अध्याय 6: सोम, तारा, बुध और पुरूरवा-उर्वशी

सूर्यस्य वंश्या भगवन् कथिता भवता मम ।
सोमस्याप्यखिलान् वंश्याञ्छ्रोतुमिच्छामि पार्थिवान्

sūryasya vaṃśyā bhagavan kathitā bhavatā mama |
somasyāpyakhilān vaṃśyāñchrotumicchāmi pārthivān

कीर्त्यते स्थिरकीर्तीनां येषामद्यापि सन्ततिः ।
प्रसादसुमुखस्तान् मे ब्रह्मन्नाख्यातुमर्हसि

kīrtyate sthirakīrtīnāṃ yeṣāmadyāpi santatiḥ |
prasādasumukhastān me brahmannākhyātumarhasi

श्रूयतां मुनिशार्दूल वंशः प्रथिततेजसः ।
सोमस्यानुक्रमात् ख्याता यत्रोर्वीपतयोऽभवन्

śrūyatāṃ muniśārdūla vaṃśaḥ prathitatejasaḥ |
somasyānukramāt khyātā yatrorvīpatayo'bhavan

अयं हि वंशः अतिबल-पराक्रम-द्युति-शील-चेष्टावद्भिः अतिगुणान्वितैः नहुष-ययाति-कार्तवीर्यार्जुनादिभिः भूपालैः अलङ्कृतः तमहं कथयामि श्रूयताम्

ayaṃ hi vaṃśaḥ atibala-parākrama-dyuti-śīla-ceṣṭāvadbhiḥ atiguṇānvitaiḥ nahuṣa-yayāti-kārtavīryārjunādibhiḥ bhūpālaiḥ alaṅkṛtaḥ tamahaṃ kathayāmi śrūyatām

अखिलजगत्स्रष्टुर्भगवतो नारायणस्य नाभिसरोजसमुद्भवाब्जयोनेर्ब्रह्मणः पुत्रोऽत्रिः

akhilajagatsraṣṭurbhagavato nārāyaṇasya nābhisarojasamudbhavābjayonerbrahmaṇaḥ putro'triḥ

अत्रेः सोमः

atreḥ somaḥ

तं च भगवान् अब्जयोनिः अशेषौषधीद्विजनक्षत्राणाम् आधिपत्ये अभ्यषेचयत्

taṃ ca bhagavān abjayoniḥ aśeṣauṣadhīdvijanakṣatrāṇām ādhipatye abhyaṣecayat

स च राजसूयमकरोत्

sa ca rājasūyamakarot

तत्प्रभावात् अत्युत्कृष्टाधिपत्याधिष्ठातृत्वात् च एनं मद आविवेश

tatprabhāvāt atyutkṛṣṭādhipatyādhiṣṭhātṛtvāt ca enaṃ mada āviveśa

मदावलेपाच्च सकलदेवगुरोः बृस्पतेः तारां नाम पत्नीं जहार

madāvalepācca sakaladevaguroḥ bṛspateḥ tārāṃ nāma patnīṃ jahāra

बहुशश्च बृहस्पतिचोदितेन भगवता ब्रह्मणा चोद्यमानः सकलैश्च देवर्षिभिः याच्यमानोऽपि न मुमोच

bahuśaśca bṛhaspaticoditena bhagavatā brahmaṇā codyamānaḥ sakalaiśca devarṣibhiḥ yācyamāno'pi na mumoca

तस्य चन्द्रस्य च बृहस्पतेः द्वेषात् उशना पार्ष्णिग्राहः अभूत्

tasya candrasya ca bṛhaspateḥ dveṣāt uśanā pārṣṇigrāhaḥ abhūt

अङ्गिरसश्च सकाशात् उपलब्धविद्यो भगवान् रुद्रो बृहस्पतेः सहाय्यमकरोत्

aṅgirasaśca sakāśāt upalabdhavidyo bhagavān rudro bṛhaspateḥ sahāyyamakarot

यतश्चोशना ततो जम्भकुम्भाद्याः समस्ता एव दैत्यदानवनिकाया महान्तमुद्यमं चक्रुः

yataścośanā tato jambhakumbhādyāḥ samastā eva daityadānavanikāyā mahāntamudyamaṃ cakruḥ

