अध्याय 13: स्यमन्तक मणि और श्रीकृष्ण पर लगा कलंक

भजनभजमानदिव्यांधकदेवावृधमहाभोजवृष्णिसंज्ञास्सत्वतस्य पुत्रा बभूवुः

bhajanabhajamānadivyāṃdhakadevāvṛdhamahābhojavṛṣṇisaṃjñāssatvatasya putrā babhūvuḥ

भजमानस्य निमिकृकणवृष्णयस्तथान्ये द्वैमात्राः शतजित्सहस्रजिदयुतजित्संज्ञास्त्रयः

bhajamānasya nimikṛkaṇavṛṣṇayastathānye dvaimātrāḥ śatajitsahasrajidayutajitsaṃjñāstrayaḥ

देवावृधस्यापि बभ्रुः पुत्रोऽभवत्

devāvṛdhasyāpi babhruḥ putro'bhavat

तयोश्चायं श्लोको गीयते

tayoścāyaṃ śloko gīyate

यथैव शृणुमो दूरात्संपश्यामस्तथांतिकात् ।
बभ्रुः श्रेष्ठो मनुष्याणां देवैर्देवावृधस्समः

yathaiva śṛṇumo dūrātsaṃpaśyāmastathāṃtikāt |
babhruḥ śreṣṭho manuṣyāṇāṃ devairdevāvṛdhassamaḥ

पुरुषाः षट् च षष्टिश्च सहस्राणि तथाऽष्ट ये ।
तेऽमृतत्वमनुप्राप्ता बभ्रोर्देवावृधादपि

puruṣāḥ ṣaṭ ca ṣaṣṭiśca sahasrāṇi tathā'ṣṭa ye |
te'mṛtatvamanuprāptā babhrordevāvṛdhādapi

महाभोजस्त्वतिधर्मात्मा तस्यान्वये भोजाः मृत्तिकावरपुरनिवासिनो मार्त्तिकावरा बभूवुः

mahābhojastvatidharmātmā tasyānvaye bhojāḥ mṛttikāvarapuranivāsino mārttikāvarā babhūvuḥ

वृष्णे सुमित्रो युधाजिच्च पुत्रावभूताम्

vṛṣṇe sumitro yudhājicca putrāvabhūtām

ततश्चानमित्रः तथानमित्रान्निघ्नः

tataścānamitraḥ tathānamitrānnighnaḥ

निघ्नस्य प्रसेन सत्राजितौ

nighnasya prasena satrājitau

तस्य च सत्राजितो भगवानादित्यः सखाऽभवत्

tasya ca satrājito bhagavānādityaḥ sakhā'bhavat

एकदा त्वंभोनिधितीरसंश्रयः सूर्यं सत्राजित्तुष्टाव तन्मनस्कतया च भास्वानभिष्टूयमानोऽग्रतस्तस्थौ

ekadā tvaṃbhonidhitīrasaṃśrayaḥ sūryaṃ satrājittuṣṭāva tanmanaskatayā ca bhāsvānabhiṣṭūyamāno'gratastasthau

ततस्त्वस्पष्टमूर्त्तिधरं चैनमालोक्य सत्राजित्सूर्यमाह

tatastvaspaṣṭamūrttidharaṃ cainamālokya satrājitsūryamāha

यथैव व्योम्नि वह्निपिंडोपमं त्वामहमपश्यं तथैवाद्याग्रतो गतमप्यत्र भगवता किंचिन्न प्रसादीकृतं विश्षोमुपलक्षयामीत्येवमुक्ते भगवता सूर्येण निजकंठादुन्मुच्य स्यमंतकं नाम महामणिवरमवतार्यैकान्ते न्यस्तम्

yathaiva vyomni vahnipiṃḍopamaṃ tvāmahamapaśyaṃ tathaivādyāgrato gatamapyatra bhagavatā kiṃcinna prasādīkṛtaṃ viśṣomupalakṣayāmītyevamukte bhagavatā sūryeṇa nijakaṃṭhādunmucya syamaṃtakaṃ nāma mahāmaṇivaramavatāryaikānte nyastam

ततस्तमाताम्रोज्ज्वलं ह्रस्ववपुषमीषदापिंगलनयनमादित्यमद्रा क्षीत्

tatastamātāmrojjvalaṃ hrasvavapuṣamīṣadāpiṃgalanayanamādityamadrā kṣīt

कृतप्रणिपातस्तवादिकं च सत्राजितमाह भगवानादित्यस्सहस्रदीधितिः वरमस्मत्तोभिमतं वृणीष्वेति

kṛtapraṇipātastavādikaṃ ca satrājitamāha bhagavānādityassahasradīdhitiḥ varamasmattobhimataṃ vṛṇīṣveti

स च तदेव मणिरत्नमयाचत

sa ca tadeva maṇiratnamayācata

स चापि तस्मै तद्दत्त्वा दीधितिपतिर्वियति स्वधिष्ण्यमारुरोह

sa cāpi tasmai taddattvā dīdhitipatirviyati svadhiṣṇyamāruroha

सत्राजितोऽप्यमलमणिरत्नसनाथकंठतया सूर्य इव तेजोभिरश्षोदिगंतराण्युद्भासयन् द्वारकां विवेश

satrājito'pyamalamaṇiratnasanāthakaṃṭhatayā sūrya iva tejobhiraśṣodigaṃtarāṇyudbhāsayan dvārakāṃ viveśa

द्वारकावासी जनस्तु तमायांतमवेक्ष्य भगवंतमादिपुरुषं पुरुषोत्तममवनिभारावतरणायांश्नो मानुषरूपधारिणं प्रणिपत्याह

dvārakāvāsī janastu tamāyāṃtamavekṣya bhagavaṃtamādipuruṣaṃ puruṣottamamavanibhārāvataraṇāyāṃśno mānuṣarūpadhāriṇaṃ praṇipatyāha

भगवन् भवंतं द्र ष्ट्रं नूनमयमादित्य आयातीत्युक्तो भगवानुवाच

bhagavan bhavaṃtaṃ dra ṣṭraṃ nūnamayamāditya āyātītyukto bhagavānuvāca

भगवान्नायमादित्यः सत्राजितोऽयमादित्यदत्तस्यमंतकाख्यं महामणिरत्नं बिभ्रदत्रोपयाति

bhagavānnāyamādityaḥ satrājito'yamādityadattasyamaṃtakākhyaṃ mahāmaṇiratnaṃ bibhradatropayāti

