते देवानाज्ञापयतु किं नुपैः

yayātiśāpāda vaṃśo'yamarājyārho'pi sāmpratam |
mayi bhṛtye sthite devānājñāpayatu kiṃ nupaiḥ

इत्युत्त्वा सोऽस्मरदू वायुमाजगाम स तत्क्षणात् ।
उवाच चैनं भगवान केशवः कार्य्यमानुषः

ityuttvā so'smaradū vāyumājagāma sa tatkṣaṇāt |
uvāca cainaṃ bhagavāna keśavaḥ kāryyamānuṣaḥ

गच्छेन्द्रं ब्रूहि वायो त्वमलं गर्व्वेणा वासव दीयतामुग्रसेनाय सुधर्म्मा भवता सभा

gacchendraṃ brūhi vāyo tvamalaṃ garvveṇā vāsava dīyatāmugrasenāya sudharmmā bhavatā sabhā

कृष्णो ब्रवीति राजांर्हमेतद्रत्नमनुत्तमम् ।
सुधर्म्माख्या सभा युक्तमस्यां यदुभिरासितुम्

kṛṣṇo bravīti rājāṃrhametadratnamanuttamam |
sudharmmākhyā sabhā yuktamasyāṃ yadubhirāsitum

इत्युक्तः पवनो गत्वा सर्व्वमाह शचीपतिम् ।
ददौ सोऽपि सुधर्म्माख्यां सभां वायोः पुरन्दरः

ityuktaḥ pavano gatvā sarvvamāha śacīpatim |
dadau so'pi sudharmmākhyāṃ sabhāṃ vāyoḥ purandaraḥ

वायुना चाहृतां दिव्यां सभां ते यदुपुङ्गवाः ।
बुभुजुः सर्व्वरत्नाढ्यां गोविन्दभुजसंश्रयात्

vāyunā cāhṛtāṃ divyāṃ sabhāṃ te yadupuṅgavāḥ |
bubhujuḥ sarvvaratnāḍhyāṃ govindabhujasaṃśrayāt

विदिताखिलविज्ञानौ सर्व्वज्ञानमयावपि ।
शिष्याचार्य्यक्रमं वीरौ ख्यापयन्तौ यदूत्तमौ

viditākhilavijñānau sarvvajñānamayāvapi |
śiṣyācāryyakramaṃ vīrau khyāpayantau yadūttamau

ततः सान्दीपनिं काश्यमवन्तीपुरवासिनम् ।
अस्त्रर्थं जग्मतुर्वीरौ बलदेव-जनार्द्दनौ

tataḥ sāndīpaniṃ kāśyamavantīpuravāsinam |
astrarthaṃ jagmaturvīrau baladeva-janārddanau

तस्य शिष्यत्त्वमभ्येत्य गुरुवृत्तपरौ हि तौ ।
दर्शयाञ्चक्रतुर्वीरावाचारमखिले जने

tasya śiṣyattvamabhyetya guruvṛttaparau hi tau |
darśayāñcakraturvīrāvācāramakhile jane

सरहस्यं धनुर्व्वेदं ससंग्रहमधीयताम् ।
अहोरात्रैश्वतुः षष्ट्य तदद्भुतमभूदू द्रिज

sarahasyaṃ dhanurvvedaṃ sasaṃgrahamadhīyatām |
ahorātraiśvatuḥ ṣaṣṭya tadadbhutamabhūdū drija

सान्दीपनिरसम्भाव्यं तयोः कर्म्मातिमानुषम् ।
विचिन्त्य तौ तदा मेन प्राप्तौ चन्द्र-दिवाकारौ

sāndīpanirasambhāvyaṃ tayoḥ karmmātimānuṣam |
vicintya tau tadā mena prāptau candra-divākārau

अस्त्रग्राममशेषञ्च प्रोक्तमात्रमवाप्य तौ ।
ऊचतुर्व्रियतां या ते दातव्या गुरुदक्षिणा

astragrāmamaśeṣañca proktamātramavāpya tau |
ūcaturvriyatāṃ yā te dātavyā gurudakṣiṇā

सोऽप्यतीन्द्रियमालोक्य तयोः कर्म्म महामतिः ।
अयाचत मृतं पुत्रं प्रभासे लवणार्णावे

so'pyatīndriyamālokya tayoḥ karmma mahāmatiḥ |
ayācata mṛtaṃ putraṃ prabhāse lavaṇārṇāve

गृहीतास्त्रौ ततस्तौ तु सार्घ्यहस्तो महोदधिः ।
उवाच न मया पुत्रो हतः सान्दीपनेरिति

gṛhītāstrau tatastau tu sārghyahasto mahodadhiḥ |
uvāca na mayā putro hataḥ sāndīpaneriti

दैत्यः पञ्चजनो नाम शङ्खरूपः स बालकम् ।
जग्राह सोऽस्ति सलिले ममैवासुरसूदन

daityaḥ pañcajano nāma śaṅkharūpaḥ sa bālakam |
jagrāha so'sti salile mamaivāsurasūdana

इत्युक्तोऽन्तर्ज्जलं गत्वा हत्वा पञ्चजनं खलम् ।
कृष्णो जग्राह तस्यास्थि-प्रभवं शङ्खमुत्तमम्

ityukto'ntarjjalaṃ gatvā hatvā pañcajanaṃ khalam |
kṛṣṇo jagrāha tasyāsthi-prabhavaṃ śaṅkhamuttamam

यस्य नादेन दैत्यानां बलहानिरजायत ।
देवानां ववृधे तेजो यात्यधर्म्मश्व संक्षयम्

yasya nādena daityānāṃ balahānirajāyata |
devānāṃ vavṛdhe tejo yātyadharmmaśva saṃkṣayam

तं पाञ्चजन्यमापूर्य्य गत्वा यमपुरीं हरिः ।
बलदेवश्व बलवान् जित्वा वैवस्वतं यमम्

taṃ pāñcajanyamāpūryya gatvā yamapurīṃ hariḥ |
baladevaśva balavān jitvā vaivasvataṃ yamam

तं बालं यातनासंस्थं यथापूर्व्वशरीरिणम् ।
पित्रे प्रदत्तवान् कृष्णो बलश्व बलिनां वरः

taṃ bālaṃ yātanāsaṃsthaṃ yathāpūrvvaśarīriṇam |
pitre pradattavān kṛṣṇo balaśva balināṃ varaḥ

मथुराञ्च पुनः प्राप्तावुग्रसेनेन पालिताम् ।
प्रहृष्टपुरुषस्त्रीकामुभौ राम-जनार्द्दनौ

mathurāñca punaḥ prāptāvugrasenena pālitām |
prahṛṣṭapuruṣastrīkāmubhau rāma-janārddanau