अध्याय 20: कुब्जा, धनुष, रंगभूमि और कंस का अन्त

राजमार्गे ततः कृष्णस्सानुलेपनभाजनाम् ।
ददर्श कुब्जामायांतीं नवयौवनगोचराम्

rājamārge tataḥ kṛṣṇassānulepanabhājanām |
dadarśa kubjāmāyāṃtīṃ navayauvanagocarām

तामाह ललितं कृष्णः कस्येदमनुलेपनम् ।
भवत्या नीयते सत्यं वदेंदीवरलोचने

tāmāha lalitaṃ kṛṣṇaḥ kasyedamanulepanam |
bhavatyā nīyate satyaṃ vadeṃdīvaralocane

सकामेनेव सा प्रोक्ता सानुरागा हरिं प्रति ।
प्राह सा ललितं कुब्जा तद्दर्शनबलात्कृता

sakāmeneva sā proktā sānurāgā hariṃ prati |
prāha sā lalitaṃ kubjā taddarśanabalātkṛtā

कांत कस्मान्न जानासि कंसेन विनियोजिताम् ।
नैकवक्रेति विख्यातामनुलेपनकर्मणि

kāṃta kasmānna jānāsi kaṃsena viniyojitām |
naikavakreti vikhyātāmanulepanakarmaṇi

नान्यपिष्टं हि कंसस्य प्रीतये ह्यनुलेपनम् ।
भवाम्यहमतीवास्य प्रसादधनभाजनम्

nānyapiṣṭaṃ hi kaṃsasya prītaye hyanulepanam |
bhavāmyahamatīvāsya prasādadhanabhājanam

सुगंधमेतद्रा जार्हं रुचिरं रुचिरानने ।
आवयोर्गात्र सदृशं दीयतामनुलेपनम्

sugaṃdhametadrā jārhaṃ ruciraṃ rucirānane |
āvayorgātra sadṛśaṃ dīyatāmanulepanam

श्रुत्वैतदाह सा कुब्जा गृह्यतामिति सादरम् ।
अनुलेपनं च प्रददौ गात्रयोग्यमथोभयोः

śrutvaitadāha sā kubjā gṛhyatāmiti sādaram |
anulepanaṃ ca pradadau gātrayogyamathobhayoḥ

भक्तिच्छेदानुलिप्तांगौ ततस्तौ पुरुषर्षभौ ।
सेंद्र चापौ व्यराजेतां सितकृष्णाविवांबुदौ

bhakticchedānuliptāṃgau tatastau puruṣarṣabhau |
seṃdra cāpau vyarājetāṃ sitakṛṣṇāvivāṃbudau

ततस्तां चुबुके शौरिरुल्लापन विधानवित् ।
उत्पाट्य तोलयामास द्व्यंगुलेनाग्रपाणिना

tatastāṃ cubuke śaurirullāpana vidhānavit |
utpāṭya tolayāmāsa dvyaṃgulenāgrapāṇinā

चकर्ष पद्भ्यां च तदा ऋजुत्वं केशवोऽनयत् ।
ततस्सा ऋजुतां प्राप्ता योषितामभवद्वरा

cakarṣa padbhyāṃ ca tadā ṛjutvaṃ keśavo'nayat |
tatassā ṛjutāṃ prāptā yoṣitāmabhavadvarā

विलासललितं प्राह प्रेमगर्भभरालसम् ।
वस्त्रे प्रगृह्य गोविंदं मम गेहं व्रजेति वै

vilāsalalitaṃ prāha premagarbhabharālasam |
vastre pragṛhya goviṃdaṃ mama gehaṃ vrajeti vai

एवमुक्तस्तया शौरी रामस्यालोक्य चाननम् ।
प्रहस्य कुब्जां तामाह नैकवक्रामनिंदिताम्

evamuktastayā śaurī rāmasyālokya cānanam |
prahasya kubjāṃ tāmāha naikavakrāmaniṃditām

आयास्ये भवतीगेहमिति तां प्रहसन्हरिः ।
विससर्ज जहासोच्चै रामस्यालोक्य चाननम्

āyāsye bhavatīgehamiti tāṃ prahasanhariḥ |
visasarja jahāsoccai rāmasyālokya cānanam