तदेनं विस्त्रब्धाः पश्यतेत्युक्तास्ते तथैव ददृशुः

tadenaṃ vistrabdhāḥ paśyatetyuktāste tathaiva dadṛśuḥ

स च तं स्यमंतकमणिमात्मनिवेशने चक्रे

sa ca taṃ syamaṃtakamaṇimātmaniveśane cakre

प्रतिदिनं तन्मणिरत्नमष्टौ कनकभारान्स्त्रवति

pratidinaṃ tanmaṇiratnamaṣṭau kanakabhārānstravati

तत्प्रभावाच्च सकलस्यैव राष्ट्रस्योपसर्गानावृष्टिव्यालाग्नितो यद्दुर्भिक्षादिभयं न भवति

tatprabhāvācca sakalasyaiva rāṣṭrasyopasargānāvṛṣṭivyālāgnito yaddurbhikṣādibhayaṃ na bhavati

अच्युतोऽपि तद्दिव्यं रत्नमुग्रसेनस्य भूपतेर्योग्यमेतदिति लिप्सां चक्रे गोत्रभेदभयाच्छक्तोपि न जहार

acyuto'pi taddivyaṃ ratnamugrasenasya bhūpateryogyametaditi lipsāṃ cakre gotrabhedabhayācchaktopi na jahāra

सत्राजिदप्यच्युतो मामेतद्याचयिष्यतीत्यवगम्य रत्नलोभाद्भ्रात्रे प्रसेनाय तद्र त्नमदात्

satrājidapyacyuto māmetadyācayiṣyatītyavagamya ratnalobhādbhrātre prasenāya tadra tnamadāt

तच्च शुचिना ध्रियमाणमश्षोमेव सुवर्णस्रवादिकं गुणजातमुत्पादयति अन्यथा धारयंतमेव हंतीत्यजानन्नसावपि प्रसेनस्तेन कंठसक्तेन स्यमंतकेनाश्वमारुह्याटव्यां मृगयामगच्छत्

tacca śucinā dhriyamāṇamaśṣomeva suvarṇasravādikaṃ guṇajātamutpādayati anyathā dhārayaṃtameva haṃtītyajānannasāvapi prasenastena kaṃṭhasaktena syamaṃtakenāśvamāruhyāṭavyāṃ mṛgayāmagacchat

तत्र च सिंहाद्वधमवाप

tatra ca siṃhādvadhamavāpa

साश्वं च तं निहत्य सिंहोप्यमलमणिरत्नमास्याग्रेणादाय गंतुमभ्युद्यतः ऋक्षाधिपतिना जांबवता दृष्टो घातितश्च

sāśvaṃ ca taṃ nihatya siṃhopyamalamaṇiratnamāsyāgreṇādāya gaṃtumabhyudyataḥ ṛkṣādhipatinā jāṃbavatā dṛṣṭo ghātitaśca

जांबवानप्यमलमणिरत्नमादाय स्वबिलं प्रविवेश

jāṃbavānapyamalamaṇiratnamādāya svabilaṃ praviveśa

सुकुमारसंज्ञाय बालकाय च क्रीडनकमकरोत्

sukumārasaṃjñāya bālakāya ca krīḍanakamakarot

अनागच्छति तस्मिन्प्रसेने कृष्णो मणिरत्नमभिलषितवान्स च प्राप्तनान्नूनमेतदस्य कर्मेत्यखिल एव यदुलोकः परस्परं कर्णाकर्ण्याऽकथयत्

anāgacchati tasminprasene kṛṣṇo maṇiratnamabhilaṣitavānsa ca prāptanānnūnametadasya karmetyakhila eva yadulokaḥ parasparaṃ karṇākarṇyā'kathayat

विदितलोकापवादवृत्तांतश्च भगवान् सर्वयदुसैन्यपरिवारपरिवृतः प्रसेनाश्वपदवीमनुससार

viditalokāpavādavṛttāṃtaśca bhagavān sarvayadusainyaparivāraparivṛtaḥ prasenāśvapadavīmanusasāra

ददर्श चाश्वसमवेतं प्रसेनं सिंहेन विनिहतम्

dadarśa cāśvasamavetaṃ prasenaṃ siṃhena vinihatam

अखिलजनमध्ये सिंहपददर्शनकृतपरिशुद्धः सिंहपदमनुससार

akhilajanamadhye siṃhapadadarśanakṛtapariśuddhaḥ siṃhapadamanusasāra

ऋक्षपतिनिहतं च सिंहमप्यल्पे भूमिभागे दृष्ट्वा ततश्च तद्र त्नगौरवादृक्षस्यापि पदान्यनुययौ

ṛkṣapatinihataṃ ca siṃhamapyalpe bhūmibhāge dṛṣṭvā tataśca tadra tnagauravādṛkṣasyāpi padānyanuyayau

गिरितटे च सकलमेव तद्यदुसैन्यमवस्थाप्य तत्पदानुसारी ऋक्षबिलं प्रविवेश

giritaṭe ca sakalameva tadyadusainyamavasthāpya tatpadānusārī ṛkṣabilaṃ praviveśa

अन्तः प्रविष्टश्च धात्र् याः सुकुमारकमुल्लालयन्त्या वाणीं शुश्राव

antaḥ praviṣṭaśca dhātr yāḥ sukumārakamullālayantyā vāṇīṃ śuśrāva

अत्र श्लोकः ।
सिंहः प्रसेनमवधीत्सिंहो जाम्बवता हतः ।
सुकुमारकमा रोदीस्तव ह्येष स्यमंतकः

atra ślokaḥ |
siṃhaḥ prasenamavadhītsiṃho jāmbavatā hataḥ |
sukumārakamā rodīstava hyeṣa syamaṃtakaḥ

इत्याकर्ण्योपलब्धस्यमंतकॐतःप्रविष्टः कुमारक्रीडनकीकृतं च धात्र् या हस्ते तेजोभिर्जाज्वल्यमानं स्यमंतकं ददर्श

ityākarṇyopalabdhasyamaṃtakaoṃtaḥpraviṣṭaḥ kumārakrīḍanakīkṛtaṃ ca dhātr yā haste tejobhirjājvalyamānaṃ syamaṃtakaṃ dadarśa

