अध्याय 5: निमि, जनक और मिथिला के राजा

इक्ष्वाकुतनयो योऽसौ निमिर्नाम, सहस्रं वत्सरं सत्रमारेभे

ikṣvākutanayo yo'sau nimirnāma, sahasraṃ vatsaraṃ satramārebhe

वसिष्ठं च होतारं वरयामास

vasiṣṭhaṃ ca hotāraṃ varayāmāsa

तमाह वसिष्ठः, “अहम् इन्द्रेण पञ्चवर्षशतयागार्थं प्रथमं वृतः

tamāha vasiṣṭhaḥ, “aham indreṇa pañcavarṣaśatayāgārthaṃ prathamaṃ vṛtaḥ

तदनन्तरं प्रतिपाल्यताम्, आगतः तवापि ऋत्विक् भविष्यामि” इत्युक्ते स पृथिवीपतिः न किञ्चिदुक्तवान्

tadanantaraṃ pratipālyatām, āgataḥ tavāpi ṛtvik bhaviṣyāmi” ityukte sa pṛthivīpatiḥ na kiñciduktavān

वसिष्ठोऽप्यनेन समन्वीप्सितम् इति अमरपतेः यागम् अकरोत्

vasiṣṭho'pyanena samanvīpsitam iti amarapateḥ yāgam akarot

सोऽपि तत्काल एवान्यैः गौतमादिभिः यागमकरोत्

so'pi tatkāla evānyaiḥ gautamādibhiḥ yāgamakarot

समाप्ते चामरपतेः यागे, त्वरया वसिष्ठो निमियज्ञं करिष्यामि इत्याजगाम

samāpte cāmarapateḥ yāge, tvarayā vasiṣṭho nimiyajñaṃ kariṣyāmi ityājagāma

तत्कर्मकर्तृत्वं च गौतमस्य दृष्ट्वा, स्वपते तस्मै राज्ञे मां प्रत्याख्याय, “एतदनेन गौतमाय कर्मान्तरं समर्पितं यस्मात् तस्मादयं विदेहो भविष्यति” इति शापं ददौ

tatkarmakartṛtvaṃ ca gautamasya dṛṣṭvā, svapate tasmai rājñe māṃ pratyākhyāya, “etadanena gautamāya karmāntaraṃ samarpitaṃ yasmāt tasmādayaṃ videho bhaviṣyati” iti śāpaṃ dadau

प्रबुद्धश्च असौ अवनीपतिरपि प्राह

prabuddhaśca asau avanīpatirapi prāha

“यस्मान्माम् असम्भाष्य अज्ञानत एव शयानस्य शापोत्सर्गम् असौ दुष्टगुरुः चकार, तस्मात् तस्यापि देहः पतिष्यति” इति शापं दत्त्वा देहमत्यजत्

“yasmānmām asambhāṣya ajñānata eva śayānasya śāpotsargam asau duṣṭaguruḥ cakāra, tasmāt tasyāpi dehaḥ patiṣyati” iti śāpaṃ dattvā dehamatyajat

तच्छापाच्च मित्रावरुणयोस्तेजसि वसिष्ठस्य चेतः प्रविष्टम्

tacchāpācca mitrāvaruṇayostejasi vasiṣṭhasya cetaḥ praviṣṭam

उर्वशीदर्शनात् उद्भूतबीजप्रपातयोः तयोः सकाशात् वसिष्ठो देहम् अपरं लेभे

urvaśīdarśanāt udbhūtabījaprapātayoḥ tayoḥ sakāśāt vasiṣṭho deham aparaṃ lebhe

निमेरपि तच्छरीरम् अतिमनोहरगन्धतैलगन्धादिभिः उपसंस्क्रियमाणं नैव क्लेदादिकं दोषम् अवाप, सद्यो मृत इव तस्थौ

nimerapi taccharīram atimanoharagandhatailagandhādibhiḥ upasaṃskriyamāṇaṃ naiva kledādikaṃ doṣam avāpa, sadyo mṛta iva tasthau

यज्ञसमाप्तौ च भागग्रहणाय देवान् आगतान् ऋत्विज ऊचुः “यजमानाय वरो दीयताम्” इति

yajñasamāptau ca bhāgagrahaṇāya devān āgatān ṛtvija ūcuḥ “yajamānāya varo dīyatām” iti

देवैः छन्दितः असौ निमिराह

devaiḥ chanditaḥ asau nimirāha

“भगवन्तः अखिलसंसारदुःखहन्तारः

“bhagavantaḥ akhilasaṃsāraduḥkhahantāraḥ

न ह्येतादृगन्यद् दुःखमस्ति यच्छरीरात्मनोः वियोगे भवति

na hyetādṛganyad duḥkhamasti yaccharīrātmanoḥ viyoge bhavati

तदहमिच्छामि सकललोकलोचनेषु वस्तुं, न पुनः शरीरग्रहणं कर्तुम्” इति एवम् उक्तैः देवैः असौ अशेषभूतानां नैत्रेषु अवतारितः

tadahamicchāmi sakalalokalocaneṣu vastuṃ, na punaḥ śarīragrahaṇaṃ kartum” iti evam uktaiḥ devaiḥ asau aśeṣabhūtānāṃ naitreṣu avatāritaḥ