भक्तिभेदानुलिप्तांगौ नीलपीतांबरौ तु तौ ।
धनुश्शालां ततो यातौ चित्रमाल्योपशोभितौ

bhaktibhedānuliptāṃgau nīlapītāṃbarau tu tau |
dhanuśśālāṃ tato yātau citramālyopaśobhitau

आयागं तद्धनूरत्नं ताभ्यां पृष्टैस्तु रक्षिभिः ।
आख्याते सहसा कृष्णो गृहीत्वा पूरयद्धनुः

āyāgaṃ taddhanūratnaṃ tābhyāṃ pṛṣṭaistu rakṣibhiḥ |
ākhyāte sahasā kṛṣṇo gṛhītvā pūrayaddhanuḥ

ततः पूरयता तेन भज्यमानं बलाद्धनुः ।
चकार सुमहच्छब्दं मथुरा येन पूरिता

tataḥ pūrayatā tena bhajyamānaṃ balāddhanuḥ |
cakāra sumahacchabdaṃ mathurā yena pūritā

अनुयुक्तौ ततस्तौ तु भग्ने धनुषि रक्षिभिः ।
रक्षिसैन्यं निहत्योभौ निष्क्रांतौ कार्मुकालयात्

anuyuktau tatastau tu bhagne dhanuṣi rakṣibhiḥ |
rakṣisainyaṃ nihatyobhau niṣkrāṃtau kārmukālayāt

अक्रूरागमवृत्तांतमुपलभ्य महद्धनुः ।
भग्नं श्रुत्वा च कंसोऽपि प्राह चाणूरमुष्टिकौ

akrūrāgamavṛttāṃtamupalabhya mahaddhanuḥ |
bhagnaṃ śrutvā ca kaṃso'pi prāha cāṇūramuṣṭikau

गोपालदारकौ प्राप्तौ भवद्भ्यां तु ममाग्रतः ।
मल्लयुद्धेन हंतव्यौ मम प्राणहरौ हि तौ

gopāladārakau prāptau bhavadbhyāṃ tu mamāgrataḥ |
mallayuddhena haṃtavyau mama prāṇaharau hi tau

नियुद्धे तद्विनाश्नो भवद्भ्यां तोषितो ह्यहम् ।
दास्याम्यभिमतान्कामान्नान्यथैतौ महाबलौ

niyuddhe tadvināśno bhavadbhyāṃ toṣito hyaham |
dāsyāmyabhimatānkāmānnānyathaitau mahābalau

न्यायतोन्यायतो वापि भवद्भ्यां तौ ममाहितौ ।
हंताव्यौ तद्वधाद्रा ज्यं सामान्यं वां भविष्यति

nyāyatonyāyato vāpi bhavadbhyāṃ tau mamāhitau |
haṃtāvyau tadvadhādrā jyaṃ sāmānyaṃ vāṃ bhaviṣyati

इत्यादिश्य स तौ मल्लौ ततश्चाहूय हस्तिपम् ।
प्रोवाचोच्चैस्त्वया मल्लसमाजद्वारि कुंजरः

ityādiśya sa tau mallau tataścāhūya hastipam |
provācoccaistvayā mallasamājadvāri kuṃjaraḥ

स्थाप्यः कुवलयापीडस्तेन तौ गोपदारकौ ।
घातनीयौ नियुद्धाय रंगद्वारमुपागतौ

sthāpyaḥ kuvalayāpīḍastena tau gopadārakau |
ghātanīyau niyuddhāya raṃgadvāramupāgatau

तमप्याज्ञाप्य दृष्ट्वा च सर्वान्मंचानुपाकृतान् ।
आसन्न मरणः कंसः सूर्योदयमुदैक्षत

tamapyājñāpya dṛṣṭvā ca sarvānmaṃcānupākṛtān |
āsanna maraṇaḥ kaṃsaḥ sūryodayamudaikṣata

ततः समस्तमंचेषु नागरस्स तदा जनः ।
राजमंचेषु चारूढास्सह भृत्यैर्नराधिपाः

tataḥ samastamaṃceṣu nāgarassa tadā janaḥ |
rājamaṃceṣu cārūḍhāssaha bhṛtyairnarādhipāḥ

मल्लप्राश्निकवर्गश्च रंगमध्यसमीपगः ।
कृतः कंसेन कंसोऽपि तुंगमंचे व्यवस्थितः

mallaprāśnikavargaśca raṃgamadhyasamīpagaḥ |
kṛtaḥ kaṃsena kaṃso'pi tuṃgamaṃce vyavasthitaḥ