तं च स्यमंतकाभिलषितचक्षुषमपूर्वपुरुषमागतं समवेक्ष्य धात्री त्राहित्राहीति व्याजहार

taṃ ca syamaṃtakābhilaṣitacakṣuṣamapūrvapuruṣamāgataṃ samavekṣya dhātrī trāhitrāhīti vyājahāra

तदार्त्तरवश्रवणानंतरं चामर्षपूर्णहृदयः स जांबवानाजगाम

tadārttaravaśravaṇānaṃtaraṃ cāmarṣapūrṇahṛdayaḥ sa jāṃbavānājagāma

तयोश्च परस्परमुद्धतामर्षयोर्युद्धमेकविंशतिदिनान्यभवत्

tayośca parasparamuddhatāmarṣayoryuddhamekaviṃśatidinānyabhavat

ते च यदुसैनिकास्तत्र सप्ताष्टादिनानि तन्निष्क्रांतिमुदीक्षमाणास्तस्थुः

te ca yadusainikāstatra saptāṣṭādināni tanniṣkrāṃtimudīkṣamāṇāstasthuḥ

अनिष्क्रमणे च मधुरिपुरसाववश्यमत्र बिलेऽत्यंतं नाशमवाप्तो भविष्यत्यन्यथा तस्य जीवतः कथमेतावंति दिनानि शत्रुजये व्याक्षेपो भविष्यतीति कृताध्यवसाया द्वारकामागम्य हतः कृष्ण इति कथयामासुः

aniṣkramaṇe ca madhuripurasāvavaśyamatra bile'tyaṃtaṃ nāśamavāpto bhaviṣyatyanyathā tasya jīvataḥ kathametāvaṃti dināni śatrujaye vyākṣepo bhaviṣyatīti kṛtādhyavasāyā dvārakāmāgamya hataḥ kṛṣṇa iti kathayāmāsuḥ

तद्बांधवाश्च तत्कालोचितमखिलमुत्तरक्रियाकलापं चक्रुः

tadbāṃdhavāśca tatkālocitamakhilamuttarakriyākalāpaṃ cakruḥ

ततश्चास्य युद्ध्यमानस्यातिश्रद्धादत्तविशिष्टोपपात्रयुक्तान्नतोयादिना श्रीकृष्णस्य बलप्राणपुष्टिरभूत्

tataścāsya yuddhyamānasyātiśraddhādattaviśiṣṭopapātrayuktānnatoyādinā śrīkṛṣṇasya balaprāṇapuṣṭirabhūt

इतरस्यानुदिनमतिगुरुपुरुषभेद्यमानस्य अतिनिष्ठुरप्रहारपातपीडिताखिलावयवस्य निराहारतया बलहानिरभूत्

itarasyānudinamatigurupuruṣabhedyamānasya atiniṣṭhuraprahārapātapīḍitākhilāvayavasya nirāhāratayā balahānirabhūt

निर्जितश्च भगवता जांबवान्प्रणिपत्य व्याजहार

nirjitaśca bhagavatā jāṃbavānpraṇipatya vyājahāra

सुरासुरगंधर्वयक्षराक्षसादिभिरप्यखिलैर्भवान्न जेतुं शक्यः किमुतावनिगोचरैरल्पवीर्यैर्नरैर्नरावयवभूतैश्च तिर्यग्योन्यनुसृतिभिः किं पुनरस्मद्विधैरवश्यं भवताऽस्मत्स्वामिना रामेणेव नारायणस्य सकलजगत्परायणस्यांश्नो भगवता भवितव्यमित्युक्तस्तस्मै भगवानखिलावनिभारावतरणार्थमवतरणमाचचक्षे

surāsuragaṃdharvayakṣarākṣasādibhirapyakhilairbhavānna jetuṃ śakyaḥ kimutāvanigocarairalpavīryairnarairnarāvayavabhūtaiśca tiryagyonyanusṛtibhiḥ kiṃ punarasmadvidhairavaśyaṃ bhavatā'smatsvāminā rāmeṇeva nārāyaṇasya sakalajagatparāyaṇasyāṃśno bhagavatā bhavitavyamityuktastasmai bhagavānakhilāvanibhārāvataraṇārthamavataraṇamācacakṣe

प्रीत्यभिव्यंजितकरतलस्पर्शनेन चैनमपगतयुद्धखेदं चकार

prītyabhivyaṃjitakaratalasparśanena cainamapagatayuddhakhedaṃ cakāra

स च प्रणिपत्य पुनरप्येनं प्रसाद्य जांबवतीं नाम कन्यां गृहागतायार्घ्यभूतां ग्राहयामास

sa ca praṇipatya punarapyenaṃ prasādya jāṃbavatīṃ nāma kanyāṃ gṛhāgatāyārghyabhūtāṃ grāhayāmāsa

स्यमंतकमणिरत्नमपि प्रणिपत्य तस्मै प्रददौ

syamaṃtakamaṇiratnamapi praṇipatya tasmai pradadau

अच्युतोप्यतिप्रणतात्तस्मादग्राह्यमपि तन्मणिरत्नमात्मसंशोधनाय जग्राह

acyutopyatipraṇatāttasmādagrāhyamapi tanmaṇiratnamātmasaṃśodhanāya jagrāha

सह जांबवत्या स द्वारकामाजगाम

saha jāṃbavatyā sa dvārakāmājagāma

भगवदागमनोद्भूतहर्षोत्कर्षस्य द्वारकावासिजनस्य कृष्णावलोकनात्तत्क्षणमेवातिपरिणतवयसोपि नवयौवनमिवाभवत्

bhagavadāgamanodbhūtaharṣotkarṣasya dvārakāvāsijanasya kṛṣṇāvalokanāttatkṣaṇamevātipariṇatavayasopi navayauvanamivābhavat

दिष्ट्यादिष्ट्येति सकलयादवाः स्त्रियश्च सभाजयामासुः

diṣṭyādiṣṭyeti sakalayādavāḥ striyaśca sabhājayāmāsuḥ

भगवानपि यथानुभूतमश्षॐ यादवसमाजे यथावदाचचक्षे

bhagavānapi yathānubhūtamaśṣaoṃ yādavasamāje yathāvadācacakṣe

स्यमंतकं च सत्राजिताय दत्त्वा मिथ्याभिशस्तिपरिशुद्धिमवाप

syamaṃtakaṃ ca satrājitāya dattvā mithyābhiśastipariśuddhimavāpa

जांबवतीं चांतःपुरे निवेशयामास

jāṃbavatīṃ cāṃtaḥpure niveśayāmāsa

सत्राजितोपि मयास्याभूतमलिनमारोपितमिति जातसंत्रासात्स्वसुतां सत्यभामां भगवते भार्यार्थं ददौ

satrājitopi mayāsyābhūtamalinamāropitamiti jātasaṃtrāsātsvasutāṃ satyabhāmāṃ bhagavate bhāryārthaṃ dadau

