अध्याय 8: और्व सगर को विष्णु की आराधना सिखाते हैं

भगवन्भगवान्देवः संसारविजिगीषुभिः ।
समाख्याहि जगन्नाथो विष्णुराराध्यते यथा

bhagavanbhagavāndevaḥ saṃsāravijigīṣubhiḥ |
samākhyāhi jagannātho viṣṇurārādhyate yathā

आराधिताच्च गोविन्दादाराधनपरैर्नरैः ।
यत्प्राप्यते फलं श्रोतुं तच्चेच्छामि महामुने

ārādhitācca govindādārādhanaparairnaraiḥ |
yatprāpyate phalaṃ śrotuṃ taccecchāmi mahāmune

यत्पृच्छति भवानेतत्सगरेण महात्मना ।
और्वः प्राह यथा पृष्टस्तन्मे निगदतः शृणु

yatpṛcchati bhavānetatsagareṇa mahātmanā |
aurvaḥ prāha yathā pṛṣṭastanme nigadataḥ śṛṇu

सगरः प्रणिपत्त्यैनमौर्वं पप्रच्छभार्गवम् ।
विष्णोराराधनोपायसंबन्धं मुनिसत्तम

sagaraḥ praṇipattyainamaurvaṃ papracchabhārgavam |
viṣṇorārādhanopāyasaṃbandhaṃ munisattama

फलं चाराधिते विष्णो यत्पुंसामभिजायते ।
स चाह पृष्टो यत्नेन तस्मै तन्मेखिलं शृणु

phalaṃ cārādhite viṣṇo yatpuṃsāmabhijāyate |
sa cāha pṛṣṭo yatnena tasmai tanmekhilaṃ śṛṇu

भौमं मनोरथं स्वर्गं स्वर्गे रम्यं च यत्पदम् ।
प्राप्नोत्याराधिते विष्णौ निर्वाणमपि चोत्तमम्

bhaumaṃ manorathaṃ svargaṃ svarge ramyaṃ ca yatpadam |
prāpnotyārādhite viṣṇau nirvāṇamapi cottamam

यद्यदिच्छति यावच्च फलमाराधितेऽच्युते ।
तत्तदाप्नोति राजेन्द्र भूरि स्वल्पमथापि वा

yadyadicchati yāvacca phalamārādhite'cyute |
tattadāpnoti rājendra bhūri svalpamathāpi vā

यत्तु पृच्छसि भूपाल कथामाराध्यते हरिः ।
तदहं सकलं तुभ्यं कथयामि निबोध मे

yattu pṛcchasi bhūpāla kathāmārādhyate hariḥ |
tadahaṃ sakalaṃ tubhyaṃ kathayāmi nibodha me

वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेणपरः पुमान् ।
विष्णुराराध्यते पन्था नान्यस्तत्तोषकारकः

varṇāśramācāravatā puruṣeṇaparaḥ pumān |
viṣṇurārādhyate panthā nānyastattoṣakārakaḥ

यजन्यज्ञान्यजत्येनं जपन्त्येनं जपन्नृप ।
निघ्नन्नन्यान्हिनस्त्येनं सर्वभूतो यतो हरिः

yajanyajñānyajatyenaṃ japantyenaṃ japannṛpa |
nighnannanyānhinastyenaṃ sarvabhūto yato hariḥ

तस्मात्सदाचारवता पुरुषेण जनार्दनः ।
आराध्यस्तु स्ववर्णोक्तधर्मानुष्ठानकारिमा

tasmātsadācāravatā puruṣeṇa janārdanaḥ |
ārādhyastu svavarṇoktadharmānuṣṭhānakārimā

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शुद्रश्च पृथिवीपते ।
स्वधर्मतत्परो विष्णुमाराधयति नान्यथा

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śudraśca pṛthivīpate |
svadharmatatparo viṣṇumārādhayati nānyathā

परापवादं पैशुन्यमनृतं च न भाषते ।
अन्योद्वेगकरं वापि तोष्यते तेनकेशवः

parāpavādaṃ paiśunyamanṛtaṃ ca na bhāṣate |
anyodvegakaraṃ vāpi toṣyate tenakeśavaḥ

परदारपरद्रव्यपरहिंसासु यो रतिम् ।
न करोति पुमान्भूप तोष्यते तेन केशवः

paradāraparadravyaparahiṃsāsu yo ratim |
na karoti pumānbhūpa toṣyate tena keśavaḥ