ततो भूतानि उन्मेषनिमेषं चक्रुः

tato bhūtāni unmeṣanimeṣaṃ cakruḥ

अपुत्रस्य च भूभुजः शरीरम् अराजकभीरवो मुनयो अरण्या ममन्थुः

aputrasya ca bhūbhujaḥ śarīram arājakabhīravo munayo araṇyā mamanthuḥ

तत्र च कुमारो जज्ञे

tatra ca kumāro jajñe

जननात् जनकसंज्ञां च अवाप

jananāt janakasaṃjñāṃ ca avāpa

अभूत् विदेहोऽस्य पिता इति वैदेहः, मथनात् मिथिः इति

abhūt videho'sya pitā iti vaidehaḥ, mathanāt mithiḥ iti

तस्य उदावसुः पुत्रोऽभवत्

tasya udāvasuḥ putro'bhavat

उदावसोः नन्दिवर्धनः ततः सुकेतुः, तस्मात् देवरातः, ततश्च बृहदुक्थः, तस्य च महावीर्यः, तस्यापि सुधृतिः

udāvasoḥ nandivardhanaḥ tataḥ suketuḥ, tasmāt devarātaḥ, tataśca bṛhadukthaḥ, tasya ca mahāvīryaḥ, tasyāpi sudhṛtiḥ

ततश्च धृष्टकेतुः अजायत

tataśca dhṛṣṭaketuḥ ajāyata

धृष्टकेतोः हर्यश्वः, तस्य च मनुः, मनोः प्रतीकः, तस्मात् कृतरथः, तस्य च देवमीढः, तस्य च विबुधो, विबुधस्य महाधृतिः, ततश्च कृतरातः, ततो महारोमा, तस्य सुवर्णरोमा, तत्पुत्रो ह्रस्वरोमा, ह्रस्वरोम्णः सीरध्वजः अभवत्

dhṛṣṭaketoḥ haryaśvaḥ, tasya ca manuḥ, manoḥ pratīkaḥ, tasmāt kṛtarathaḥ, tasya ca devamīḍhaḥ, tasya ca vibudho, vibudhasya mahādhṛtiḥ, tataśca kṛtarātaḥ, tato mahāromā, tasya suvarṇaromā, tatputro hrasvaromā, hrasvaromṇaḥ sīradhvajaḥ abhavat

तस्य पुत्रार्थं यजनभुवं कृषतः सीरे सीता दुहिता समुत्पन्ना

tasya putrārthaṃ yajanabhuvaṃ kṛṣataḥ sīre sītā duhitā samutpannā

सीरध्वजस्य भ्राता साङ्काश्याधिपतिः कुशध्वजनामा आसीत्

sīradhvajasya bhrātā sāṅkāśyādhipatiḥ kuśadhvajanāmā āsīt

सीरध्वजस्य अपत्यं भानुमान्, भानुमतः, शतद्युम्नः, तस्य तु शुचिः, तस्मात् च ऊर्जनामा पुत्रो जज्ञे

sīradhvajasya apatyaṃ bhānumān, bhānumataḥ, śatadyumnaḥ, tasya tu śuciḥ, tasmāt ca ūrjanāmā putro jajñe

तस्यापि शतध्वजः, ततः कृतिः, कृतेरञ्जनः, तत्पुत्रः कुरुजित्, ततोऽरिष्टनेमिः, तस्मात् श्रुतायुः, श्रुतायुषः सुपार्श्वः, तस्मात् सृञ्जयः, ततः क्षेमावी, क्षेमाविनोऽनेनाः, तस्मात् भौमरथः, तस्य सत्यरथः, तस्मादुपगुः, उपगोः उपगुप्तः, तत्पुत्रः स्वागतः, तस्य च सुपार्श्वः, तस्यापि सुभाषः, ततः सुश्रुतः, तस्मात् सुश्रुतात् जयः, तस्य पुत्रो विजयो, विजयस्य ऋतः, ऋतात् सुनयः सुनाद् वीतहव्यः, तस्मात् धृतिः, धृतेः बहुलाश्वः, तस्य पुत्रः कृतिः

tasyāpi śatadhvajaḥ, tataḥ kṛtiḥ, kṛterañjanaḥ, tatputraḥ kurujit, tato'riṣṭanemiḥ, tasmāt śrutāyuḥ, śrutāyuṣaḥ supārśvaḥ, tasmāt sṛñjayaḥ, tataḥ kṣemāvī, kṣemāvino'nenāḥ, tasmāt bhaumarathaḥ, tasya satyarathaḥ, tasmādupaguḥ, upagoḥ upaguptaḥ, tatputraḥ svāgataḥ, tasya ca supārśvaḥ, tasyāpi subhāṣaḥ, tataḥ suśrutaḥ, tasmāt suśrutāt jayaḥ, tasya putro vijayo, vijayasya ṛtaḥ, ṛtāt sunayaḥ sunād vītahavyaḥ, tasmāt dhṛtiḥ, dhṛteḥ bahulāśvaḥ, tasya putraḥ kṛtiḥ

कृतौ सन्तिष्ठतेऽयं जनकवंशः

kṛtau santiṣṭhate'yaṃ janakavaṃśaḥ

इत्येते मैथिलाः

ityete maithilāḥ

प्रायेणैते आत्मविद्याश्रयिणो भूपाला भवन्ति

prāyeṇaite ātmavidyāśrayiṇo bhūpālā bhavanti