अंतःपुराणां मंचाश्च तथाऽन्ये परिकल्पिताः ।
अन्ये च वारमुख्यानामन्ये नागरयोषिताम्

aṃtaḥpurāṇāṃ maṃcāśca tathā'nye parikalpitāḥ |
anye ca vāramukhyānāmanye nāgarayoṣitām

नंदगोपादयो गोपा मंचेष्वन्येष्ववस्थिताः ।
अक्रूरवसुदेवौ च मंचप्रांते व्यवस्थितौ

naṃdagopādayo gopā maṃceṣvanyeṣvavasthitāḥ |
akrūravasudevau ca maṃcaprāṃte vyavasthitau

नागरीयोषितां मध्ये देवकीपुत्रगर्द्धिनी ।
अंतकालेऽपि पुत्रस्य द्रक्ष्यामीति मुखं स्थिता

nāgarīyoṣitāṃ madhye devakīputragarddhinī |
aṃtakāle'pi putrasya drakṣyāmīti mukhaṃ sthitā

वाद्यमानेषु तूर्येषु चाणूरे चातिवल्गति ।
हाहाकारपरे लोके ह्यास्फोटयति मुष्टिके

vādyamāneṣu tūryeṣu cāṇūre cātivalgati |
hāhākārapare loke hyāsphoṭayati muṣṭike

ईषद्धसंतौ तौ वीरौ बलभद्र जनार्दनौ ।
गोपवेषधरौ बालौ रंगद्वारमुपागतौ

īṣaddhasaṃtau tau vīrau balabhadra janārdanau |
gopaveṣadharau bālau raṃgadvāramupāgatau

ततः कुवलयापीडो महामात्रप्रचोदितः ।
अभ्यधावत वेगेन हंतुं गोपकुमारकौ

tataḥ kuvalayāpīḍo mahāmātrapracoditaḥ |
abhyadhāvata vegena haṃtuṃ gopakumārakau

हाहाकारो महाञ्जज्ञे रंगमध्ये द्विजोत्तम ।
बलदेवोऽनुजं दृष्ट्वा वचनं चेदमब्रवीत्

hāhākāro mahāñjajñe raṃgamadhye dvijottama |
baladevo'nujaṃ dṛṣṭvā vacanaṃ cedamabravīt

हंतव्यो हि महाभाग नागोऽयं शत्रुचोदितः

haṃtavyo hi mahābhāga nāgo'yaṃ śatrucoditaḥ

इत्युक्तस्सोऽग्रजेनाथ बलदेवेन वै द्विज ।
सिंहनादं ततश्चक्रे माधवः परवीरहा

ityuktasso'grajenātha baladevena vai dvija |
siṃhanādaṃ tataścakre mādhavaḥ paravīrahā

करेण करमाकृष्य तस्य केशिनिषूदनः ।
भ्रामयामास तं शौरिरैरावतसमं बले

kareṇa karamākṛṣya tasya keśiniṣūdanaḥ |
bhrāmayāmāsa taṃ śaurirairāvatasamaṃ bale

ईशोपि सर्वजगतां बाललीलानुसारतः ।
क्रीडित्वा सुचिरं कृष्णः करिदंतपदांतरे

īśopi sarvajagatāṃ bālalīlānusārataḥ |
krīḍitvā suciraṃ kṛṣṇaḥ karidaṃtapadāṃtare

उत्पाट्य वामदंतं तु दक्षिणेनैव पाणिना ।
ताडयामास यंतारं तस्यासीच्छतधा शिरः

utpāṭya vāmadaṃtaṃ tu dakṣiṇenaiva pāṇinā |
tāḍayāmāsa yaṃtāraṃ tasyāsīcchatadhā śiraḥ

दक्षिणं दंतमुत्पाट्य बलभद्रो ऽपि तत्क्षणात् ।
स रोषस्तेन पार्श्वस्थान् गजपालानपोथयत्

dakṣiṇaṃ daṃtamutpāṭya balabhadro 'pi tatkṣaṇāt |
sa roṣastena pārśvasthān gajapālānapothayat

ततस्तूत्प्लुत्य वेगेन रौहिणेयो महाबलः ।
जघान वामपादेन मस्तके हस्तिनं रुषा

tatastūtplutya vegena rauhiṇeyo mahābalaḥ |
jaghāna vāmapādena mastake hastinaṃ ruṣā