बृहस्पतेरपि सकलदेवसैन्ययुतः सहायः शक्रोऽभवत्

bṛhaspaterapi sakaladevasainyayutaḥ sahāyaḥ śakro'bhavat

एवं च तयोः अतीव उग्रसंग्रामः तारानिमित्तः तारकामयो नामाभूत्

evaṃ ca tayoḥ atīva ugrasaṃgrāmaḥ tārānimittaḥ tārakāmayo nāmābhūt

ततश्च समस्तशस्त्राणि असुरेषु रुद्रपुरोगमा देवा, देवेषु च अशेषदानवा मुमुचुः

tataśca samastaśastrāṇi asureṣu rudrapurogamā devā, deveṣu ca aśeṣadānavā mumucuḥ

एवं देवासुराहवसंक्षोभक्षुब्धहृदयम् अशेषमेव जगत् ब्रह्माणं शरणं जगाम

evaṃ devāsurāhavasaṃkṣobhakṣubdhahṛdayam aśeṣameva jagat brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagāma

ततश्च भगवान् अब्जयोनिः अपि उशनसं शङ्करम् असुरान् देवांश्च निवार्य, बृहस्पतये ताराम् अदापयत्

tataśca bhagavān abjayoniḥ api uśanasaṃ śaṅkaram asurān devāṃśca nivārya, bṛhaspataye tārām adāpayat

तां च अन्तःप्रसवाम् अवलोक्य बृहस्पतिरपि आह

tāṃ ca antaḥprasavām avalokya bṛhaspatirapi āha

“नैष मम, क्षेत्रे भवत्या अन्यस्य सुतो धार्यः, समुत्सृज एनम्, अलमलम् अतिधार्ष्ट्येन” इति

“naiṣa mama, kṣetre bhavatyā anyasya suto dhāryaḥ, samutsṛja enam, alamalam atidhārṣṭyena” iti

सा च तेन एवम् उक्ता अतिपतिव्रता भर्तृवचनानन्तरं तम् इषीकास्तम्बे गर्भम् उत्ससर्ज

sā ca tena evam uktā atipativratā bhartṛvacanānantaraṃ tam iṣīkāstambe garbham utsasarja

स च उत्सृष्टमात्र एव अतितेजसा देवानां तेजांसि आचिक्षेप

sa ca utsṛṣṭamātra eva atitejasā devānāṃ tejāṃsi ācikṣepa

बृहस्पतिम् इन्दुं च तस्य कुमारस्य अतिचारुतया साभिलाषौ दृष्ट्वा, देवाः समुत्पन्नसन्देहाः तारां पप्रच्छुः

bṛhaspatim induṃ ca tasya kumārasya aticārutayā sābhilāṣau dṛṣṭvā, devāḥ samutpannasandehāḥ tārāṃ papracchuḥ

“सत्यं कथय अस्माकम् इति सुभगे सोमस्य, अथ वा बृहस्पतेः अयं पुत्र” इति

“satyaṃ kathaya asmākam iti subhage somasya, atha vā bṛhaspateḥ ayaṃ putra” iti

एवं तैरुक्ता सा तारा ह्रिया किञ्चिन्नोवाच
बहुशोऽप्यभिहिता यदासौ देवेभ्यो नाचचक्षे, ततः स कुमारः तां शप्तुम् उद्यतः प्राह

evaṃ tairuktā sā tārā hriyā kiñcinnovāca
bahuśo'pyabhihitā yadāsau devebhyo nācacakṣe, tataḥ sa kumāraḥ tāṃ śaptum udyataḥ prāha

“दुष्टेऽम्ब कस्मान्मम तातं नाख्यासि

“duṣṭe'mba kasmānmama tātaṃ nākhyāsi

अद्यैव ते व्यलीकलज्जावत्याः तथा शास्तिम् अहं करोमि

adyaiva te vyalīkalajjāvatyāḥ tathā śāstim ahaṃ karomi

यथा च नैवम् अद्यापि अतिमन्थरवचना भविष्यसि” इति

yathā ca naivam adyāpi atimantharavacanā bhaviṣyasi” iti

अथ भगवान् पितामहः तं कुमारं सन्निवार्य स्वयमपृच्छत् तां ताराम्

atha bhagavān pitāmahaḥ taṃ kumāraṃ sannivārya svayamapṛcchat tāṃ tārām

“कथय वत्से कस्यायमात्मजः सोमस्य वा बृहस्पतेर्वा” इत्युक्ता लज्जमानाह “सोमस्य” इति

