अध्याय 13: ग्वालों का प्रश्न और वृन्दावन का रास

गते शक्र तु गोपालाः कृष्णमक्लिष्टकारिणम् ।
ऊचुः प्रीत्या धृतं दृष्ट्वा तेन गोवर्द्धनाचलम्

gate śakra tu gopālāḥ kṛṣṇamakliṣṭakāriṇam |
ūcuḥ prītyā dhṛtaṃ dṛṣṭvā tena govarddhanācalam

वयमस्मान्महाबाहो भवता महतो भयात् ।
गावश्व भवता त्राता गिरिधारणकर्म्मणा

vayamasmānmahābāho bhavatā mahato bhayāt |
gāvaśva bhavatā trātā giridhāraṇakarmmaṇā

बालीक्रीड़ेयमतुला गोपालत्वं जुगुप्सितम् ।
दिव्यञ्च कर्म्म भवतः किमेतत् तात कथ्यताम्

bālīkrīr̤eyamatulā gopālatvaṃ jugupsitam |
divyañca karmma bhavataḥ kimetat tāta kathyatām

कालियो दमितस्तोये प्रलम्बो विनिपातितः ।
धृतो गोवर्द्धनश्वायं शङ्कितानि मनांसि नः

kāliyo damitastoye pralambo vinipātitaḥ |
dhṛto govarddhanaśvāyaṃ śaṅkitāni manāṃsi naḥ

सत्यं सत्यं हरेः पादौ शापामीऽमितविक्रम ।
यथा त्वद्रीर्य्यमालोक्य न त्वां मन्यामहे नरम्

satyaṃ satyaṃ hareḥ pādau śāpāmī'mitavikrama |
yathā tvadrīryyamālokya na tvāṃ manyāmahe naram

प्रीतिः सस्त्रीकुमारस्य व्रजस्य तव केशव कर्म्म चेदमशक्यं यत् समस्तैस्त्रिदशैरपि

prītiḥ sastrīkumārasya vrajasya tava keśava karmma cedamaśakyaṃ yat samastaistridaśairapi

बालत्वं चातिवीर्य्यञ्च जन्म जास्मास्वशोभनम् ।
चिन्त्यमानममेयात्मन् शङ्कां कृष्ण प्रयच्छति

bālatvaṃ cātivīryyañca janma jāsmāsvaśobhanam |
cintyamānamameyātman śaṅkāṃ kṛṣṇa prayacchati

देवो वा दानवो वा त्वं यक्षो गन्धर्व्व एव वा ।
किं वास्माकं विचारेण बान्धवोऽसि नमोऽस्तु ते

devo vā dānavo vā tvaṃ yakṣo gandharvva eva vā |
kiṃ vāsmākaṃ vicāreṇa bāndhavo'si namo'stu te

क्षणं भूत्वा त्वसौ तूष्णीं किञ्चित् प्रणयकोपवान् ।
इत्येवमुक्तस्तैर्गोपैः कृष्णोऽप्याह महामुने

kṣaṇaṃ bhūtvā tvasau tūṣṇīṃ kiñcit praṇayakopavān |
ityevamuktastairgopaiḥ kṛṣṇo'pyāha mahāmune

मत्सम्बन्धेन भो गोपा यदि लज्जा न जायते ।
शलाध्यो वाहं ततऋः किं वो विचारेण प्रयोजनम्

matsambandhena bho gopā yadi lajjā na jāyate |
śalādhyo vāhaṃ tataṛḥ kiṃ vo vicāreṇa prayojanam

यदि वोऽस्ति मयि प्रीतिः श्लाध्योऽहं भवतां यदि ।
तदात्मबन्धुसदृशी बुद्धिर्वः क्रियतां मयि

yadi vo'sti mayi prītiḥ ślādhyo'haṃ bhavatāṃ yadi |
tadātmabandhusadṛśī buddhirvaḥ kriyatāṃ mayi

नाहं देवो न गन्धर्व्वो न यक्षो न च दानवः ।
अहं वो बान्धवो जातो नास्ति चिन्त्यमतोऽन्यथा

nāhaṃ devo na gandharvvo na yakṣo na ca dānavaḥ |
ahaṃ vo bāndhavo jāto nāsti cintyamato'nyathā