स पपात हतस्तेन बलभद्रे ण लीलया ।
सहस्राक्षेण वज्रेण ताडितः पर्वतो यथा

sa papāta hatastena balabhadre ṇa līlayā |
sahasrākṣeṇa vajreṇa tāḍitaḥ parvato yathā

हत्वा कुवलयापीडं हस्त्यारोहप्रचोदितम् ।
मदासृगनुलिप्तांगौ हस्तिदंतवरायुधौ

hatvā kuvalayāpīḍaṃ hastyārohapracoditam |
madāsṛganuliptāṃgau hastidaṃtavarāyudhau

मृगमध्ये यथा सिंहौ गर्वलीलावलोकिनौ ।
प्रविष्टौ सुमहारंगं बलभद्र जनार्दनौ

mṛgamadhye yathā siṃhau garvalīlāvalokinau |
praviṣṭau sumahāraṃgaṃ balabhadra janārdanau

हाहाकारो महाञ्जज्ञे महारंगे त्वनंतरम् ।
कृष्णोऽयं बलभद्रो यमिति लोकस्य विस्मयः

hāhākāro mahāñjajñe mahāraṃge tvanaṃtaram |
kṛṣṇo'yaṃ balabhadro yamiti lokasya vismayaḥ

सोऽयं येन हता घोरा पूतना बालघातिनी ।
क्षिप्तं तु शकटं येन भग्नौ तु यमलार्जुनौ

so'yaṃ yena hatā ghorā pūtanā bālaghātinī |
kṣiptaṃ tu śakaṭaṃ yena bhagnau tu yamalārjunau

सोयं यः कालियं नागं ममर्दारुह्य वालकः ।
धृतो गोवर्द्धनो येन सप्तरात्रं महागिरिः

soyaṃ yaḥ kāliyaṃ nāgaṃ mamardāruhya vālakaḥ |
dhṛto govarddhano yena saptarātraṃ mahāgiriḥ

अरिष्टो धेनुकः केशी लीलयैव महात्मना ।
निहता येन दुर्वृत्ता दृश्यतामेष सोऽच्युतः

ariṣṭo dhenukaḥ keśī līlayaiva mahātmanā |
nihatā yena durvṛttā dṛśyatāmeṣa so'cyutaḥ

अयं चास्य महाबाहुर्बलभद्रो ऽग्रतोऽग्रजः ।
प्रयाति लीलया योषिन्मनोनयननंदनः

ayaṃ cāsya mahābāhurbalabhadro 'grato'grajaḥ |
prayāti līlayā yoṣinmanonayananaṃdanaḥ

अयं स कथ्यते प्राज्ञैः पुराणार्थविशारदैः ।
गोपालो यादवं वंशं मग्नमभ्यद्धरिष्यति

ayaṃ sa kathyate prājñaiḥ purāṇārthaviśāradaiḥ |
gopālo yādavaṃ vaṃśaṃ magnamabhyaddhariṣyati

अयं हि सर्वलोकस्य विष्णोरखिलजन्मनः ।
अवतीर्णो महीमंशो नूनं भारहरो भुवः

ayaṃ hi sarvalokasya viṣṇorakhilajanmanaḥ |
avatīrṇo mahīmaṃśo nūnaṃ bhāraharo bhuvaḥ

इत्येवं वर्णिते पौरै रामे कृष्णे च तत्क्षणात् ।
उरस्तताप देवक्याः स्नेहस्नुतपयोधरम्

ityevaṃ varṇite paurai rāme kṛṣṇe ca tatkṣaṇāt |
urastatāpa devakyāḥ snehasnutapayodharam

महोत्सवमिवासाद्य पुत्राननविलोकनात् ।
युवेव वसुदेवोऽभूद्विहायाभ्यागतां जराम्

mahotsavamivāsādya putrānanavilokanāt |
yuveva vasudevo'bhūdvihāyābhyāgatāṃ jarām

विस्तारिताक्षियुगलो राजांतःपुरयोषिताम् ।
नागरस्त्रीसमूहश्च द्र ष्टुं न विरराम तम्

vistāritākṣiyugalo rājāṃtaḥpurayoṣitām |
nāgarastrīsamūhaśca dra ṣṭuṃ na virarāma tam