“kathaya vatse kasyāyamātmajaḥ somasya vā bṛhaspatervā” ityuktā lajjamānāha “somasya” iti

ततः प्रस्फुरद्-उच्छ्वासित-अमल-कपोल-कान्तिः भगवान् उडुपतिः कुमारमालिङ्ग्य “साधु साधु वत्स प्राज्ञोऽसि” इति ‘बुध’ इति तस्य च नाम चक्रे

tataḥ prasphurad-ucchvāsita-amala-kapola-kāntiḥ bhagavān uḍupatiḥ kumāramāliṅgya “sādhu sādhu vatsa prājño'si” iti ‘budha’ iti tasya ca nāma cakre

तदाख्यातमेवैतत्, स च यथा इलायाम् आत्मजं पुरूरवसम् उत्पादयामास

tadākhyātamevaitat, sa ca yathā ilāyām ātmajaṃ purūravasam utpādayāmāsa

पुरूरवास्तु अतिदानशीलोऽतियज्वा अतितेजस्वी । यं सत्यवादिनम् अतिरूपवन्तं मनस्विनं “मित्रावरुणशापात् मानुषे लोके मया वस्तव्यम्” इति कृतमतिः ऊर्वशी ददर्श

purūravāstu atidānaśīlo'tiyajvā atitejasvī | yaṃ satyavādinam atirūpavantaṃ manasvinaṃ “mitrāvaruṇaśāpāt mānuṣe loke mayā vastavyam” iti kṛtamatiḥ ūrvaśī dadarśa

दृष्टमात्रे च तस्मिन् अपहाय मानमशेषमपास्य स्वर्गसुखाभिलाषं तन्मनस्का भूत्वा तमेव उपतस्थे

dṛṣṭamātre ca tasmin apahāya mānamaśeṣamapāsya svargasukhābhilāṣaṃ tanmanaskā bhūtvā tameva upatasthe

सोऽपि च ताम् अतिशयित-सकल-लोक-स्त्री-कान्ति-सौकुमार्य-लावण्य-गति-विलास-हासादि-गुणाम् अवलोक्य तदायत्तचित्तवृत्तिः बभूव

so'pi ca tām atiśayita-sakala-loka-strī-kānti-saukumārya-lāvaṇya-gati-vilāsa-hāsādi-guṇām avalokya tadāyattacittavṛttiḥ babhūva

उभयमपि तन्मनस्कम् अनन्यदृष्टि परित्यक्तसमस्तान्यप्रयोजनम् अभूत्

ubhayamapi tanmanaskam ananyadṛṣṭi parityaktasamastānyaprayojanam abhūt

राजा तु प्रागल्भ्यात् तामाह

rājā tu prāgalbhyāt tāmāha

“सुभ्रु त्वामहमभिकामोऽस्मि, प्रसीद अनुरागमुद्वह” इत्युक्ता लज्जावखण्डितम् उर्वशी तं प्राह

“subhru tvāmahamabhikāmo'smi, prasīda anurāgamudvaha” ityuktā lajjāvakhaṇḍitam urvaśī taṃ prāha

“भवत्वेवं यदि मे समयपरिपालनं भवान् करोति” इत्याख्याते पुनरपि तामाह

“bhavatvevaṃ yadi me samayaparipālanaṃ bhavān karoti” ityākhyāte punarapi tāmāha

“आख्याहि मे समयम्” इति

“ākhyāhi me samayam” iti

अथ पृष्टा पुनरप्यब्रवीत्

atha pṛṣṭā punarapyabravīt

“शयनसमीपे ममोरणकद्वयं पुत्रभूतं नापनेयम्

“śayanasamīpe mamoraṇakadvayaṃ putrabhūtaṃ nāpaneyam

भवांश्च मया न नग्नो द्रष्टव्यः

bhavāṃśca mayā na nagno draṣṭavyaḥ

घृतमात्रं च ममाहार” इति

ghṛtamātraṃ ca mamāhāra” iti

“एवमेव” इति भूपतिरप्याह

“evameva” iti bhūpatirapyāha

तया सह स चावनिपतिरलकायां चैत्ररथादिवनेषु अमलपद्मखण्डेषु मानसादिसरस्सु अतिरमणीयेषु रममाणः, षष्टिवर्षसहस्राणि अनुदिनप्रवर्धमानप्रमोदः अनयत्