तां चाक्रूरकृतवर्मशतधन्वप्रमुखा यादवाः प्राग्वरयाम्बभूवुः

tāṃ cākrūrakṛtavarmaśatadhanvapramukhā yādavāḥ prāgvarayāmbabhūvuḥ

ततस्तत्प्रदानादवज्ञातमेवात्मानं मन्यमानाः सत्राजिते वैरानुबंधं चक्रुः

tatastatpradānādavajñātamevātmānaṃ manyamānāḥ satrājite vairānubaṃdhaṃ cakruḥ

अयमतीव दुरात्मा सत्राजितो योऽस्माभिर्भवता च प्रार्थितोऽप्यात्मजामस्मान् भवंतं चाविगणय्य कृष्णाय दत्तवान्

ayamatīva durātmā satrājito yo'smābhirbhavatā ca prārthito'pyātmajāmasmān bhavaṃtaṃ cāvigaṇayya kṛṣṇāya dattavān

तदलमनेन जीवता घातयित्वैनं तन्महारत्नं स्यमंतकाख्यं त्वया किं न गृह्यते वयमभ्युपपत्स्यामो यद्यच्युतस्तवोपरि वैरानुबंधं करिष्यतीत्येवमुक्तस्तथेत्यसावप्याह

tadalamanena jīvatā ghātayitvainaṃ tanmahāratnaṃ syamaṃtakākhyaṃ tvayā kiṃ na gṛhyate vayamabhyupapatsyāmo yadyacyutastavopari vairānubaṃdhaṃ kariṣyatītyevamuktastathetyasāvapyāha

जतुगृहदग्धानां पांडुतनयानां विदितपरमार्थोऽपि भगवान् दुर्योधनप्रयत्नशैथिल्यकरणार्थं पार्थानुकूल्यकरणाय वारणावतं गतः

jatugṛhadagdhānāṃ pāṃḍutanayānāṃ viditaparamārtho'pi bhagavān duryodhanaprayatnaśaithilyakaraṇārthaṃ pārthānukūlyakaraṇāya vāraṇāvataṃ gataḥ

गते च तस्मिन् सुप्तमेव सत्राजितं शतधन्वा जघान मणिरत्नं चाददात्

gate ca tasmin suptameva satrājitaṃ śatadhanvā jaghāna maṇiratnaṃ cādadāt

पितृवधामर्षपूर्णा च सत्यभामा शीघ्रं स्यंदनमारूढा वारणावतं गत्वा भगवतेऽहं प्रतिपादितेत्यक्षांतिमता शतधन्वनाऽस्मत्पिता व्यापादितः तच्च स्यमंतकमणिरत्नमपहृतं यस्यावभासनेनापहृततिमिरं त्रैलोक्यं भविष्यति

pitṛvadhāmarṣapūrṇā ca satyabhāmā śīghraṃ syaṃdanamārūḍhā vāraṇāvataṃ gatvā bhagavate'haṃ pratipāditetyakṣāṃtimatā śatadhanvanā'smatpitā vyāpāditaḥ tacca syamaṃtakamaṇiratnamapahṛtaṃ yasyāvabhāsanenāpahṛtatimiraṃ trailokyaṃ bhaviṣyati

तदियं त्वदीयापहासना तदालोच्य यदत्र युक्तं तत्क्रियतामिति कृष्णमाह

tadiyaṃ tvadīyāpahāsanā tadālocya yadatra yuktaṃ tatkriyatāmiti kṛṣṇamāha

तया चैवमुक्तः परितुष्टांतः करणोऽपि कृष्णः सत्यभामाममर्षताम्रनयनः प्राह

tayā caivamuktaḥ parituṣṭāṃtaḥ karaṇo'pi kṛṣṇaḥ satyabhāmāmamarṣatāmranayanaḥ prāha

सत्ये सत्यं ममैवैषापहासना नाहमेतां तस्य दुरात्मनस्सहिष्ये

satye satyaṃ mamaivaiṣāpahāsanā nāhametāṃ tasya durātmanassahiṣye

न ह्यनुल्लंघ्य परपादपं तत्कृतनीडाश्रयिणो विहंगमा वध्यंते तदलममुनास्मत्पुरतः सौकप्रोरितवाक्यपरिकरेणेत्युक्त्वा द्वारकामभ्येत्यैकांते बलदेवं वासुदेवः प्राह

na hyanullaṃghya parapādapaṃ tatkṛtanīḍāśrayiṇo vihaṃgamā vadhyaṃte tadalamamunāsmatpurataḥ saukaproritavākyaparikareṇetyuktvā dvārakāmabhyetyaikāṃte baladevaṃ vāsudevaḥ prāha

मृगयागतं प्रसेनमटव्यां मृगपतिर्जघान

mṛgayāgataṃ prasenamaṭavyāṃ mṛgapatirjaghāna

सत्राजितोऽप्यधुना शतधन्वना निधनं प्रापितः

satrājito'pyadhunā śatadhanvanā nidhanaṃ prāpitaḥ

तदुभयविनाशात्तन्मणिरत्नमावाभ्यां सामान्यं भविष्यति

tadubhayavināśāttanmaṇiratnamāvābhyāṃ sāmānyaṃ bhaviṣyati

तदुत्तिष्ठारुह्यतां रथः शतधन्वनिधनायोद्यमं कुर्वित्यभिहितस्तथेति समन्विच्छितवान्

taduttiṣṭhāruhyatāṃ rathaḥ śatadhanvanidhanāyodyamaṃ kurvityabhihitastatheti samanvicchitavān

कृतोद्यमौ च तावुभावुपलभ्य शतधन्वा कृतवर्माणमुपेत्य पार्ष्णिपूरणकर्मनिमित्तमचोदयत्

kṛtodyamau ca tāvubhāvupalabhya śatadhanvā kṛtavarmāṇamupetya pārṣṇipūraṇakarmanimittamacodayat