इति श्रुत्वा हरेर्वाक्यं बद्धमौनास्ततो वनम् ।
ययूर्गोपा महाभाग तस्मिन् प्रणयकोपितनि

iti śrutvā harervākyaṃ baddhamaunāstato vanam |
yayūrgopā mahābhāga tasmin praṇayakopitani

कृष्णस्तु विमलं व्योम शरच्चन्द्रस्य चन्दिरकाम् ।
तथा कुमुदिनीं फुल्लामामोदितदिगन्तराम्

kṛṣṇastu vimalaṃ vyoma śaraccandrasya candirakām |
tathā kumudinīṃ phullāmāmoditadigantarām

वनराजिं तथा कूजदूभृङ्गमालां मनोरमाम् ।
विलोक्य सह गोपीभिर्मनश्वक्र रतिं प्रति

vanarājiṃ tathā kūjadūbhṛṅgamālāṃ manoramām |
vilokya saha gopībhirmanaśvakra ratiṃ prati

सह रामेणा मधुरमतीव वनिताप्रियम् ।
जगौ कलपदं शौरिर्नानातन्त्री-कृतव्रतम्

saha rāmeṇā madhuramatīva vanitāpriyam |
jagau kalapadaṃ śaurirnānātantrī-kṛtavratam

रम्यं गीतध्वनि श्रत्वा सन्त्यज्यावसथांस्तदा ।
आजग्मुस्त्वरिता गोप्यो यत्रास्ते मधृसूदनः

ramyaṃ gītadhvani śratvā santyajyāvasathāṃstadā |
ājagmustvaritā gopyo yatrāste madhṛsūdanaḥ

शनैः शनैर्ज्जगौ गोपी काचित् तस्य लयानुगम् ।
दत्तावधाना काचित्तू तमेव मनसास्मरत्

śanaiḥ śanairjjagau gopī kācit tasya layānugam |
dattāvadhānā kācittū tameva manasāsmarat

काचित् कृष्णेति कृष्णेति प्रेक्त्वा लज्जामुपागता ।
ययौ च काचित् प्रेमान्धा ततपार्श्वमविलज्जिता

kācit kṛṣṇeti kṛṣṇeti prektvā lajjāmupāgatā |
yayau ca kācit premāndhā tatapārśvamavilajjitā

काचिदावसथस्यान्तः स्थिता दृष्ट्वा बहिर्गुरून् ।
तन्मयत्वेन गोविन्दं दध्यौ मीलितलोचना

kācidāvasathasyāntaḥ sthitā dṛṣṭvā bahirgurūn |
tanmayatvena govindaṃ dadhyau mīlitalocanā

तच्विन्ताविपुलाह्लाद-क्षीणपुणयचया तथा ।
तदप्राप्ति-महादुःविलीनाशेषपातका

tacvintāvipulāhlāda-kṣīṇapuṇayacayā tathā |
tadaprāpti-mahāduḥvilīnāśeṣapātakā

चिन्तयन्ती जगत्सूतिं परब्रह्मस्वरूपिणम् ।
निरुच्छ्वासतया मुक्ति गतान्या गोपकन्यका

cintayantī jagatsūtiṃ parabrahmasvarūpiṇam |
nirucchvāsatayā mukti gatānyā gopakanyakā

गोपीपरिवृतो रात्रि शरचन्द्रमनोरमाम् ।
मानयामास गोविन्दो रासारम्भरसोत्सुकः

gopīparivṛto rātri śaracandramanoramām |
mānayāmāsa govindo rāsārambharasotsukaḥ

गोप्यश्व वृन्दशः कृष्णचेष्टास्वायत्तमूर्त्तयः ।
अन्यदेशं गते कृष्णो चेरुर्वृन्दावमान्तरम्

gopyaśva vṛndaśaḥ kṛṣṇaceṣṭāsvāyattamūrttayaḥ |
anyadeśaṃ gate kṛṣṇo cerurvṛndāvamāntaram