tayā saha sa cāvanipatiralakāyāṃ caitrarathādivaneṣu amalapadmakhaṇḍeṣu mānasādisarassu atiramaṇīyeṣu ramamāṇaḥ, ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi anudinapravardhamānapramodaḥ anayat

उर्वशी च तदुपभोगात् प्रतिदिनप्रवर्धमानानुरागा अमरलोकवासेऽपि न स्पृहां चकार

urvaśī ca tadupabhogāt pratidinapravardhamānānurāgā amaralokavāse'pi na spṛhāṃ cakāra

विना चोर्वश्या सुरलोकोऽप्सरसां सिद्धगन्धर्वाणां च नातिरमणीयोऽभवत्

vinā corvaśyā suraloko'psarasāṃ siddhagandharvāṇāṃ ca nātiramaṇīyo'bhavat

ततश्चोर्वशीपुरूरवसोः समयविद्विश्वावसुः गन्धर्वसमवेतो निशि शयनाभ्याशात् एकमुरणकं जहार

tataścorvaśīpurūravasoḥ samayavidviśvāvasuḥ gandharvasamaveto niśi śayanābhyāśāt ekamuraṇakaṃ jahāra

तस्याकाशे नीयमानस्योर्वशी शब्दमशृणोत्

tasyākāśe nīyamānasyorvaśī śabdamaśṛṇot

एवमुवाच च “ममानाथायाः पुत्रः केनापह्रियते, कं शरणमुपयामि” इति

evamuvāca ca “mamānāthāyāḥ putraḥ kenāpahriyate, kaṃ śaraṇamupayāmi” iti

तदाकर्ण्य राजा “मां नग्नं देवी वीक्ष्यति” इति न ययौ

tadākarṇya rājā “māṃ nagnaṃ devī vīkṣyati” iti na yayau

अथ अन्यमपि उरणकम् आदाय गन्धर्वा ययुः

atha anyamapi uraṇakam ādāya gandharvā yayuḥ

तस्यापि अपह्रियमाणस्य आकर्ण्य शब्दमाकाशे पुनरपि “अनाथास्मि अहम् अभर्तृका कापुरुषाश्रया” इत्यार्तराविणी बभूव

tasyāpi apahriyamāṇasya ākarṇya śabdamākāśe punarapi “anāthāsmi aham abhartṛkā kāpuruṣāśrayā” ityārtarāviṇī babhūva

राजापि अमर्षवशात् अन्धकारमेतदिति खड्गमादाय “दुष्ट दुष्ट हतोऽसि” इति व्याहरन् अभ्यधावत्

rājāpi amarṣavaśāt andhakārametaditi khaḍgamādāya “duṣṭa duṣṭa hato'si” iti vyāharan abhyadhāvat

तावच्च गन्धर्वैरपि अतीवोज्ज्वला विद्युज्जनिता

tāvacca gandharvairapi atīvojjvalā vidyujjanitā

तत्प्रभया चोर्वशी राजानम् अपगताम्बरं दृष्ट्वा अपवृत्तसमया तत्क्षणादेव अपक्रान्ता

tatprabhayā corvaśī rājānam apagatāmbaraṃ dṛṣṭvā apavṛttasamayā tatkṣaṇādeva apakrāntā

परित्यज्य तावप्युरणकौ गन्धर्वाः सुरलोकम् उपगताः

parityajya tāvapyuraṇakau gandharvāḥ suralokam upagatāḥ

राजापि च तौ मेषावादाय अतिहृष्टमनाः स्वशयनमायातो नोर्वशीं ददर्श

rājāpi ca tau meṣāvādāya atihṛṣṭamanāḥ svaśayanamāyāto norvaśīṃ dadarśa

तां चापश्यन् व्यपगताम्बर एव उन्मत्तरूपो बभ्राम

tāṃ cāpaśyan vyapagatāmbara eva unmattarūpo babhrāma

कुरुक्षेत्रे च अम्भोजसरसि अन्याभिः चतसृभिः अप्सरोभिः समवेताम् उर्वशीं ददर्श

kurukṣetre ca ambhojasarasi anyābhiḥ catasṛbhiḥ apsarobhiḥ samavetām urvaśīṃ dadarśa