सख्यः पश्यत कृष्णस्य मुखमत्यरुणेक्षणम् ।
गजयुद्धकृतायासस्वेदांबुकणिकाचितम्

sakhyaḥ paśyata kṛṣṇasya mukhamatyaruṇekṣaṇam |
gajayuddhakṛtāyāsasvedāṃbukaṇikācitam

विकासिशरदंभोजमपश्यामजलोक्षितम् ।
परिभूयं स्थितं जन्म सफलं क्रियतां दृशः

vikāsiśaradaṃbhojamapaśyāmajalokṣitam |
paribhūyaṃ sthitaṃ janma saphalaṃ kriyatāṃ dṛśaḥ

श्रीवत्सांकं महद्धाम बालस्यैतद्विलोक्यताम् ।
विपक्षक्षपणं वक्षो भुजयुग्मं च भामिनि

śrīvatsāṃkaṃ mahaddhāma bālasyaitadvilokyatām |
vipakṣakṣapaṇaṃ vakṣo bhujayugmaṃ ca bhāmini

किं न पश्यसि दुग्धेंदुमृणालधवलाकृतिम् ।
बलभद्र मिमं नीलपरिधानमुपागतम्

kiṃ na paśyasi dugdheṃdumṛṇāladhavalākṛtim |
balabhadra mimaṃ nīlaparidhānamupāgatam

वल्गतामुष्टिकेनैव चाणूरेण तथा सखि ।
क्रीडतो बलभद्र स्य हरेर्हास्यं विलोक्यताम्

valgatāmuṣṭikenaiva cāṇūreṇa tathā sakhi |
krīḍato balabhadra sya harerhāsyaṃ vilokyatām

सख्यः पश्यत चाणूरं नियुद्धार्थमयं हरिः ।
समुपैति न संत्यत्र किं वृद्धा मुक्तकारिणः

sakhyaḥ paśyata cāṇūraṃ niyuddhārthamayaṃ hariḥ |
samupaiti na saṃtyatra kiṃ vṛddhā muktakāriṇaḥ

क्व यौवनोन्मुखीभूतसुकुमारतनुर्हरिः ।
क्व वज्रकठिनाभोगशरीरोऽयं महासुरः

kva yauvanonmukhībhūtasukumāratanurhariḥ |
kva vajrakaṭhinābhogaśarīro'yaṃ mahāsuraḥ

इमौ सुललितैरंगैर्वर्त्तेते नवयौवनौ ।
दैतेयमल्लाश्चाणूरप्रमुखास्त्वतिदारुणाः

imau sulalitairaṃgairvarttete navayauvanau |
daiteyamallāścāṇūrapramukhāstvatidāruṇāḥ

नियुद्धप्राश्निकानां तु महानेष व्यतिक्रमः ।
यद्बालबलिनोर्युद्धं मध्यस्थैस्समुपेक्ष्यते

niyuddhaprāśnikānāṃ tu mahāneṣa vyatikramaḥ |
yadbālabalinoryuddhaṃ madhyasthaissamupekṣyate

इत्थं पुरस्त्रीलोकस्व वदतश्चालयन्भुवम् ।
ववल्ग बद्धकक्ष्यॐतर्जनस्य भगवान्हरिः

itthaṃ purastrīlokasva vadataścālayanbhuvam |
vavalga baddhakakṣyaoṃtarjanasya bhagavānhariḥ

बलभद्रो ऽपि चास्फोट्य ववल्गललितं तथा ।
पदेपदे तथा भूमिर्यन्न शीर्णा तदद्भुतम्

balabhadro 'pi cāsphoṭya vavalgalalitaṃ tathā |
padepade tathā bhūmiryanna śīrṇā tadadbhutam

चाणूरेण ततः कृष्णो ययुधेऽमितविक्रमः ।
नियुद्धकुशलो दैत्यो बलभद्रे ण मुष्टिकः

cāṇūreṇa tataḥ kṛṣṇo yayudhe'mitavikramaḥ |
niyuddhakuśalo daityo balabhadre ṇa muṣṭikaḥ

सन्निपातावधूतैस्तु चाणूरेण समं हरिः ।
प्रक्षेपणैर्मुष्टिभिश्च कीलवज्रनिपातनैः

sannipātāvadhūtaistu cāṇūreṇa samaṃ hariḥ |
prakṣepaṇairmuṣṭibhiśca kīlavajranipātanaiḥ