आह चैनं कृतवर्मा

āha cainaṃ kṛtavarmā

नाऽहं बलदेववासुदेवाभ्यां सह विरोधायालमित्युक्तश्चाक्रूरमचोदयत्

nā'haṃ baladevavāsudevābhyāṃ saha virodhāyālamityuktaścākrūramacodayat

असावप्याह

asāvapyāha

न हि कश्चिद्भगवता पादप्रहारपरिकंपितजगत्त्रयेण सुररिषुवनितावैधव्यकारिणा प्रबलरिपुचक्राप्रतिहतचक्रेण चक्रिणा मदमुदितनयनावलोकनाखिलनिशातनेनातिगुरुवैरिवारणापकर्षणा-विकृतमहिमोरुसीरेम सीरिणा च सह सकलजगद्वंद्यानाममरवराणामपि योद्धुं समर्थः

na hi kaścidbhagavatā pādaprahāraparikaṃpitajagattrayeṇa surariṣuvanitāvaidhavyakāriṇā prabalaripucakrāpratihatacakreṇa cakriṇā madamuditanayanāvalokanākhilaniśātanenātiguruvairivāraṇāpakarṣaṇā-vikṛtamahimorusīrema sīriṇā ca saha sakalajagadvaṃdyānāmamaravarāṇāmapi yoddhuṃ samarthaḥ

किमुताहं तदन्यश्शरणमभिलष्यतामित्युक्तश्शतधनुराह

kimutāhaṃ tadanyaśśaraṇamabhilaṣyatāmityuktaśśatadhanurāha

यद्यस्मत्परित्राणासमर्थं भवानात्मानमधिगच्छति तदयमस्मत्तस्तावन्मणिः संगृह्य रक्ष्यतामिति

yadyasmatparitrāṇāsamarthaṃ bhavānātmānamadhigacchati tadayamasmattastāvanmaṇiḥ saṃgṛhya rakṣyatāmiti

एकमुक्तः सोऽप्याह

ekamuktaḥ so'pyāha

यद्यंत्ययामप्यवस्थायां न कस्मैचिद्भवान् कथयिष्यति तदहमेतं ग्रहीष्यामीति

yadyaṃtyayāmapyavasthāyāṃ na kasmaicidbhavān kathayiṣyati tadahametaṃ grahīṣyāmīti

तथेत्युक्ते चाक्रूरस्तन्मणिरत्नं जग्राह

tathetyukte cākrūrastanmaṇiratnaṃ jagrāha

शतधनुरप्य तुलवेगां शतयोजनवाहिनीं वडवामारुह्यापक्रांतः

śatadhanurapya tulavegāṃ śatayojanavāhinīṃ vaḍavāmāruhyāpakrāṃtaḥ

शैव्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकाश्वचतुष्टययुक्तरथस्थितौ बलदेववासुदेवौ तमनुप्रयातौ

śaivyasugrīvameghapuṣpabalāhakāśvacatuṣṭayayuktarathasthitau baladevavāsudevau tamanuprayātau

सा च वडवा शतयोजनप्रमाणमार्गमतीता पुनरपि वाह्यमाना मिथिलावनोद्देशो प्राणानुत्ससर्ज

sā ca vaḍavā śatayojanapramāṇamārgamatītā punarapi vāhyamānā mithilāvanoddeśo prāṇānutsasarja

शतधनुरपि तां परित्यज्य पदातिरेवाद्र वत्

śatadhanurapi tāṃ parityajya padātirevādra vat

कृष्णोपि बलभद्र माह

kṛṣṇopi balabhadra māha

तावदत्र स्यंदने भवता स्थेयमहमेनमधमाचारं पदातिरेव पदातिमनुगम्य यावद्घातयामि अत्र हि भूभागे दृष्टदोषास्सभया अतो नैतेश्वा भवतेमं भूमिभागमुल्लंघनीयाः

tāvadatra syaṃdane bhavatā stheyamahamenamadhamācāraṃ padātireva padātimanugamya yāvadghātayāmi atra hi bhūbhāge dṛṣṭadoṣāssabhayā ato naiteśvā bhavatemaṃ bhūmibhāgamullaṃghanīyāḥ

तथेत्युक्त्वा बलदेवो रथ एव तस्थौ

tathetyuktvā baladevo ratha eva tasthau

कृष्णोपि द्विक्रोशमात्रं भूमिभागमनुसृत्य दूरस्थितस्यैव चक्रं क्षिप्त्वा शतधनुषश्शिरश्चिच्छेद

kṛṣṇopi dvikrośamātraṃ bhūmibhāgamanusṛtya dūrasthitasyaiva cakraṃ kṣiptvā śatadhanuṣaśśiraściccheda

तच्छरीरांबरादिषु च बहुप्रकारमन्विच्छन्नपि स्यमंतकमणिं नावाप पदा तदोपगम्य बलभद्र माह

taccharīrāṃbarādiṣu ca bahuprakāramanvicchannapi syamaṃtakamaṇiṃ nāvāpa padā tadopagamya balabhadra māha

वृथैवास्माभिः शतधनुर्घातितः न प्राप्तमखिलजगत्सारभूतं तन्महारत्नं स्यमंतकाख्यमित्याकर्ण्योद्भूतकोपो बलदेवो वासुदेवमाह

vṛthaivāsmābhiḥ śatadhanurghātitaḥ na prāptamakhilajagatsārabhūtaṃ tanmahāratnaṃ syamaṃtakākhyamityākarṇyodbhūtakopo baladevo vāsudevamāha

धिक्त्वां यस्त्वमेवमर्थलिप्सुरेतच्च ते भ्रातृत्वान्मया क्षांतं तदयं पंथास्स्वेच्छया गम्यतां न मे द्वारकया न त्वया न चाश्षोबंधुभिः कार्य्यमलमलमेभिर्ममाग्रतोऽलीकशपथैरित्याक्षिप्य तत्कथां कथंचित्प्रसाद्यमानोपि न तस्थौ

dhiktvāṃ yastvamevamarthalipsuretacca te bhrātṛtvānmayā kṣāṃtaṃ tadayaṃ paṃthāssvecchayā gamyatāṃ na me dvārakayā na tvayā na cāśṣobaṃdhubhiḥ kāryyamalamalamebhirmamāgrato'līkaśapathairityākṣipya tatkathāṃ kathaṃcitprasādyamānopi na tasthau