कृष्णो निरुद्धह्टदया इदसूचुः परस्परम् ।
कृष्णोऽहमेतल्ललितं व्रजाम्यालोक्यतां गतिः ।
अन्या ब्रवीति कष्णस्य मम गीतिर्निशम्यताम्

kṛṣṇo niruddhahṭadayā idasūcuḥ parasparam |
kṛṣṇo'hametallalitaṃ vrajāmyālokyatāṃ gatiḥ |
anyā bravīti kaṣṇasya mama gītirniśamyatām

दुषृकालिय तिष्ठात्र कृणोऽहमिति चापरा ।
बाहुमास्फोठ्य कृष्णस्य लीलासर्व्वस्वमाददे

duṣṛkāliya tiṣṭhātra kṛṇo'hamiti cāparā |
bāhumāsphoṭhya kṛṣṇasya līlāsarvvasvamādade

अन्यां ब्रवीति भो गोपा निः शङ्कः स्थीयतामिह ।
अलं बृष्टिभयेनात्र धृतो गोवर्द्धनो मया

anyāṃ bravīti bho gopā niḥ śaṅkaḥ sthīyatāmiha |
alaṃ bṛṣṭibhayenātra dhṛto govarddhano mayā

धेनुकोऽयं मया क्षिप्तो विचरन्लु यथेच्छया ।
गोपी ब्रवीति वै चान्या कृष्मालीलानुकारिणी

dhenuko'yaṃ mayā kṣipto vicaranlu yathecchayā |
gopī bravīti vai cānyā kṛṣmālīlānukāriṇī

एवं नानाप्रकारासु कृष्णचेष्टासु तास्तदा ।
गोप्या व्यग्राः समं चरू रम्य वृन्दावनान्तरम्

evaṃ nānāprakārāsu kṛṣṇaceṣṭāsu tāstadā |
gopyā vyagrāḥ samaṃ carū ramya vṛndāvanāntaram

विलोक्यैका भुवं प्राह् गोपी गोपवराङ्गना ।
पुलकाञ्चितसर्व्वाङ्गी विकाशि-नयनोत्पला

vilokyaikā bhuvaṃ prāh gopī gopavarāṅganā |
pulakāñcitasarvvāṅgī vikāśi-nayanotpalā

ध्वजवज्राङ्कु शाब्जाङ्क-रेखावन्त्यालि पश्यत ।
पदान्येतानि कृष्णस्य लीलालङ्कृतगामिनः

dhvajavajrāṅku śābjāṅka-rekhāvantyāli paśyata |
padānyetāni kṛṣṇasya līlālaṅkṛtagāminaḥ

कापि तेम समं याता कृतपुण्या मदालसा ।
पदानि तस्याश्चैतानि घनान्यल्पतनूनि च

kāpi tema samaṃ yātā kṛtapuṇyā madālasā |
padāni tasyāścaitāni ghanānyalpatanūni ca

पुष्पावचयमत्रोच्चैश्वक्रे दामोदरो ध्रु वम् ।
येनाग्राक्रान्तिमात्राणि पदान्यत्र महात्मनः

puṣpāvacayamatroccaiśvakre dāmodaro dhru vam |
yenāgrākrāntimātrāṇi padānyatra mahātmanaḥ

अत्रोपविश्य सा तेन कापि पुष्पैरलङ्कृता ।
अन्यजन्मनि सर्व्वात्मा विष्णुरभ्यर्ज्वितो यया

atropaviśya sā tena kāpi puṣpairalaṅkṛtā |
anyajanmani sarvvātmā viṣṇurabhyarjvito yayā

पुष्पबन्धनसम्मान-कृतमानामपास्य ताम् ।
नन्दगोपसुतो यातो मार्गेणानेन पश्यत

puṣpabandhanasammāna-kṛtamānāmapāsya tām |
nandagopasuto yāto mārgeṇānena paśyata

अनुयानेऽसमर्थान्या नितम्बभरमन्थरा ।
या गन्तव्ये द्रुतं याति निम्रपादाग्रसंस्थितिः

anuyāne'samarthānyā nitambabharamantharā |
yā gantavye drutaṃ yāti nimrapādāgrasaṃsthitiḥ