न ताडयति नो हन्ति प्राणिनो न च हिंसकः ।
यो मनुष्यो मनुष्येन्द्र तोष्यते तेन केशवः

na tāḍayati no hanti prāṇino na ca hiṃsakaḥ |
yo manuṣyo manuṣyendra toṣyate tena keśavaḥ

देवाद्विजगुरूणां च शुश्रूषासु सदोद्यतः ।
तोष्यते तेन गोविन्दः पुरुषेणनरेश्वर

devādvijagurūṇāṃ ca śuśrūṣāsu sadodyataḥ |
toṣyate tena govindaḥ puruṣeṇanareśvara

यथात्मनि च पुत्रे च सर्वभूतेषु यत्तथा ।
हितकामो हरिस्तेन सर्वदा तोष्यते सुखम्

yathātmani ca putre ca sarvabhūteṣu yattathā |
hitakāmo haristena sarvadā toṣyate sukham

यस्य रागादिदोषेण न दुष्टं नृप मानसम् ।
विशुद्धचेतसा विष्णुस्तोष्यते तेन सर्वदा

yasya rāgādidoṣeṇa na duṣṭaṃ nṛpa mānasam |
viśuddhacetasā viṣṇustoṣyate tena sarvadā

वर्णाश्रमेषु ये धर्माः शास्त्रोक्ता मुनिसत्तम ।
तेषु तिष्ठन्नरो विष्णुमादुष्टं नृप मानसम्

varṇāśrameṣu ye dharmāḥ śāstroktā munisattama |
teṣu tiṣṭhannaro viṣṇumāduṣṭaṃ nṛpa mānasam

तदहं श्रोतुमिच्छमि वर्णधर्मानशेषतः ।
तथैवाश्रमधर्मंश्च द्विजवर्य ब्रवीहि तान्

tadahaṃ śrotumicchami varṇadharmānaśeṣataḥ |
tathaivāśramadharmaṃśca dvijavarya bravīhi tān

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शुद्राणां च यथाकमम् ।
त्वमेकाग्रमतिर्भूत्वा शृणु धर्मान्मयोदितान्

brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śudrāṇāṃ ca yathākamam |
tvamekāgramatirbhūtvā śṛṇu dharmānmayoditān

दानं दद्याद्यजेद्देवान् यज्ञिः स्वाध्यायतत्परः ।
नित्योदकी भवेद्विप्रः कुर्याच्चाग्निपरिग्रहम्

dānaṃ dadyādyajeddevān yajñiḥ svādhyāyatatparaḥ |
nityodakī bhavedvipraḥ kuryāccāgniparigraham

वृत्त्यर्थं याजयेच्चान्यानन्यानध्यापयेत्तथा ।
कुर्यात्प्रतिग्रहादानंशुक्लार्थान्न्यायतो द्विजः

vṛttyarthaṃ yājayeccānyānanyānadhyāpayettathā |
kuryātpratigrahādānaṃśuklārthānnyāyato dvijaḥ

सर्वभूतहितं कुर्यान्नाहितं कस्याचिद्द्विजः ।
मैत्री समस्तभूतेषु ब्राह्मणस्योत्तमं धनम्

sarvabhūtahitaṃ kuryānnāhitaṃ kasyāciddvijaḥ |
maitrī samastabhūteṣu brāhmaṇasyottamaṃ dhanam

ग्राव्णिरत्ने च पारक्ये समबुद्धिर्भवेद्द्विजः ।
ऋतावभिगमः पत्न्यां शस्तते चास्य पार्थिव

grāvṇiratne ca pārakye samabuddhirbhaveddvijaḥ |
ṛtāvabhigamaḥ patnyāṃ śastate cāsya pārthiva

दानानि दद्यादिच्छातो द्विजेभ्यः क्षत्रियोपि वा ।
यजेच्च विविधैर्यज्ञैरधीयीत च पार्थिवः

dānāni dadyādicchāto dvijebhyaḥ kṣatriyopi vā |
yajecca vividhairyajñairadhīyīta ca pārthivaḥ

शस्त्राजीवो महीरक्षा प्रवरा तस्य जीविका ।
तत्रापि प्रथमः कल्पः पृथिवीपरिपारनम्

śastrājīvo mahīrakṣā pravarā tasya jīvikā |
tatrāpi prathamaḥ kalpaḥ pṛthivīparipāranam

धरित्रीपालनेनैव कृतकृत्या नराधिपाः ।
भवन्ति तृपतेरंशा यतो यज्ञादिकर्मणाम्

dharitrīpālanenaiva kṛtakṛtyā narādhipāḥ |
bhavanti tṛpateraṃśā yato yajñādikarmaṇām