स विदेहपुरीं प्रविवेश

sa videhapurīṃ praviveśa

जनकराजश्चार्घ्यपूर्वकमेनं गृहं प्रवेशयामास

janakarājaścārghyapūrvakamenaṃ gṛhaṃ praveśayāmāsa

स तत्रैव च तस्थौ

sa tatraiva ca tasthau

वासुदेवोऽपि द्वारकामाजगाम

vāsudevo'pi dvārakāmājagāma

यावच्च जनकराजगृहे बलभद्रो ऽवतस्थे तावद्धार्त्तराष्ट्रो दुर्योधनस्तत्सकाशाद्गदाशिक्षामशिक्षयत्

yāvacca janakarājagṛhe balabhadro 'vatasthe tāvaddhārttarāṣṭro duryodhanastatsakāśādgadāśikṣāmaśikṣayat

वर्षत्रयांते च बभ्रूग्रसेनप्रभृतिभिर्यादवैर्न तद्र त्नं कृष्णेनाऽपहृतमिति कृतावगतिभिर्विदेहनगरीं गत्वा बलदेवस्संप्रत्याय्य द्वारकामानीतः

varṣatrayāṃte ca babhrūgrasenaprabhṛtibhiryādavairna tadra tnaṃ kṛṣṇenā'pahṛtamiti kṛtāvagatibhirvidehanagarīṃ gatvā baladevassaṃpratyāyya dvārakāmānītaḥ

अक्रूरोप्युत्तममणिसमुद्भूतसुवर्णेन भगवद्ध्यानपरोऽनवरतं यज्ञानियाज

akrūropyuttamamaṇisamudbhūtasuvarṇena bhagavaddhyānaparo'navarataṃ yajñāniyāja

सवनगतौ हि क्षत्रियवैश्यौ निघ्नन्ब्रह्महा भवतीत्येवंप्रकारं दीक्षाकवचं प्रविष्ट एव तस्थौ

savanagatau hi kṣatriyavaiśyau nighnanbrahmahā bhavatītyevaṃprakāraṃ dīkṣākavacaṃ praviṣṭa eva tasthau

द्विषष्टिवर्षाण्येवं तन्मणिप्रभावात्तत्रोपसर्गदुर्भिक्षमारिकामरणादिकं नाभूत्

dviṣaṣṭivarṣāṇyevaṃ tanmaṇiprabhāvāttatropasargadurbhikṣamārikāmaraṇādikaṃ nābhūt

अथाक्रूरपक्षीयैर्भोजैश्शत्रुघ्ने सात्वतस्य प्रपौत्रे व्यापादिते भोजैस्सहाक्रूरो द्वारकामपहायापक्रान्तः

athākrūrapakṣīyairbhojaiśśatrughne sātvatasya prapautre vyāpādite bhojaissahākrūro dvārakāmapahāyāpakrāntaḥ

तदपक्रांतिदिनादारभ्य तत्रोपसर्गदुर्भिक्षव्यालानावृष्टिमारिकाद्युपद्र वा बभूवुः

tadapakrāṃtidinādārabhya tatropasargadurbhikṣavyālānāvṛṣṭimārikādyupadra vā babhūvuḥ

अथ यादवा बलभद्रो ग्रसेनसमवेता मंत्रममंत्रयन्

atha yādavā balabhadro grasenasamavetā maṃtramamaṃtrayan

भगवानुरगारिकेतनः किमिदमेकदैव प्रचुरोपद्र वागमनमेतदालोच्यतामित्युक्तेंधकनामा यदुवृद्धः प्राह

bhagavānuragāriketanaḥ kimidamekadaiva pracuropadra vāgamanametadālocyatāmityukteṃdhakanāmā yaduvṛddhaḥ prāha

अस्याक्रूरस्य पितृश्वफल्को यत्र यत्राभूत्तत्रतत्र दुर्भिक्षमारिकानावृष्ट्यादिकं नाभूत्

asyākrūrasya pitṛśvaphalko yatra yatrābhūttatratatra durbhikṣamārikānāvṛṣṭyādikaṃ nābhūt

काशीराजस्य विषये त्वनावृष्ट्या च श्वफल्को नीतः ततश्च तत्क्षणाद्देवो ववर्ष

kāśīrājasya viṣaye tvanāvṛṣṭyā ca śvaphalko nītaḥ tataśca tatkṣaṇāddevo vavarṣa

काशीराजपत्न्याश्च गर्भे कन्यारत्नं पूर्वमासीत्

kāśīrājapatnyāśca garbhe kanyāratnaṃ pūrvamāsīt

सा च कन्या पूर्णेपि प्रसूतिकाले नैव निश्चक्राम

sā ca kanyā pūrṇepi prasūtikāle naiva niścakrāma

एवं च तस्य गर्भस्य द्वादशवर्षाण्यनिष्क्रामतो ययुः

evaṃ ca tasya garbhasya dvādaśavarṣāṇyaniṣkrāmato yayuḥ

काशीराजश्च तामात्मजां गर्भस्थामाह

kāśīrājaśca tāmātmajāṃ garbhasthāmāha

पुत्रि कस्मान्न जायसे निष्क्रम्य तामास्यं ते द्र ष्टुमिच्छामि एतां च मातरं किमिति चिरं क्लेशयिष्यसीत्युक्ता गर्भस्थैव व्याजहार

putri kasmānna jāyase niṣkramya tāmāsyaṃ te dra ṣṭumicchāmi etāṃ ca mātaraṃ kimiti ciraṃ kleśayiṣyasītyuktā garbhasthaiva vyājahāra

तात यद्येकैकां गां दिनेदिने ब्राह्मणाय प्रयच्छसि तदहमन्यैस्त्रिभिर्वर्षैरस्माद्गर्भात्ततोऽवश्यं निष्क्रमिष्यामीत्येद्वचनमाकर्ण्य राजा दिनेदिने ब्राह्मणाय गां प्रादात्

tāta yadyekaikāṃ gāṃ dinedine brāhmaṇāya prayacchasi tadahamanyaistribhirvarṣairasmādgarbhāttato'vaśyaṃ niṣkramiṣyāmītyedvacanamākarṇya rājā dinedine brāhmaṇāya gāṃ prādāt