हस्तन्यस्ताग्रहस्तेयं तेन याति तथा सखि अनायत्तपदन्यासा लक्ष्यते पदपद्धतिः

hastanyastāgrahasteyaṃ tena yāti tathā sakhi anāyattapadanyāsā lakṣyate padapaddhatiḥ

हस्तसंस्पर्शमात्रेण धूर्त्तेनैषा विमानिता ।
नैराश्यमन्दगामिन्या निवुत्तं लक्ष्यते पदम

hastasaṃsparśamātreṇa dhūrttenaiṣā vimānitā |
nairāśyamandagāminyā nivuttaṃ lakṣyate padama

नूनमुक्ता त्वरामीति पुनरेष्यामि तेऽन्तिकम् ।
तेन कृष्णेन येनैषा त्वरिता पदपद्धतिः

nūnamuktā tvarāmīti punareṣyāmi te'ntikam |
tena kṛṣṇena yenaiṣā tvaritā padapaddhatiḥ

प्रविष्टो गहनं कृष्णः पदमत्र न लक्ष्यते ।
निवर्त्तध्व शशाङ्कस्य नैतद्दीधितिगोचरे

praviṣṭo gahanaṃ kṛṣṇaḥ padamatra na lakṣyate |
nivarttadhva śaśāṅkasya naitaddīdhitigocare

निवृत्तास्तास्ततो गोप्यो निराशाः कृष्णदर्शने ।
यमुनातीरमागत्य जगुस्तज्वरितं तदा

nivṛttāstāstato gopyo nirāśāḥ kṛṣṇadarśane |
yamunātīramāgatya jagustajvaritaṃ tadā

ततो ददृशुरायान्तं विकाशिमुखपङ्कजम् ।
गोप्यस्त्रैलोक्यगोप्तारं कृष्णमक्लिष्टचेष्टितम्

tato dadṛśurāyāntaṃ vikāśimukhapaṅkajam |
gopyastrailokyagoptāraṃ kṛṣṇamakliṣṭaceṣṭitam

काचिदालोक्य गोविन्दमायान्तमतिहर्षिता ।
कूष्ण् कृष्णेति कृष्णेति प्राह नान्यदुदैरयत्

kācidālokya govindamāyāntamatiharṣitā |
kūṣṇ kṛṣṇeti kṛṣṇeti prāha nānyadudairayat

काचिदू भ्रू भङ्गुरं कृत्वा ललाटफलकं हरिम् ।
विलोक्य नैत्रभृङ्गाभ्यां पपौ यन्मुखपङ्कजम्

kācidū bhrū bhaṅguraṃ kṛtvā lalāṭaphalakaṃ harim |
vilokya naitrabhṛṅgābhyāṃ papau yanmukhapaṅkajam

काचिदालोक्य गोविन्दं निमीलित-विलोचना ।
तस्यैव रूपं ध्यायन्ती योगारूढ़ेव चाबभौ

kācidālokya govindaṃ nimīlita-vilocanā |
tasyaiva rūpaṃ dhyāyantī yogārūr̤heva cābabhau

ततः काश्वित् प्रियालापैः काश्विदू भ्रू भङ्गवीक्षणः ।
निन्येऽनुनयमन्याञ्च करस्पर्शेन माघवः

tataḥ kāśvit priyālāpaiḥ kāśvidū bhrū bhaṅgavīkṣaṇaḥ |
ninye'nunayamanyāñca karasparśena māghavaḥ

ताभिः प्रसन्नचित्तामभिर्गोपीभिः सह सादरम् ।
रराम रासगोष्ठीभिरुदारचरितो हरिः

tābhiḥ prasannacittāmabhirgopībhiḥ saha sādaram |
rarāma rāsagoṣṭhībhirudāracarito hariḥ

रासमणडलबन्धोऽपि कृष्णपार्श्वमनुजूझता ।
गोपीजनेन नैवाभूदेकस्थानस्थिरात्मना

rāsamaṇaḍalabandho'pi kṛṣṇapārśvamanujūjhatā |
gopījanena naivābhūdekasthānasthirātmanā

हर्ते प्रगृह्य चैकैकां गोपिकां रासमणडलीम् ।
चकार तत्करस्पर्श-निमीलितदृशं हरिः

harte pragṛhya caikaikāṃ gopikāṃ rāsamaṇaḍalīm |
cakāra tatkarasparśa-nimīlitadṛśaṃ hariḥ