ततश्च उन्मत्तरूपो “जाये हे तिष्ठ, मनसि घोरे तिष्ठ, वचसि कपटिके तिष्ठ” इत्येवम् अनेकप्रकारं सूक्तमवोचत्

tataśca unmattarūpo “jāye he tiṣṭha, manasi ghore tiṣṭha, vacasi kapaṭike tiṣṭha” ityevam anekaprakāraṃ sūktamavocat

आह चोर्वशी

āha corvaśī

“महाराज अलमनेन अविवेकचेष्टितेन

“mahārāja alamanena avivekaceṣṭitena

अन्तर्वत्नी अहम् । अब्दान्ते भवतात्र आगन्तव्यम् । कुमारस्ते भविष्यति । एकां च निशामहं त्वया सह वत्स्यामि” इत्युक्तः प्रहृष्टः स्वपुरं जगाम

antarvatnī aham | abdānte bhavatātra āgantavyam | kumāraste bhaviṣyati | ekāṃ ca niśāmahaṃ tvayā saha vatsyāmi” ityuktaḥ prahṛṣṭaḥ svapuraṃ jagāma

तासां चाप्सरसाम् उर्वशी कथयामास

tāsāṃ cāpsarasām urvaśī kathayāmāsa

“अयं स पुरुषोत्कृष्टो येन अहमेतावन्तं कालम् अनुरागाकृष्टमानसा सहोषिता” इति

“ayaṃ sa puruṣotkṛṣṭo yena ahametāvantaṃ kālam anurāgākṛṣṭamānasā sahoṣitā” iti

एवमुक्ताः ताः च अप्सरस ऊचुः
“साधु साध्वस्य रूपम् । अप्यनेन सह अस्माकमपि सर्वकालमास्या भवेद्” इति

evamuktāḥ tāḥ ca apsarasa ūcuḥ
“sādhu sādhvasya rūpam | apyanena saha asmākamapi sarvakālamāsyā bhaved” iti

अब्दे च पूर्णे स राजा तत्राजगाम

abde ca pūrṇe sa rājā tatrājagāma

कुमारं च आयुषम् अस्मै च उर्वशी ददौ

kumāraṃ ca āyuṣam asmai ca urvaśī dadau

दत्त्वा चैकां निशां तेन राज्ञा सहोषित्वा, पञ्च पुत्रोत्पत्तये गर्भम् अवाप

dattvā caikāṃ niśāṃ tena rājñā sahoṣitvā, pañca putrotpattaye garbham avāpa

उवाच एनं राजानम् “अस्मत्प्रीत्या महाराजाय सर्व एव गन्धर्वा वरदाः संवृत्ताः । व्रियतां च वर” इति

uvāca enaṃ rājānam “asmatprītyā mahārājāya sarva eva gandharvā varadāḥ saṃvṛttāḥ | vriyatāṃ ca vara” iti

आह च राजा

āha ca rājā

“विजितसकलारातिः अविहतेन्द्रियसामर्थ्यो बन्धुमान् अमितबलकोशोऽस्मि, नान्यदस्माकम् उर्वशीसालोक्यात् प्राप्तव्यमस्ति, तदहमनया सहोर्वश्या कालं नेतुम् अभिलषामि” इत्युक्ते गन्धर्वा राज्ञेऽग्निस्थालीं ददुः

“vijitasakalārātiḥ avihatendriyasāmarthyo bandhumān amitabalakośo'smi, nānyadasmākam urvaśīsālokyāt prāptavyamasti, tadahamanayā sahorvaśyā kālaṃ netum abhilaṣāmi” ityukte gandharvā rājñe'gnisthālīṃ daduḥ