सापि तावता कालेन जाता

sāpi tāvatā kālena jātā

ततस्तस्याः पिता गांदिनीति नाम चकार

tatastasyāḥ pitā gāṃdinīti nāma cakāra

तां च गांदिनीं कन्यां श्वफल्कायोपकारिणे गृहमागतायार्घ्यभूतां प्रादात्

tāṃ ca gāṃdinīṃ kanyāṃ śvaphalkāyopakāriṇe gṛhamāgatāyārghyabhūtāṃ prādāt

तस्यामयमक्रूरः श्वफल्काज्जज्ञे

tasyāmayamakrūraḥ śvaphalkājjajñe

तस्यैवंगुणमिथुनादुत्पत्तिः

tasyaivaṃguṇamithunādutpattiḥ

तत्कथमस्मिन्नपक्रान्ते अत्र दुर्भिक्षमारिकाद्युपद्र वा न भविष्यंति

tatkathamasminnapakrānte atra durbhikṣamārikādyupadra vā na bhaviṣyaṃti

तदयमत्रानीयतामलमतिगुणवत्यपराधान्वेषणेनेति यदुवृद्धस्यांधकस्यैतद्वचनमाकर्ण्य केशवोग्रसेनबलभद्र पुरोगमैर्यदुभिः कृतापराधतितिक्षुभिरभयं दत्त्वा श्वफल्कपुत्रः स्वपुरमानीतः

tadayamatrānīyatāmalamatiguṇavatyaparādhānveṣaṇeneti yaduvṛddhasyāṃdhakasyaitadvacanamākarṇya keśavograsenabalabhadra purogamairyadubhiḥ kṛtāparādhatitikṣubhirabhayaṃ dattvā śvaphalkaputraḥ svapuramānītaḥ

तत्र चागतमात्र एव तस्य स्यमंतकमणेः प्रभावादनावृष्टिमारिकादुर्भिक्षव्यालाद्युपद्र वोपशमा बभूवुः

tatra cāgatamātra eva tasya syamaṃtakamaṇeḥ prabhāvādanāvṛṣṭimārikādurbhikṣavyālādyupadra vopaśamā babhūvuḥ

कृष्णश्चिंतयामास

kṛṣṇaściṃtayāmāsa

स्वल्पमेतत्कारणं यदयं गांदिन्यां श्वफल्केनाक्रूरो जनितः

svalpametatkāraṇaṃ yadayaṃ gāṃdinyāṃ śvaphalkenākrūro janitaḥ

सुमहांश्चायमनावृष्टिदुर्भिक्षमारिकाद्युपद्र वाप्रतिषेधकारी प्रभावः

sumahāṃścāyamanāvṛṣṭidurbhikṣamārikādyupadra vāpratiṣedhakārī prabhāvaḥ

तन्नूनमस्य सकाशो स महामणिः स्यमंतकाख्यस्तिष्ठति

tannūnamasya sakāśo sa mahāmaṇiḥ syamaṃtakākhyastiṣṭhati

तस्य ह्येवंविधाः प्रभावाः श्रूयन्ते

tasya hyevaṃvidhāḥ prabhāvāḥ śrūyante

अयमपि च यज्ञादनंतरमन्यत्क्रत्वंतरं तस्यानंतरमन्यद्यज्ञांतरं चाजस्रमविच्छिन्नं यजतीति

ayamapi ca yajñādanaṃtaramanyatkratvaṃtaraṃ tasyānaṃtaramanyadyajñāṃtaraṃ cājasramavicchinnaṃ yajatīti

अनल्पोपादानं चास्यासंशयमत्राऽसौ मणिवरस्तिष्ठितीति कृताध्यवसायोऽन्यत्प्रयोजनमुद्दिश्य सकलयादवसमाजमात्मगृह एवाचीकरत्

analpopādānaṃ cāsyāsaṃśayamatrā'sau maṇivarastiṣṭhitīti kṛtādhyavasāyo'nyatprayojanamuddiśya sakalayādavasamājamātmagṛha evācīkarat

तत्र चोपविष्टेष्वखिलेषु यदुषु पूर्वं प्रयोजनमुपन्यस्य पर्यवसिते च तस्मिन् प्रसंगांतरपरिहासकथामक्रूरेण कृत्वा जनार्दनस्तमक्रूरमाह

tatra copaviṣṭeṣvakhileṣu yaduṣu pūrvaṃ prayojanamupanyasya paryavasite ca tasmin prasaṃgāṃtaraparihāsakathāmakrūreṇa kṛtvā janārdanastamakrūramāha

दानपते जानीम एव वयं यथा शतधन्वना तदिदमखिलजगत्सारभूतं स्यमंतकं रत्नं भवतः तदश्षोराष्ट्रोपकरकं भवत्सकाशो तिष्ठति तिष्ठतु सर्व एव वयं तत्प्रभावफलभुजः किं त्वेष बलभद्रो ऽस्मानाशंकितवांश्तदस्मत्प्रीतये दर्शयस्वेत्यभिधाय जोषं स्थिते भगवति वासुदेवे सरत्नस्सोचिंतयत्

dānapate jānīma eva vayaṃ yathā śatadhanvanā tadidamakhilajagatsārabhūtaṃ syamaṃtakaṃ ratnaṃ bhavataḥ tadaśṣorāṣṭropakarakaṃ bhavatsakāśo tiṣṭhati tiṣṭhatu sarva eva vayaṃ tatprabhāvaphalabhujaḥ kiṃ tveṣa balabhadro 'smānāśaṃkitavāṃśtadasmatprītaye darśayasvetyabhidhāya joṣaṃ sthite bhagavati vāsudeve saratnassociṃtayat

किमत्रानुष्ठेयमन्यथा चेद्ब्रवीम्यहं तत्केवलांबरतिरोधानमन्विष्यंतो रत्नमेते द्र क्ष्यंति अतिविरोधो न क्षम इति संचिंत्य तमखिलजगत्कारणभूतं नारायणमाहक्रूरः

kimatrānuṣṭheyamanyathā cedbravīmyahaṃ tatkevalāṃbaratirodhānamanviṣyaṃto ratnamete dra kṣyaṃti ativirodho na kṣama iti saṃciṃtya tamakhilajagatkāraṇabhūtaṃ nārāyaṇamāhakrūraḥ

भगवन्ममैतत्स्यमंतकरत्नं शतधनुषा समर्पितमपगते च तस्मिन्नद्य श्वः परश्वो वा भगवान् याचयिष्यतीति कृतमतिरतिकृच्छ्रेणैतावंतं कालमधारयम्

bhagavanmamaitatsyamaṃtakaratnaṃ śatadhanuṣā samarpitamapagate ca tasminnadya śvaḥ paraśvo vā bhagavān yācayiṣyatīti kṛtamatiratikṛcchreṇaitāvaṃtaṃ kālamadhārayam