पादोद्धूतैः प्रमृष्टैश्च तयोर्युद्धमभून्महत्

pādoddhūtaiḥ pramṛṣṭaiśca tayoryuddhamabhūnmahat

अशस्त्रमतिघोरं तत्तयोर्युद्धं सुदारुणम् ।
बलप्राणविनिष्पाद्यं समाजोत्सवसन्निधौ

aśastramatighoraṃ tattayoryuddhaṃ sudāruṇam |
balaprāṇaviniṣpādyaṃ samājotsavasannidhau

यावद्यावच्च चाणूरो युयुधे हरिणा सह ।
प्राणहानिमवापाग्र्यां तावत्तावल्लवाल्लवम्

yāvadyāvacca cāṇūro yuyudhe hariṇā saha |
prāṇahānimavāpāgryāṃ tāvattāvallavāllavam

कृष्णोपि युयुधे तेन लीलयैव जगन्मयः ।
खेदाच्चालयता कोपान्निजकेसरश्खोरम्

kṛṣṇopi yuyudhe tena līlayaiva jaganmayaḥ |
khedāccālayatā kopānnijakesaraśkhoram

बलक्षयं विवृद्धिं च दृष्ट्वा चाणूकृष्णयोः ।
वारयामास तूर्याणि कंसः कोपपरायणः

balakṣayaṃ vivṛddhiṃ ca dṛṣṭvā cāṇūkṛṣṇayoḥ |
vārayāmāsa tūryāṇi kaṃsaḥ kopaparāyaṇaḥ

मृदंगादिषु तूर्येषु प्रतिषिद्धेषु तत्क्षणात् ।
खे संगतान्यवाद्यंत देवतूर्याण्यनेकशः

mṛdaṃgādiṣu tūryeṣu pratiṣiddheṣu tatkṣaṇāt |
khe saṃgatānyavādyaṃta devatūryāṇyanekaśaḥ

जय गोविंद चाणूरं जहि केशव दानवम् ।
अंतर्द्धानगता देवास्तमूचुरतिहर्षिताः

jaya goviṃda cāṇūraṃ jahi keśava dānavam |
aṃtarddhānagatā devāstamūcuratiharṣitāḥ

चाणूरेण चिरं कालं पीडित्वा मधुसूदनः ।
उत्पाट्य भ्रामयामास तद्वधाय कृतोद्यमः

cāṇūreṇa ciraṃ kālaṃ pīḍitvā madhusūdanaḥ |
utpāṭya bhrāmayāmāsa tadvadhāya kṛtodyamaḥ

भ्रामयित्वा शतगुणं दैत्यमल्लममित्रजित् ।
भूमावास्फोटयामास गगने गतजीवितम्

bhrāmayitvā śataguṇaṃ daityamallamamitrajit |
bhūmāvāsphoṭayāmāsa gagane gatajīvitam

भूमावास्फोटितस्तेन चाणूरः शतधाऽभवत् ।
रक्तस्रावमहापंकां चकार च तदा भुवम्

bhūmāvāsphoṭitastena cāṇūraḥ śatadhā'bhavat |
raktasrāvamahāpaṃkāṃ cakāra ca tadā bhuvam

बलदेवोऽपि तत्कालं मुष्टिकेन महाबलः ।
युयुधे दैत्यमल्लेन चाणूरेण यथा हरिः

baladevo'pi tatkālaṃ muṣṭikena mahābalaḥ |
yuyudhe daityamallena cāṇūreṇa yathā hariḥ

सोऽप्येनं मुष्टिना मूर्ध्नि वक्षस्याहत्य जानुना ।
पातयित्वा धरापृष्ठे निष्पिपेष गतायुषम्

so'pyenaṃ muṣṭinā mūrdhni vakṣasyāhatya jānunā |
pātayitvā dharāpṛṣṭhe niṣpipeṣa gatāyuṣam

कृष्ण स्तोशलकं भूयो मल्लराजं महाबलम् ।
वाममुष्टिप्रहारेण पातयामास भूतले

kṛṣṇa stośalakaṃ bhūyo mallarājaṃ mahābalam |
vāmamuṣṭiprahāreṇa pātayāmāsa bhūtale