दुष्टानां शासनाद्राजा शिष्टानां परिपालनात् ।
प्राप्नोत्यभिमतांल्लोकान्वर्णसंस्थां करोति यः

duṣṭānāṃ śāsanādrājā śiṣṭānāṃ paripālanāt |
prāpnotyabhimatāṃllokānvarṇasaṃsthāṃ karoti yaḥ

पाशुपाल्यं च वाणिज्यं कृषिं च मनुजेश्वर ।
वैश्याय जीविकां ब्रह्मा ददौ लोकपितामहः

pāśupālyaṃ ca vāṇijyaṃ kṛṣiṃ ca manujeśvara |
vaiśyāya jīvikāṃ brahmā dadau lokapitāmahaḥ

तस्याप्यध्ययनं यज्ञो दानं धर्मश्च शस्यते ।
नित्यनैमित्तिकादीनामनुष्ठानं च कर्मणाम्

tasyāpyadhyayanaṃ yajño dānaṃ dharmaśca śasyate |
nityanaimittikādīnāmanuṣṭhānaṃ ca karmaṇām

द्विजातिसंश्रितं कर्म तादर्थ्यं तेन पोषणम् ।
क्रयविक्रयजैर्वापि धनैः कारूद्भवेन वा

dvijātisaṃśritaṃ karma tādarthyaṃ tena poṣaṇam |
krayavikrayajairvāpi dhanaiḥ kārūdbhavena vā

शुद्रस्य सन्नतिः शौचं सेवा स्वामिन्यमायया ।
अमन्त्रयज्ञो ह्यस्तेयं तत्संगो विप्ररक्षणम्

śudrasya sannatiḥ śaucaṃ sevā svāminyamāyayā |
amantrayajño hyasteyaṃ tatsaṃgo viprarakṣaṇam

दानं च दद्याच्छूद्रोपि पाकयज्ञैर्यजेत च ।
पित्र्यादिकं च तत्सर्वं शुद्रः कुर्वीत तेन वै

dānaṃ ca dadyācchūdropi pākayajñairyajeta ca |
pitryādikaṃ ca tatsarvaṃ śudraḥ kurvīta tena vai

भृत्यादिभरणार्थाय सर्वेषां च परिग्रहः ।
ऋतुकालेभिगमनं स्वदारेषु महीपते

bhṛtyādibharaṇārthāya sarveṣāṃ ca parigrahaḥ |
ṛtukālebhigamanaṃ svadāreṣu mahīpate

दया समस्तभूतेषु तितिक्षा नातिमानिता ।
सत्यं शौचमनायासो मङ्गलं प्रियवादिता

dayā samastabhūteṣu titikṣā nātimānitā |
satyaṃ śaucamanāyāso maṅgalaṃ priyavāditā

मैत्र्यस्पृहा तथा तद्वदकार्पण्यंनरेश्वर ।
अनुसूया च सामान्यवर्णानां कथिता गुणाः

maitryaspṛhā tathā tadvadakārpaṇyaṃnareśvara |
anusūyā ca sāmānyavarṇānāṃ kathitā guṇāḥ

आश्रमाणां च सर्वेषामेते सामान्यलक्षणाः ।
गुणांस्तथावद्धर्मांश्च विप्रादीनामिमाञ्छृणु

āśramāṇāṃ ca sarveṣāmete sāmānyalakṣaṇāḥ |
guṇāṃstathāvaddharmāṃśca viprādīnāmimāñchṛṇu

क्षात्त्रं कर्म द्विजस्योक्तं वैश्यं कर्म तथा पदि ।
राजन्यस्य च वैश्योक्तं शूद्रकर्म न चैतयोः

kṣāttraṃ karma dvijasyoktaṃ vaiśyaṃ karma tathā padi |
rājanyasya ca vaiśyoktaṃ śūdrakarma na caitayoḥ

सामर्थ्ये सति तत्त्याज्यमुभाभ्यामपि पार्थिव ।
तदेवापदि कर्तव्यं न कुर्यात्कर्मसंकरम्

sāmarthye sati tattyājyamubhābhyāmapi pārthiva |
tadevāpadi kartavyaṃ na kuryātkarmasaṃkaram

इत्येते कथिता राजन्वर्णधर्मा मया तव ।
धर्मानाश्रमिणां सम्यग्ब्रुवतो मे निशामय

ityete kathitā rājanvarṇadharmā mayā tava |
dharmānāśramiṇāṃ samyagbruvato me niśāmaya