अध्याय 9: चार आश्रम, ब्रह्मचारी से संन्यासी तक

बालः कृतोपनयनो वेदाहरणतत्परः ।
गुरुगेहे वसेद्भूप ब्रह्मचारी समाहितः

bālaḥ kṛtopanayano vedāharaṇatatparaḥ |
gurugehe vasedbhūpa brahmacārī samāhitaḥ

शौचा चारव्रतं तत्र कार्य्यं शुश्रूषणं गुरोः ।
व्रतानि चरता ग्राह्यो वेदश्च कृतबुद्धिना

śaucā cāravrataṃ tatra kāryyaṃ śuśrūṣaṇaṃ guroḥ |
vratāni caratā grāhyo vedaśca kṛtabuddhinā

उभे संध्ये रविं भूप तथैवाग्निं समाहितः ।
उपतिष्ठेत्तदा कुर्य्याद्गुरोरप्यभिवादनम्

ubhe saṃdhye raviṃ bhūpa tathaivāgniṃ samāhitaḥ |
upatiṣṭhettadā kuryyādgurorapyabhivādanam

स्थिते तिष्ठेद्व्रजेद्याते नीचैरासीत चासति ।
शिष्यो गुरोर्नृपश्रेष्ठ प्रतिकूलं न संचरेत्

sthite tiṣṭhedvrajedyāte nīcairāsīta cāsati |
śiṣyo gurornṛpaśreṣṭha pratikūlaṃ na saṃcaret

तेनैवोक्तं पठेद्वेदं नान्यचित्तः पुरस्स्थितः ।
अनुज्ञातश्च भिक्षान्नमश्नीयाद्गुरुणा ततः

tenaivoktaṃ paṭhedvedaṃ nānyacittaḥ purassthitaḥ |
anujñātaśca bhikṣānnamaśnīyādguruṇā tataḥ

अवगाहेदपः पूर्वमाचार्य्येणावगाहितः ।
समिज्जलादिकं चास्य काल्यं काल्यमुपानयेत्

avagāhedapaḥ pūrvamācāryyeṇāvagāhitaḥ |
samijjalādikaṃ cāsya kālyaṃ kālyamupānayet

गृहीतग्राह्यवेदश्च ततोनुज्ञामवाप्य च ।
गार्हस्थ्यमाविश्त्प्रोआ ज्ञो निष्पन्नगुरुनिष्कृतिः

gṛhītagrāhyavedaśca tatonujñāmavāpya ca |
gārhasthyamāviśtproā jño niṣpannaguruniṣkṛtiḥ

विधिनावाप्तदारस्तु धनं प्राप्य स्वकर्मणा ।
गृहस्थकार्य्यमखिलं कुर्य्याद्भूपाल शक्तितः

vidhināvāptadārastu dhanaṃ prāpya svakarmaṇā |
gṛhasthakāryyamakhilaṃ kuryyādbhūpāla śaktitaḥ

निवापेन पितॄनर्चन्यज्ञैर्देवांस्तथातिथीन् ।
अन्नैर्मुनींश्च स्वाध्यायैरपत्येन प्रजापतिम्

nivāpena pitṝnarcanyajñairdevāṃstathātithīn |
annairmunīṃśca svādhyāyairapatyena prajāpatim

भूतानि बलिभिश्चैव वात्सल्येनाखिलं जगत् ।
प्राप्नोति लोकान्पुरुषो निजकर्मसमार्जितान्

bhūtāni balibhiścaiva vātsalyenākhilaṃ jagat |
prāpnoti lokānpuruṣo nijakarmasamārjitān

बिक्षाभुजश्च ये केचित्परिव्राड्ब्रह्मचारिणः ।
तेप्यत्रैव प्रतिष्ठंते गार्हस्थ्यं तेन वै परम्

bikṣābhujaśca ye kecitparivrāḍbrahmacāriṇaḥ |
tepyatraiva pratiṣṭhaṃte gārhasthyaṃ tena vai param

वेदाहरणकार्य्याय तीर्थस्नानाय च प्रभो ।
अटंति वसुधां विप्राः पृथिवीदर्शनाय च

vedāharaṇakāryyāya tīrthasnānāya ca prabho |
aṭaṃti vasudhāṃ viprāḥ pṛthivīdarśanāya ca

अनिकेता ह्यनाहारा यत्र सायंगृहाश्च ये ।
तेषां गृहस्थः सर्वेषां प्रतिष्ठा योनिरेव च

aniketā hyanāhārā yatra sāyaṃgṛhāśca ye |
teṣāṃ gṛhasthaḥ sarveṣāṃ pratiṣṭhā yonireva ca

तेषां स्वागतदानादिवक्तव्यं मधुरं नृप ।
गृहागतानां दद्याच्च शयनासनभोजनम्

teṣāṃ svāgatadānādivaktavyaṃ madhuraṃ nṛpa |
gṛhāgatānāṃ dadyācca śayanāsanabhojanam

अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्त्तते ।
स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति

atithiryasya bhagnāśo gṛhātpratinivarttate |
sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyamādāya gacchati

अवज्ञानमहंकारो दंभश्चैव गृह सतः ।
परितापोपघातौ च पारुष्यं च न शस्यते

avajñānamahaṃkāro daṃbhaścaiva gṛha sataḥ |
paritāpopaghātau ca pāruṣyaṃ ca na śasyate

यस्तु सम्यक्करोत्येवं गृहस्थः परमं विधिम् ।
सर्वबंधविनिर्मुक्तो लोकानाप्नोत्यनुत्तमान्

yastu samyakkarotyevaṃ gṛhasthaḥ paramaṃ vidhim |
sarvabaṃdhavinirmukto lokānāpnotyanuttamān