चाणूरे नहते मल्ले मुष्टेके विनिपातिते ।
नीते क्षयं तोशलके सर्वे मल्लाः प्रदुद्रु वुः

cāṇūre nahate malle muṣṭeke vinipātite |
nīte kṣayaṃ tośalake sarve mallāḥ pradudru vuḥ

ववल्गतुस्ततो रंगे कृष्णसंकर्षणावुभौ ।
समानवयसो गोपान्बलादाकृष्य हर्षितौ

vavalgatustato raṃge kṛṣṇasaṃkarṣaṇāvubhau |
samānavayaso gopānbalādākṛṣya harṣitau

कंसोऽपि कोपरक्ताक्षः प्राहोच्चैर्व्यायतान्नरान् ।
गोपावेतौ समाजौघान्निष्क्राम्येतां बलादितः

kaṃso'pi koparaktākṣaḥ prāhoccairvyāyatānnarān |
gopāvetau samājaughānniṣkrāmyetāṃ balāditaḥ

नंदोऽपि गृह्यतां पापो निर्गलैरायसैरिह ।
अवृद्धार्हेण दंडेन वसुदेवोऽपि बध्यताम्

naṃdo'pi gṛhyatāṃ pāpo nirgalairāyasairiha |
avṛddhārheṇa daṃḍena vasudevo'pi badhyatām

वल्गंति गोपाः कृष्णेन ये चेमे सहिताः पुरः ।
गावो निगृह्य तामेषां यच्चास्ति वसु किंचन

valgaṃti gopāḥ kṛṣṇena ye ceme sahitāḥ puraḥ |
gāvo nigṛhya tāmeṣāṃ yaccāsti vasu kiṃcana

एवमाज्ञापयानं तु प्रहस्य मधुसूदनः ।
उत्प्लुत्यारुह्य तं मंचं कंसं जग्राह वेगतः

evamājñāpayānaṃ tu prahasya madhusūdanaḥ |
utplutyāruhya taṃ maṃcaṃ kaṃsaṃ jagrāha vegataḥ

केश्ष्वोआ कृष्य विगलत्किरीटमवनीतले ।
स कंसं पातयामास तस्योपरि पपात च

keśṣvoā kṛṣya vigalatkirīṭamavanītale |
sa kaṃsaṃ pātayāmāsa tasyopari papāta ca

अश्षोजगदाधारगुरुणा पततोपरि ।
कृष्णेन त्याजितः प्राणानुग्रसेनात्मजो नृपः

aśṣojagadādhāraguruṇā patatopari |
kṛṣṇena tyājitaḥ prāṇānugrasenātmajo nṛpaḥ

नृतस्य केश्षोउ तदा गृहीत्वा मधुसूदनः ।
चकर्ष देहं कंसस्य रंगमध्ये महाबलः

nṛtasya keśṣou tadā gṛhītvā madhusūdanaḥ |
cakarṣa dehaṃ kaṃsasya raṃgamadhye mahābalaḥ

गौरवेणातिपतता परिघातेन कृष्यता ।
कृता कंसस्य देहेन वेगेनेव महांभसः

gauraveṇātipatatā parighātena kṛṣyatā |
kṛtā kaṃsasya dehena vegeneva mahāṃbhasaḥ

कंसे गृहीते कृष्णेन तद्भ्राताऽभ्यागतो रुषा ।
सुनामा बलभद्रे ण लीलयैव निपातितः

kaṃse gṛhīte kṛṣṇena tadbhrātā'bhyāgato ruṣā |
sunāmā balabhadre ṇa līlayaiva nipātitaḥ

ततो हाहाकृतं सर्वमासीत्तद्रं गमंडलम् ।
अवज्ञया हतं दृष्ट्वा कृष्णेन मथुरेश्वरम्

tato hāhākṛtaṃ sarvamāsīttadraṃ gamaṃḍalam |
avajñayā hataṃ dṛṣṭvā kṛṣṇena mathureśvaram

कृष्णोऽपि वसुदेवस्य पादौ जग्राह सत्वरः ।
देवक्याश्च महाबाहुर्बलदेवसहायवान्

kṛṣṇo'pi vasudevasya pādau jagrāha satvaraḥ |
devakyāśca mahābāhurbaladevasahāyavān

उत्थाप्य वसुदेवस्तं देवकी च जनार्दनम् ।
स्मृतजन्मोक्तवचनौ तावेव प्रणतौ स्थितौ

utthāpya vasudevastaṃ devakī ca janārdanam |
smṛtajanmoktavacanau tāveva praṇatau sthitau