तस्य च धारणश्क्लोए नाहमश्षो पभोगेष्वसंगिमानसो न वेद्मि स्वसुखकलामपि

tasya ca dhāraṇaśkloe nāhamaśṣo pabhogeṣvasaṃgimānaso na vedmi svasukhakalāmapi

एतावन्मात्रमप्यश्षोराष्ट्रोपकारी धारयितुं न शक्नोति भवान्मन्यत इत्यात्मना न चोदितवान्

etāvanmātramapyaśṣorāṣṭropakārī dhārayituṃ na śaknoti bhavānmanyata ityātmanā na coditavān

तदिदं स्यमंतकरत्नं गृह्यतामिच्छया यस्याभिमतं तस्य समर्प्यताम्

tadidaṃ syamaṃtakaratnaṃ gṛhyatāmicchayā yasyābhimataṃ tasya samarpyatām

ततः स्वोदरवस्त्रनिगोपितमतिलघुकनकसमुद्गकगतं प्रकटीकृतवान्

tataḥ svodaravastranigopitamatilaghukanakasamudgakagataṃ prakaṭīkṛtavān

ततश्च निष्क्राम्य स्यमंतकमणिं तस्मिन्यदुकुलसमाजे मुमोच

tataśca niṣkrāmya syamaṃtakamaṇiṃ tasminyadukulasamāje mumoca

मुक्तमात्रे च तस्मिन्नतिकान्त्या तदखिलमास्थानमुद्योतितम्

muktamātre ca tasminnatikāntyā tadakhilamāsthānamudyotitam

अथाहाक्रुरः स एष मणिः शतधन्वनास्माकं समर्पितः यस्यायं स एनं गृह्णातु इति

athāhākruraḥ sa eṣa maṇiḥ śatadhanvanāsmākaṃ samarpitaḥ yasyāyaṃ sa enaṃ gṛhṇātu iti

तमालोक्य सर्वयादवानां साधुसाध्विति विस्मितमनसां वाचोऽश्रूयंत

tamālokya sarvayādavānāṃ sādhusādhviti vismitamanasāṃ vāco'śrūyaṃta

तमालोक्यातीव बलभद्रो ममायमच्युतेनैव सामान्यस्समन्विच्छित इति कृतस्पृहोऽभूत्

tamālokyātīva balabhadro mamāyamacyutenaiva sāmānyassamanvicchita iti kṛtaspṛho'bhūt

ममैवायं पितृधनमित्यतीव च सत्यभामापि स्पृहयांचकार

mamaivāyaṃ pitṛdhanamityatīva ca satyabhāmāpi spṛhayāṃcakāra

बलसत्यावलोकनात्कृष्णोप्यात्मानं गोचक्रांतरावस्थितमिव मेने

balasatyāvalokanātkṛṣṇopyātmānaṃ gocakrāṃtarāvasthitamiva mene

सकलयादवसमक्षं चाक्रूरमाह

sakalayādavasamakṣaṃ cākrūramāha

एतद्धि मणिरत्नमात्मसंशोधनाय एतेषां यदूनां मया दर्शितम् एतच्च मम बलभद्र स्य च सामान्यं पितृधनं चैतत्सत्यभामाया नान्यस्यैतत्

etaddhi maṇiratnamātmasaṃśodhanāya eteṣāṃ yadūnāṃ mayā darśitam etacca mama balabhadra sya ca sāmānyaṃ pitṛdhanaṃ caitatsatyabhāmāyā nānyasyaitat

एतच्च सर्वकालं शुचिना ब्रह्मचर्यादिगुणवता ध्रियमाणमश्षोराष्ट्रस्योपकारकमशुचिना ध्रियमाणमाधारमेव हंति

etacca sarvakālaṃ śucinā brahmacaryādiguṇavatā dhriyamāṇamaśṣorāṣṭrasyopakārakamaśucinā dhriyamāṇamādhārameva haṃti

अतोहमस्य षोडशस्त्रीसहस्रपरिग्रहादसमर्थो धारणे कथमेतत्सत्यभामा स्वीकरोति

atohamasya ṣoḍaśastrīsahasraparigrahādasamartho dhāraṇe kathametatsatyabhāmā svīkaroti

आर्यबलभद्रेणापि मदिरापानाद्यश्षो पभोगपरित्यागः कार्यः

āryabalabhadreṇāpi madirāpānādyaśṣo pabhogaparityāgaḥ kāryaḥ

तदलं यदुलोकोयं बलभद्रः अहं च सत्या च त्वां दानपते प्रार्थयामः

tadalaṃ yadulokoyaṃ balabhadraḥ ahaṃ ca satyā ca tvāṃ dānapate prārthayāmaḥ

तद्भवानेव धारयितुं समर्थः

tadbhavāneva dhārayituṃ samarthaḥ

त्वद्धृतं चास्य राष्ट्रस्योपकारकं तद्भवानश्षोराष्ट्रनिमित्तमेतत्पूर्ववद्धारयत्वन्यन्न वक्तव्यमित्युक्तो दानपतिस्तथेत्याह जग्राह च तन्महारत्नम्

tvaddhṛtaṃ cāsya rāṣṭrasyopakārakaṃ tadbhavānaśṣorāṣṭranimittametatpūrvavaddhārayatvanyanna vaktavyamityukto dānapatistathetyāha jagrāha ca tanmahāratnam

ततःप्रभृत्यक्रूरः प्रकटेनैव तेनातिजाज्ज्वल्यमानेनात्मकंठावसक्तेनादित्य इवांशुमाली चचार

tataḥprabhṛtyakrūraḥ prakaṭenaiva tenātijājjvalyamānenātmakaṃṭhāvasaktenāditya ivāṃśumālī cacāra

इत्येतद्भगवतो मिथ्याभिशस्तिक्षालनं यः स्मरति न तस्य कदाचिदल्पापि मिथ्याभिशस्तिर्भवति अव्याहताखिलेंद्रि यश्चाखिलपापमोक्षमवाप्नोति

ityetadbhagavato mithyābhiśastikṣālanaṃ yaḥ smarati na tasya kadācidalpāpi mithyābhiśastirbhavati avyāhatākhileṃdri yaścākhilapāpamokṣamavāpnoti