ऊचुश्चैनम् “अग्निमाम्नायानुसारी भूत्वा, त्रिधा कृत्वा, उर्वशीसलोकतामनोरथम् उद्दिश्य सम्यग्यजेथाः । ततोऽवश्यम् अभिलषितम् अवाप्स्यति” इत्युक्तः तामग्निस्थालीम् आदाय जगाम

ūcuścainam “agnimāmnāyānusārī bhūtvā, tridhā kṛtvā, urvaśīsalokatāmanoratham uddiśya samyagyajethāḥ | tato'vaśyam abhilaṣitam avāpsyati” ityuktaḥ tāmagnisthālīm ādāya jagāma

अन्तरटव्याम् अचिन्तयत् “अहो मेऽतीव मूढता किमहम् अकरवम्

antaraṭavyām acintayat “aho me'tīva mūḍhatā kimaham akaravam

वह्निस्थाली मयैषा आनीता न उर्वशी” इति

vahnisthālī mayaiṣā ānītā na urvaśī” iti

अथ एनाम् अटव्यामेव अग्निस्थालीं तत्याज स्वपुरं च जगाम

atha enām aṭavyāmeva agnisthālīṃ tatyāja svapuraṃ ca jagāma

व्यतीतेऽर्धरात्रे विनिद्रश्च अचिन्तयत्

vyatīte'rdharātre vinidraśca acintayat

“मम उर्वशीसालोक्यप्राप्त्यर्थम् अग्निस्थाली गन्धर्वैः दत्ता । सा च मया अटव्यां परित्यक्ता

“mama urvaśīsālokyaprāptyartham agnisthālī gandharvaiḥ dattā | sā ca mayā aṭavyāṃ parityaktā

तदहं तत्र तदाहरणाय यास्यामि” इत्युत्थाय तत्राप्युपगतो न अग्निस्थालीम् अपश्यत्

tadahaṃ tatra tadāharaṇāya yāsyāmi” ityutthāya tatrāpyupagato na agnisthālīm apaśyat

शमीगर्भं च अश्वत्थम् अग्निस्थालीस्थाने दृष्ट्वा अचिन्तयत्

śamīgarbhaṃ ca aśvattham agnisthālīsthāne dṛṣṭvā acintayat

“मयात्र अग्निस्थाली निक्षिप्ता सा च अश्वत्थः शमीगर्भोऽभूत्

“mayātra agnisthālī nikṣiptā sā ca aśvatthaḥ śamīgarbho'bhūt

तदेनमेव अहम् अग्निरूपमादाय, स्वपुरम् अभिगम्य, अरणीं कृत्वा, तदुत्पन्नाग्नेः उपास्तिं करिष्यामि” इति

tadenameva aham agnirūpamādāya, svapuram abhigamya, araṇīṃ kṛtvā, tadutpannāgneḥ upāstiṃ kariṣyāmi” iti

एवमेव स्वपुरमभिगम्य अरणिं चकार

evameva svapuramabhigamya araṇiṃ cakāra

तत्प्रमाणं चाङ्गुलैः कुर्वन् गायत्रीमपठत्

tatpramāṇaṃ cāṅgulaiḥ kurvan gāyatrīmapaṭhat

पठतश्च अक्षरसङ्ख्यानि एव अङ्गुलानि अरणी अभवत्

paṭhataśca akṣarasaṅkhyāni eva aṅgulāni araṇī abhavat

तत्राग्निं निर्मथ्य, अग्नित्रयम् आम्नायानुसारी भूत्वा जुहाव

tatrāgniṃ nirmathya, agnitrayam āmnāyānusārī bhūtvā juhāva

उर्वशीसालोक्यं फलम् अभिसन्धितवान्

urvaśīsālokyaṃ phalam abhisandhitavān

तेनैव च अग्निविधिना बहुविधान् यज्ञान् इष्ट्वा, गान्धर्वलोकान् अवाप्य, उर्वश्या सह अवियोगम् अवाप

tenaiva ca agnividhinā bahuvidhān yajñān iṣṭvā, gāndharvalokān avāpya, urvaśyā saha aviyogam avāpa

एकोऽग्निः आदौ अभवत्, एकेन त्वत्र मन्वन्तरे त्रेधा प्रवर्तिताः

eko'gniḥ ādau abhavat, ekena tvatra manvantare tredhā pravartitāḥ