प्रसीद सीदतां दत्तो देवानां यो वरः प्रभो ।
तथावयोः प्रसादेन कृतोद्धारस्स केशव

prasīda sīdatāṃ datto devānāṃ yo varaḥ prabho |
tathāvayoḥ prasādena kṛtoddhārassa keśava

आराधितो यद्भगवानवतीर्णो गृहे मम ।
दुर्वृत्तनिधनार्थाय तेन नः पावितं कुलम्

ārādhito yadbhagavānavatīrṇo gṛhe mama |
durvṛttanidhanārthāya tena naḥ pāvitaṃ kulam

त्वमंतः सर्वभूतानां सर्वभूतमयस्थितः ।
प्रवर्त्तेते समस्तात्मंस्त्वत्तो भूतभविष्यती

tvamaṃtaḥ sarvabhūtānāṃ sarvabhūtamayasthitaḥ |
pravarttete samastātmaṃstvatto bhūtabhaviṣyatī

यज्ञैस्त्वमिज्यसेऽचिंत्य सर्वदेवमयाच्युत ।
त्वमेव यज्ञो यष्टा च यज्वनां परमेश्वरः

yajñaistvamijyase'ciṃtya sarvadevamayācyuta |
tvameva yajño yaṣṭā ca yajvanāṃ parameśvaraḥ

समुद्भवस्समस्तस्य जगतस्त्वं जनार्दन

samudbhavassamastasya jagatastvaṃ janārdana

सापह्नवं मम मनो यदेतत्त्वयि जायते ।
देवक्याश्चात्मजप्रीत्या तदत्यंतविडंबना

sāpahnavaṃ mama mano yadetattvayi jāyate |
devakyāścātmajaprītyā tadatyaṃtaviḍaṃbanā

त्वं कर्त्ता सर्वभूतानामनादिनिधनो भवान् ।
त्वं मनुष्यस्य कस्यैषा जिह्वा पुत्रेति वक्ष्यति

tvaṃ karttā sarvabhūtānāmanādinidhano bhavān |
tvaṃ manuṣyasya kasyaiṣā jihvā putreti vakṣyati

जगदेतज्जगन्नाथ संभूतमखिलं यतः ।
कया युक्त्या विना मायां सोऽस्मत्तः संभविष्यति

jagadetajjagannātha saṃbhūtamakhilaṃ yataḥ |
kayā yuktyā vinā māyāṃ so'smattaḥ saṃbhaviṣyati

यस्मिन्प्रतिष्ठितं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् ।
स कोष्ठोत्संगशयनो मानुषो जाय ते कथम्

yasminpratiṣṭhitaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṃgamam |
sa koṣṭhotsaṃgaśayano mānuṣo jāya te katham

स त्वं प्रसीद परमेश्वर पाहि विश्वमंशावतारकरणैर्न ममासि पुत्रः ।
आब्रह्यपादपमिदं जगदेतदीश त्वत्तो विमोहयसि किं पुरुषोत्तमास्मान्

sa tvaṃ prasīda parameśvara pāhi viśvamaṃśāvatārakaraṇairna mamāsi putraḥ |
ābrahyapādapamidaṃ jagadetadīśa tvatto vimohayasi kiṃ puruṣottamāsmān

मायाविमोहितदृशा तनयो ममेति कंसाद्भयं कृतमपास्तभयोऽतितीव्रम् ।
नीतोऽसि गोकुलमरातिभया कुलेन वृद्धिं गतोऽसि मम नास्ति ममत्वमीश

māyāvimohitadṛśā tanayo mameti kaṃsādbhayaṃ kṛtamapāstabhayo'titīvram |
nīto'si gokulamarātibhayā kulena vṛddhiṃ gato'si mama nāsti mamatvamīśa

कर्माणि रुद्र मरुदश्विशतक्रतूनां साध्यानि यस्य न भवंति निरीक्षितानि ।
त्वं विष्णुरीश जगतामुपकारहेतोः प्राप्तोसि नः परिगतो विगतो हि मोहः

karmāṇi rudra marudaśviśatakratūnāṃ sādhyāni yasya na bhavaṃti nirīkṣitāni |
tvaṃ viṣṇurīśa jagatāmupakārahetoḥ prāptosi naḥ parigato vigato hi mohaḥ