ततः स ववृते रासश्वलदूवलयनिः स्वनः ।
अनुयातशरतूकाव्यगेयगीतिरनुक्रमात्

tataḥ sa vavṛte rāsaśvaladūvalayaniḥ svanaḥ |
anuyātaśaratūkāvyageyagītiranukramāt

कृष्णाः शरज्वन्द्रमसं कौमुदीं कुमुदाकरम् ।
जगौ गोपीजनस्त्वेकं कूष्णनाम पुनः पुनः

kṛṣṇāḥ śarajvandramasaṃ kaumudīṃ kumudākaram |
jagau gopījanastvekaṃ kūṣṇanāma punaḥ punaḥ

परिवर्त्तश्रमेणोक चलदूवलयलापिनीम् ।
ददौ बाहुलतां स्कन्धे गोपी मधुनिघातिनः

parivarttaśrameṇoka caladūvalayalāpinīm |
dadau bāhulatāṃ skandhe gopī madhunighātinaḥ

काचित् प्रविलसदूबाहुः परिरभ्य चुचुम्ब तम् ।
गोपी गीतस्तुतिव्याज-निपुणा मधुसूदनम्

kācit pravilasadūbāhuḥ parirabhya cucumba tam |
gopī gītastutivyāja-nipuṇā madhusūdanam

गोपी-कपोल-संश्लेषमभिपत्य हरेभुर्जौ ।
पुलकोदूगमशस्याय स्वेदाम्बुघनतां गतौ

gopī-kapola-saṃśleṣamabhipatya harebhurjau |
pulakodūgamaśasyāya svedāmbughanatāṃ gatau

रासगेयं जगौ कृष्णेति यावत् तारतरध्वनिः ।
साधु कृष्णेति कृष्णेतितावत् ता द्रिगुणं अगुः

rāsageyaṃ jagau kṛṣṇeti yāvat tārataradhvaniḥ |
sādhu kṛṣṇeti kṛṣṇetitāvat tā driguṇaṃ aguḥ

गते तु गमनं चक्रु र्वलने सम्मुखं ययुः ।
प्रतिलोमानुलोमाब्यां भेजुर्गोपाङ्गना हरिम्

gate tu gamanaṃ cakru rvalane sammukhaṃ yayuḥ |
pratilomānulomābyāṃ bhejurgopāṅganā harim

स तथा सह गोपीभी रराम मघुसूदनः ।
यथाब्दकोटिप्रमितः क्षणस्तेन विनामवत्

sa tathā saha gopībhī rarāma maghusūdanaḥ |
yathābdakoṭipramitaḥ kṣaṇastena vināmavat

ता वार्य्यमाणाः पतिभिः पितृभिर्भ्रातृभिस्तथा ।
कृष्णां गोपाङ्गना रात्रौ रमयन्ति रतिप्रियाः

tā vāryyamāṇāḥ patibhiḥ pitṛbhirbhrātṛbhistathā |
kṛṣṇāṃ gopāṅganā rātrau ramayanti ratipriyāḥ

सोऽपि कैशोरकवयो मानयन् मधुसूदनः ।
रेमे ताभिरमेयात्मा क्षपासु क्षपिताहितः

so'pi kaiśorakavayo mānayan madhusūdanaḥ |
reme tābhirameyātmā kṣapāsu kṣapitāhitaḥ

तद्भर्त्तृषु तथा तासु सर्व्वभूतेषु चेश्वरः ।
आत्मखरूपरूपोऽसौ व्याप्य सर्व्वमवस्थितः

tadbharttṛṣu tathā tāsu sarvvabhūteṣu ceśvaraḥ |
ātmakharūparūpo'sau vyāpya sarvvamavasthitaḥ

यथा समस्तभूतेषु नभोऽग्रिः पृथिवी जलम् ।
वायुश्वात्मा तथैवासौ व्याप्य सर्व्वमवस्थितः

yathā samastabhūteṣu nabho'griḥ pṛthivī jalam |
vāyuśvātmā tathaivāsau vyāpya sarvvamavasthitaḥ