वयःपरिणतो राजन्कृतकृत्यो गृहाश्रमी ।
पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य वनं गच्छेत्सहैव वा

vayaḥpariṇato rājankṛtakṛtyo gṛhāśramī |
putreṣu bhāryāṃ nikṣipya vanaṃ gacchetsahaiva vā

पर्णमूलफलाहारः केशश्मश्रुजटाधरः ।
भूमिशायी भवेत्तत्र मुनिस्सर्वातिथिर्नृप

parṇamūlaphalāhāraḥ keśaśmaśrujaṭādharaḥ |
bhūmiśāyī bhavettatra munissarvātithirnṛpa

चर्मकाशकुशैः कुर्य्यात्परिधानोत्तरीयके ।
तद्वत्त्रिषवणं स्नानं शस्तमस्य नरेश्वर

carmakāśakuśaiḥ kuryyātparidhānottarīyake |
tadvattriṣavaṇaṃ snānaṃ śastamasya nareśvara

देवताभ्यर्चनं होमस्सर्वाभ्यागतपूजनम् ।
भिक्षाबलिप्रदानं च शस्तमस्य नरेश्वर

devatābhyarcanaṃ homassarvābhyāgatapūjanam |
bhikṣābalipradānaṃ ca śastamasya nareśvara

वन्यस्नेहेन गात्राणामभ्यंगश्चास्य शस्यते ।
तपश्च तस्य राजेंद्र शीतोष्णादिसहिष्णुता

vanyasnehena gātrāṇāmabhyaṃgaścāsya śasyate |
tapaśca tasya rājeṃdra śītoṣṇādisahiṣṇutā

यस्त्वेतां नियतश्चर्यां वानप्रस्थश्चरेन्मुनिः ।
स दहत्यग्निवद्दोषाञ्जयेल्लोकांश्च शाश्वतान्

yastvetāṃ niyataścaryāṃ vānaprasthaścarenmuniḥ |
sa dahatyagnivaddoṣāñjayellokāṃśca śāśvatān

चतुर्थश्चाश्रमो भिक्षोः प्रोच्यते यो मनीषिभिः ।
तस्य स्वरूपं गदतो मम श्रोतुं नृपार्हसि

caturthaścāśramo bhikṣoḥ procyate yo manīṣibhiḥ |
tasya svarūpaṃ gadato mama śrotuṃ nṛpārhasi

पुत्रद्र व्यकलत्रेषु त्यक्तस्नेहो नराधिप ।
चतुर्थमाश्रमस्थानं गच्छेन्निर्धूतमत्सरः

putradra vyakalatreṣu tyaktasneho narādhipa |
caturthamāśramasthānaṃ gacchennirdhūtamatsaraḥ

त्रैवर्गिकांस्त्यजेत्सर्वानारंभानवनीपते ।
मित्रादिषु समो मैत्रस्समस्तेष्वेव जंतुषु

traivargikāṃstyajetsarvānāraṃbhānavanīpate |
mitrādiṣu samo maitrassamasteṣveva jaṃtuṣu

जरायुजांडजादीनां वाड्मनःकायकर्मभिः ।
युक्तः कुर्वीत न द्रो हं सर्वसंगांश्च वर्जयेत्

jarāyujāṃḍajādīnāṃ vāḍmanaḥkāyakarmabhiḥ |
yuktaḥ kurvīta na dro haṃ sarvasaṃgāṃśca varjayet

एकारात्रस्थितिर्ग्रामे पंचरात्रस्थितिः पुरे ।
तथा तिष्ठेद्यथाप्रीतिर्द्वेषो वा नास्य जायते

ekārātrasthitirgrāme paṃcarātrasthitiḥ pure |
tathā tiṣṭhedyathāprītirdveṣo vā nāsya jāyate

प्राणयात्रानिमित्तं च व्यंगारे भुक्तवज्जने ।
काले प्रशस्तवर्णानां भिक्षार्थं पर्यटेद्गृहान्

prāṇayātrānimittaṃ ca vyaṃgāre bhuktavajjane |
kāle praśastavarṇānāṃ bhikṣārthaṃ paryaṭedgṛhān

कामः क्रोधस्तथा दर्पमोहलोभादयश्च ये ।
तांस्तु सर्वान्परित्यज्य परिव्राण्निर्ममो भवेत्

kāmaḥ krodhastathā darpamohalobhādayaśca ye |
tāṃstu sarvānparityajya parivrāṇnirmamo bhavet

अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यश्चरते मुनिः ।
तस्यापि सर्वभूतेभ्यो न भयं विद्यते क्वचित्

abhayaṃ sarvabhūtebhyo dattvā yaścarate muniḥ |
tasyāpi sarvabhūtebhyo na bhayaṃ vidyate kvacit

कृत्वाग्निहोत्रं स्वशरीरसंस्थं शारीरमग्निं स्वमुखे जुहोति ।
विप्रस्तु भैक्ष्योपहितैर्हविर्भिश्चिताग्निकानां व्रजति स्म लोकान्

kṛtvāgnihotraṃ svaśarīrasaṃsthaṃ śārīramagniṃ svamukhe juhoti |
viprastu bhaikṣyopahitairhavirbhiścitāgnikānāṃ vrajati sma lokān

मोक्षाश्रमं यश्चरते यथोक्तं शुचिस्सुखं कल्पितबुद्धियुक्तः ।
अनिंधनं ज्योतिरिव प्रशांतस्स ब्रह्मलोकं श्रयते द्विजातिः

mokṣāśramaṃ yaścarate yathoktaṃ śucissukhaṃ kalpitabuddhiyuktaḥ |
aniṃdhanaṃ jyotiriva praśāṃtassa brahmalokaṃ śrayate dvijātiḥ